Voorbij de oren

Over de ‘cris de Paris’ volgens Marcel Proust, Joseph Mainzer en Georges Kastner; volkskunde en muziektheorie ca. 1900, en de ventersroepen van Amsterdam.

Tot besluit de roep van de nachtwaker in London, Amsterdam en Leipzig, met een vergeten nachtwakersroep in Schumanns Symfonie nr. 1.

00:00 Intro
00:36 Marcel Proust: vervlogen tijd
02:11 Gregoriaans en opera
11:35 Amsterdam: een prijsvraag (1906)
18:05 Verloren erfgoed
22:07 De roepen van de nachtwaker
26:53 Schumanns Nachtwakersymfonie (1841)

Muziefragmenten:

07:55 Claude Debussy, Pelléas et Mélisande, Act 5 (Arkel). D. Ward, Covent Garden, P. Boulez. CBS (1970)
11:29 Jean Péheu, Les cris parisiens: scène d’imitations 191? https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k127305d
21:42, 22:57 Orlando Gibbons, The Cries of London. Theatre of Voices, P. Hillier, Fretwork. Harmonia Mundi (2006)
23:28, 24:23 Richard Dering, The City Cries. Theatre of Voices, P. Hillier, Fretwork. Harmonia Mundi (2006)
26:11 Richard Wagner, Die Meistersinger von Nürnberg Act 2 sc. 5, R. Pape, Bayerisches Staatorchester, W. Sawallisch EMI 7390182 (1993)
27:24, 32:35 Robert Schumann, Symfonie Nr. 1. The Hanover Band, R. Goodman. RCA 09026-61931-2 (1994)

Bronvermelding: zie https://lodewijkmuns.nl/podcast/straatroepen/

Nog rond het midden van de 19e eeuw golden de cris de Paris vooral als ergerlijke herrie. Sinds die tijd is er echter een proces in gang waarin de ambulante straathandel wordt gereguleerd en gereduceerd. Tijdens dit proces, dat zich over enkele decennia voltrekt, worden de straatroepen juist met toenemende interesse beluisterd en beschreven.

Volgens Joseph Mainzer waren de roepen een elementaire vorm van volksmuziek; Jean-Georges Kastner zag erin muziek in het proces van ontstaan. Kastners artistieke ambitie was muzikaal vorm te geven aan ‘de stemmen van Parijs’. Niet zijn eigen compositie, maar de opera Louise van Gustave Charpentier kan gezien worden als de realisatie van die ambitie.

00:00 Intro
00:52 Stadslawaai
02:53 De 19e eeuw: van ergernis tot esthetiek
08:42 Mainzer (1841): straatroepen als muziek
11:54 Kastner (1857): Les voix de Paris
18:50 Offenbach (1858): Koop hier je pleziertje, dames!
23:35 Charpentier (1900): Louise

Muziekfragmenten

00:36, 04:29, 11:29 Jean Péheu, Les cris parisiens: scène d'imitations 191? https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k127305d
07:07 Duncan MacLeod, The Cries of Columbia Road 2017
15:10, 16:41 Jean-Georges Kastner, Les voix de Paris. Ensemble Clément Janequin, D. Visse. L'écrit du cri. Harmonia mundi 2009
21:36 Jacques Offenbach, Mesdames de la Halle. M. Mesplé, J-Ph. Lafont a.o., Orchestre Philharmonique de Monte-Carlo, Manuel Rosenthal. EMI 1983
23:19 Giacomo Puccini, La bohème. R.C.A. Victor Chorus, R.C.A. Victor Orchestra, Th. Beecham. EMI 1956
24:10, 27:05 Gustave Charpentier, Louise. I. Cotrubas, P. Domingo, Ambrosian Opera Chorus, New Philharmonia Orchestra, G. Prêtre. EMI 1976

Bronvermelding: zie https://lodewijkmuns.nl/podcast/straatroepen/

Bij alles wat we zeggen is er de ‘toon’ waarop we het zeggen, oftewel de ‘spraakmelodie’. In die spraakmelodie ligt een duidelijke, maar beperkte analogie met de muziek. Willen we ons laten horen op grote afstand, dan roepen we. En daarmee komen we meer in de buurt van zingen.

Roepen had een essentiële rol in de ambulante straathandel of venterij. De ventersroepen waren een karakteristiek element van het straatklankbeeld van de grote steden. We hebben daarvan sinds de negentiende eeuw overblijfsels in de vorm van notenschrift. Een andere bron, die veel verder teruggaat, zijn de citaten van ventersroepen in gecomponeerde muziek.

Deze eerste van drie afleveringen gaat over de muzikaliteit van de spraakmelodie, de ‘speech-to-song illusion’, de roepen van venters als erfgoed en muzikaal materiaal, verse aardbeien (1250-1350), de Cris de Paris van Janequin (1530) en de Cries of London (1600 en 1974).

00:00 Intro
00:36 Spreken, roepen, zingen
02:13 Muzikale notatie
04:01 Speech to Song Illusion
09:21 Straatroepen
16:35 Muzikale citaten
18:28 Les cris de Paris
20:02 Verse aardbeien (ca. 1260-1350)
26:12 Janequin (1528)
29:41 The cries of London (ca. 1610 en 1976)

Muziekfragmenten

01:26 D. Auber, Les diamants de la couronne: Air et variations. Selma Kurz (1914) https://www.youtube.com/watch?v=d8RudRkvpqk
03:51 Jean Péheu, Les cris parisiens: scène d'imitations (191?) https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k127305d
04:35 Diana Deutsch, The sounds as they appear to you… https://deutsch.ucsd.edu/psychology/pages.php?i=212
07:27 Lodewijk Muns, Noises (looped)
08:27 Lodewijk Muns, Impromptu on Sometimes behave so strangely (piano)
13:07 Duncan MacLeod, The Cries of Columbia Road (2017)
14:39 Anonymous, Won't you buy my sweet blooming lavender. Janet Penfold. Songs of the Travelling People. Saydisc
15:40, 18:07 Edward German, Who’ll buy my lavender. Grace Moore (1937)
21:28, 22:51 Anonymous, On parole/A Paris/Frèse nouvele (Montpellier-Codex, ca 1250). Clemencic Consort, R. Clemencic. Motetus. Stradivarius STR 33398 (1996)
24:32 Anonymous, Je commence/Et je feray/Soules viex (Ivrea Codex, ca. 1350). Les Musiciens De Saint-Julien. Je Voy Le Bon Tens Venir. Alpha 189 (2013)
28:02 Clément Janequin, Les cris de Paris. Ensemble Clément Janequin, D. Visse. L'écrit du cri. Harmonia mundi (2009)
30:34 Orlando Gibbons, The Cries of London. Theatre of Voices, P. Hillier, Fretwork. Harmonia Mundi (2006)
33:19 John Cobb, These are the Cries of London Town. Deller Consort, A. Deller (1956). Vanguard Classics (1994)
33:40, 35:14 Luciano Berio, The Cries of London. Swingle II (1976). Decca 425 620-2 (1990)

Bronvermelding: zie https://lodewijkmuns.nl/podcast/straatroepen/

Over de Speech-to-Song Illusion, zie ook: https://lodewijkmuns.nl/music/music-and-language/speech-to-song-illusion/

Over momenten in de opera dat spreken een sterker effect heeft dan zingen, over nachtmerries en de schreeuw als bron van muziek, Beethovens Fidelio, Wagners Parsifal, Schopenhauer, Hegel en Rousseau.

00:00 Intro

00:36 Grensoverschrijding en randverschijnselen
03:17 Bliksemflits, bijlslag of koude douche?
05:14 Beethoven: Fidelio
12:44 Wagner en de getemde schreeuw
19:15 Schreeuwend ontwaken
22:29 Het helderziende onbewuste: Schopenhauer
24:09 Kreten en interjecties: Hegel, Rousseau
30:10 Zinnige nonsens

Muziekfragmenten:

01:13 G. Puccini: Tosca. Maria Callas, Tito Gobbi, La Scala, De Sabata. EMI 1953.
05:14 L. van Beethoven: Fidelio, Ouverture, Chamber Orchestra of Europe, Harnoncourt, Teldec 1995.
05:39 L. van Beethoven: Fidelio, Aria O wär ich schon, Ingeborg Hallstein, Gottlob Frick, Philharmonia Orchestra, Klemperer, Columbia 1962.
07:48 L. van Beethoven: Fidelio, Nr. 14 Der Tod sei dir geschoren, Angela Denoke, Berliner Philharmoniker, Rattle, EMI 2003.
11:12 L. van Beethoven: Fidelio, Nr. 14 Ach! Du bist gerettet! Margiono, Chamber Orchestra of Europe, Harnoncourt, Teldec 1995.
13:47 R. Wagner: Tannhäuser, Act 1 Kehrst du nicht wieder, Birgit Nilsson, Wolfgang Windgassen, Deutsche Oper Berlin, Gerdes, DGG 1969.
17:58 R. Wagner: Parsifal, Act 2 (scream). Christa Ludwig, Wiener Philharmoniker, Solti, Decca 1973.
20:33 idem, Waltraut Meier, Berliner Philharmoniker, Barenboim, Teldec 1991.
26:20 R. Wagner, Die Walküre, Act 3 Weh!, Symphonieorchester Des Bayerischen Rundfunks, Haitink, EMI 2008.
28:47 R. Wagner, Das Rheingold, Garstig glatter glitschriger Glimmer, Theo Adam, Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks, Haitink, EMI 2008.
29:17 R. Wagner, Das Rheingold, Weia waga, Julie Kaufman, Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks, Haitink, EMI 2008.
30:20 R. Wagner, Der fliegende Holländer, Hohoje, Chor der Deutschen Staatsoper Berlin, Staatskapelle Berlin, Barenboim, Teldec 2002.
31:00 R. Wagner, Tristan und Isolde, Ha he ha he, Margaret Price, Rundfunkchor Leipzig, Staatskapelle Dresden, Kleiber, DGG 1982.

For sources and more extensive discussion, see Lodewijk Muns, Schopenhauer, Wagner (3): Screaming, Clairvoyant Dreams and Parsifal.

Zingen bij wijze van spreken is de regel, maar er zijn niet-uitzonderlijke uitzonderingen: wanneer zingen zingen voorstelt, of spreken spreken.

00:00 Intro
00:36 Zingen bij wijze van zingen
05:27 Orpheus
18:34 Spreken bij wijze van spreken
19:56 Melodrama
22:18 Méhul: Ariodant

Muziekfragmenten:

• 02:31, 09:36 W.A. Mozart, Le nozze di Figaro: arietta Voi che sapete. Cecilia Bartoli, Wiener Staatsopernchor, Wiener Philharmoniker, Claudio Abbado DGG 477 9124 (1995)
• 06:27, 10:35 Chr. W. von Gluck, Orfeo ed Euridice: Deh placatevi. Bernarda Fink, RIAS Kammerchor, Freiburger Barockorchester, René Jacobs HMY2921742.43 (2014)
• 13:38, 15:56 R. Wagner, Die Meistersinger von Nürnberg, Morgenlich leuchtend in rosigem Schein (Akte III). Ben Heppner, Chor der Bayerischen Staatsoper, Bayerisches Staatsorchester, Wolfgang Sawallisch (1993) EMI 7390182
• 20:53 Casablanca (film). Ingrid Bergman, Humphrey Bogart. Warner Brothers (1943)
• 25:56 E.-N. Méhul, Ariodant: Quelle fureur barbare! Véronique Gens, Les Talens Lyriques, Christophe Rousset, Virgin 50999 070927 2 5 (2011)

Geselecteerde bronnen:

• Abbate, Carolyn. Unsung Voices: Opera and Musical Narrative in the Nineteenth Century. Princeton, N.J.: Princeton University Press, 1991.
• Betzwieser, Thomas. Sprechen und Singen: Ästhetik und Erscheinungsformen der Dialogoper. Springer-Verlag, 2016.
• Cone, Edward T. Music, a View from Delft : Selected Essays. Chicago : University of Chicago Press, 1989.
• Kühn, Ulrich. Sprech-Ton-Kunst: Musikalisches Sprechen und Formen des Melodrams im Schauspiel- und Musiktheater (1770-1933). Tübingen: Max Niemeyer, 2001.
• Marx, Adolf Bernhard. Gluck und die Oper. Berlin: Janke, 1863.
• Méhul, Etienne Nicolas, en François Benoît Hoffman. Ariodant: opera en 3 actes. Paris: Imbault, 1811.

Een vervolg op aflevering 24, met een antwoord op de vraag: waarom zou je zingen als je ‘t kunt zeggen? Daarbij als voorbeeld de monoloog van Armide uit de gelijknamige opera van Lully, een meningsverschil tussen Rousseau en Rameau, en Glucks opera op hetzelfde libretto.

00:00 Intro
00:36 Zingen alsof het gesproken is
06:36 Absurde conventies
10:21 De ideale eenheid van zingen en spreken
12:56 Een land waar zingen de natuurlijke taal is
18:25 Gezongen declamatie
21:01 Lully: Armide (1686)
28:26 Gluck: Armide (1777)
37:25 Een tweede stem

Muziekfragmenten:

• 01:55 W.A. Mozart. Cosí fan tutte: Soave sia il vento (No. 10). Bernarda Fink, Véronique Gens, Pietro Spagnoli, Concerto Köln, René Jacobs. Harmonia Mundi HMC95 1663/5 (1999)

Voornaamste bronnen:

• Diderot, Denis, and Jean Baptiste Le Rond d’Alembert, eds. Encyclopédie, ou dictionnaire raisonné des sciences, ses arts et des métiers. A Paris: chez Briasson …, 1751-1780. https://encyclopedie.uchicago.edu/

Over de menselijke stem, de spraakmelodie, het recitatief, en Jean Cocteaus La voix humaine als opera en gesproken drama.

00:00 Intro 
00:37 Het spreek-zingvermogen 
07:41 De spraakmelodie 
09:38 Vormen van betekenis 
13:01 Prosodie: tonen en glijders 
17:42 Iets ertussenin? 
19:39 Declamatie, recitatie, recitatief 
22:23 La voix humaine 

Muziek- en geluidsfragmenten:

02:17, 06:52 Luciano Berio. Sequenza III. Tony Arnold (2006) Naxos 8.557661-63 
03:29, 15:47, 26:25 Francis Poulenc. La voix humaine. Denise Duval (1959) Warner Classics 0190295738105 
05:43 Roepende maki’s (lemuren)  https://www.youtube.com/watch?v=4d3vFI5UpIc 
12:13 Wolfgang Amadeus Mozart. Kwartet in g KV 478* 
16:26 Frédéric Chopin. Prélude op. 28 nr. 4 in e* 
21:53 Jacopo Peri. L’Euridice. Françoise Masset, Les Arts Baroques, Mireille Podeur (1993) Maguelone MAG 358.415 
27:44 Gaby Morlay in La voix humaine (1955). Decca FMT 163622 http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb38075247b 
28:29 Anna Magnani in La voce umana (L’amore), Roberto Rossellini (1948). PSV7807 
29:15 Ingrid Bergman in The Human Voice (1960). Caedmon Records-TC 1118 
*Lodewijk Muns, piano 

Geciteerde tekst:

A. Barker. Greek Musical Writings Vol. 2, Harmonic and Acoustic Theory. Cambridge 1989. 
S. Buckland and M. Chimènes. Francis Poulenc: Music, Art and Literature. Aldershot 1999. 
J.F.Rochlitz. Blicke in das Gebiet der Künste und der praktischen Philosophie. Gotha 1796.

Over de onweerstaanbare effecten van Mendelssohns Frühlingslied, deuntjes die van de straat komen aanwaaien, en het nostalgisch modernisme van Charles Ives. Het onderwerp heeft aanknopingspunten met eerder besproken thema’s: citaat (5, 6), metamuziek (12), en Darling They’re Playing Our Tune (2).

00:00 Intro
00:36 Herinnering, herhaling
03:48 Muziek rond 1900
05:11 That Mesmerizing Mendelssohn Tune
10:27 Herman, Let’s Dance That Beautiful Waltz
13:06 The Song That Stole My Heart Away
16:13 Ives: Memories
24:05 Ives: Central Park in the Dark

Muziekfragmenten:

02:46 Robert Schumann, Fantasie in C op. 17 (piano)*
05:11 Irving Berlin, That Mesmerizing Mendelssohn Tune. Collins and Harlan. Victor 16472 (1910)
07:19 Felix Mendelssohn Bartholdy, Lied ohne Worte op. 62 nr. 6, ‘Frühlingslied’ (piano)*
11:13 Ted Snyder, Herman, let's dance that beautiful waltz. Ada Jones. Zonophone 5735 (ca. 1910).
13:31 Nelson Kneass, Ben Bolt. John McCormack (1914/15). Naxos 8.111315
14:48 Harry von Tilzer, The Song That Stole My Heart Away. Irving Gillette (= Henry Burr) (ca. 1916). Pathe B.5015
16:13 Charles Ives, Memories: B. Rather Sad (piano)*
19:11 Charles Ives, Memories: A. Very Pleasant. Julia Sophie Wagner, Steffen Schleiermacher. In The Alley: Songs And Chamber Music MDG 613 2178-22
20:06 Charles Ives, Memories: B. Rather Sad. Zie voorgaande.
23:36 Charles Moreland, My mother's old red shawl. Vernon Dalhart, Murray Kellner (violin), Carson Robison (guitar) (1926) Columbia 15062-D
25:14 Charles Ives, CPD. James Sinclair, Northern Sinfonia. Naxos 8.559087
26:16 Joseph E. Howard and Ida Emerson, Hello, Ma Baby. 1923 Autopiano Player Piano. Player Piano Classics Vol 1. Carlisle Music Co.
34:55 Maurice Ravel, Valses nobles et sentimentales*
37:13 Charles Ives, Frühlingslied (piano, arr. Lodewijk Muns) * **

*Lodewijk Muns, piano

** Ca. 1897. Oorspronkelijk op tekst van Heinrich Heine (Die blauen Frühlingsaugen), gepubl. in 114 Songs (1922) met tekst van William Wordsworth (I travelled among unknown men).

Bronvermelding:

J. P. Burkholder. All Made of Tunes: Charles Ives and the Uses of Musical Borrowing. New Haven etc.: Yale University Press, 1995.
Ch. E. Ives, Memos. New York: Norton, 1972.
Overige verwijzingen in: L. Muns, That Mesmerizing Mendelssohn Tune (blog).

Over muziek die muziek voorstelt zoals iemand die zich herinnert (bestaat er zoiets?). Aan de orde komen onder meer de beroemde flashback in de film Casablanca, Schumanns Carnaval, muzikale ‘souvenirs’ en ‘réminiscences’. Met een complete opname van Liszts (ietwat muffe?) etude Ricordanza. Het thema sluit aan bij de afleveringen 2 (Darling they’re playing our tune), 6 (Muzikale aanhalingstekens) en 19 (Metamuziek).

00:00 Intro
00:35 Herinnerde muziek
01:53 Flashback: Casablanca
09:26 Herhaling en herinnering
12:32 Schumann, alias Florestan
18:03 Muzikale souvenirs
23:29 Réminiscences
25:23 Liszt: Ricordanza

Muziekfragmenten:

01:53 e.v. Casablanca (film). Ingrid Bergman, Humphrey Bogart. Warner Brothers 1943
11:03 L. van Beethoven, An die ferne Geliebte. F. Wunderlich, H. Schmidt. Philips 420.852-2
12:41 R. Schumann, Carnaval op. 9: Florestan*
17:15 R. Schumann, Carnaval op. 9: Florestan. Ch. Rosen 1983 (bijlage bij The Romantic Generation, 1995)
19:37 C. Wieck, Souvenir de Vienne*
22:03 M. Glinka, Souvenir d'une mazurka*
27:09 F. Liszt, Ricordanza. Etudes d'exécution transcendante No. 9 (compleet; slot volgens de door Busoni aanbevolen versie in Lina Ramanns Liszt-Pädagogium, 1901.)*

*Lodewijk Muns, piano

Bronvermelding:

L. Muns, Music Remembered – in Music (2). 
F. Busoni: Zum hundertsten Geburtstage Franz Liszt's: Sechs Klavier-Abende von Ferruccio Busoni [Berlin] 1911 (programmatoelichting).

Whydonate biedt o.m. iDEAL. Buymeacoffee (sandwich) werkt met Stripe. 

https://whydonate.com/nl/fundraising/voorbij-de-oren 

https://www.buymeacoffee.com/lodewijkm

Over de vraag of en hoe muziek een verhaal kan ‘vertonen’ of vertellen. Met muziek van Debussy (prélude La sérénade interrompue), Liszt (Die Loreley) en Chopin (ballades).

00:00 Intro
00:36 Fictie
02:49 La sérénade interrompue
10:00 ‘Programmamuziek’
11:29 Kan muziek een verhaal vertellen?
12:19 Die Loreley
24:48 Een muzikale verteltoon?
29:47 Chopins ballades
35:39 De muzikale verteller

Muziek:

02:55 C. Debussy, Prélude Livre I No. 9, La serenade interrompue (compl.)*
12:50 F. Liszt, Die Loreley S. 532 (2e versie) (compl.)*
26:18 R. Schumann, Fantasie op. 17 (fragment)*
27:24 F. Silcher, Die Loreley (fragment)*
28:34 F. Liszt, Die Loreley S. 531 (1e versie) (fragment)*
30:28 F. Chopin, Ballade No. 4 op. 52 (fragment)*
32:59 D.-F.-E. Auber, Fra Diavolo, Romance. Mesplé, Soustrot, Orchestre Philharmonique de Monte-Carlo. His Master's Voice EX 157 27 0068 3
34:46 F. Chopin, Ballade No. 3 op. 47 (fragment)*

*Lodewijk Muns, piano

Zie verder:

L. Muns. Concert Song and Concert Speech around 1800. Music & Letters 98, no. 3 (2017): 365–93 .
———. Fiction, Truth, and Lies: The Nonassertion Theory of Fiction, Quotation, and Music as Fiction, 2021.
———. Who’s “I” in Music?: Unmasking the Musical Persona, 2021.

Het maken van deze podcast vergt wat inspiratie, veel werk, een leven lang ervaring en een beetje geld. Als je enthousiast bent, kun je overwegen om een eenmalige of terugkerende donatie te doen.

Whydonate biedt o.m. iDEAL. Buymeacoffee (sandwich) werkt met Stripe. 

https://whydonate.com/nl/fundraising/voorbij-de-oren 

https://www.buymeacoffee.com/lodewijkm