“Power tends to corrupt, and absolute power corrupts absolutely.” “ኃይል ወደ ሙስና የማምራት ዝንባሌ አለው፤ ፍጹም ኃይል ደግሞ ፍጹም ወደሆነ ሙስና ያመራል።”

ቁልፍ ነጥቦች እና ዋና ዋና ጭብጦች፦

ያልተጻፈው ድንቅ መጽሐፍ፦ የሎርድ አክተን "የነጻነት ታሪክ"ን ለመጻፍ ያደረገው የ50 ዓመታት ጉዞ እና ለምን ሳይጠናቀቅ እንደቀረ የሚዳስስ ታሪክ።

የዓለማችን ዝነኛው ጥቅስ፦ "ሥልጣን ያበላሻል" የሚለው አባባል የተገኘበት አውድ፤ ይህም የታሪክ መሪዎችን የሞራል ብቃት በሚመለከት በግል ደብዳቤ ላይ የተጻፈ ነበር።

ሁለት ታላላቅ ብስጭቶች፦

የቫቲካን አንደኛ ጉባኤ (1869-70)፦ አክተን "የጳጳሱ አለመሳሳት" አስተምህሮን እና በቤተክርስቲያን ውስጥ ሥልጣንን የማማከል ዝንባሌን በጽኑ የታገለበት ክስተት።

የአሜሪካ የእርስ በርስ ጦርነት (1861-65)፦ አክተን ባርነትን ለመከላከል ሳይሆን፣ ሁሉን ቻይ የሆነውን ማዕከላዊ መንግሥት በመቃወም የፌዴራሊዝምን መርህ ለመጠበቅ ለደቡብ (ኮንፌዴሬቶች) የነበረው ያልተጠበቀ ድጋፍ።

ትንቢታዊ ማስጠንቀቂያዎች፦ አክተን ብሔርተኝነት ወደ ዘር ግጭት እንደሚመራ እና ብሔርተኝነት ከሶሻሊዝም ጋር ሲዋሀድ በኋላ ላይ እንደ ናዚዝም የወጣ አደገኛ ርዕዮተ ዓለም እንደሚፈጥር አስቀድሞ የተነበየበት መንገድ።

የዛሬው ዘመን ትምህርቶች፦ የአክተንን የፌዴራሊዝም፣ የተገደበ መንግሥት እና የህሊና አስፈላጊነት ሀሳቦች በኢትዮጵያ፣ በአፍሪካ እና በዓለማቀፍ የቴክኖሎጂ ኩባንያዎች መነሳት ላይ ካሉ ወቅታዊ ጉዳዮች ጋር ማገናኘት።

የክፍሉ ዝርዝር መዋቅር

ክፍል 1፦ ድንቅ መጽሐፉን ያልጻፈው ሰው)

መግቢያ፦ ከሎርድ አክተን (1834-1902) ጋር መተዋወቅ እና በታሪካዊው አውድ ውስጥ ማስቀመጥ — የቪክቶሪያ ዘመን መጨረሻ፣ የዘመናዊ ሳይንስ መነሳት፣ የጀርመን እና የጣሊያን ውህደት።

ታላቁ ፕሮጀክት፦ ከጥንታዊት ግሪክ እስከ ዘመናዊው ዓለም የነጻነትን እድገት ለመተረክ አክተን የነበረው ታላቅ ምኞት።

ዝነኛው ጥቅስ፦ አክተን በ1887 ለጳጳስ ማንዴል ክሬይተን በጻፈው ደብዳቤ ላይ የታሪክ መሪዎችን በአንድ የሞራል ህግ መመዘን እንዳለብን የተከራከረበት ታሪክ። ይህም "ታላላቅ ሰዎች በአብዛኛው መጥፎ ሰዎች ናቸው" ወደሚለው ዝነኛ ድምዳሜው ይመራዋል።

የአክተን ልዩ አስተዳደግ፦ በፕሮቴስታንት እንግሊዝ ውስጥ ካቶሊክ መኳንንት፣ የበርካታ ቋንቋዎች ተናጋሪ፣ እና "ታሪካዊ ዘዴ"ን በተማረበት ጀርመን ከታላቁ የታሪክ ምሁር ዮሃን ኢግናዝ ፎን ዶሊንገር እጅ መቀረጹ።

ከኢትዮጵያ ጋር ያለው ግንኙነት፦ አክተን የአድዋን ጦርነት (1896) ለማየት በቅቷል፤ ይህም አንድ ህዝብ ነጻነቱን ከቅኝ ገዥ ኃይል በተሳካ ሁኔታ ሲከላከል የሚያሳይ ታላቅ የታሪክ ምሳሌ ነው።

ክፍል 2፦ ሁለት ታላላቅ ብስጭቶች

የቫቲካን አንደኛ ጉባኤ፦ በ1869-70 በሮም ስለተካሄደው ጉባኤ ጥልቅ ዳሰሳ።

ዋናው ጉዳይ፦ ርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳት ፒየስ ዘጠነኛ የ"ጳጳሱ አለመሳሳት" አስተምህሮን በማወጅ ፍጹም ሥልጣንን በጳጳሱ ቢሮ ስር የማድረግ ግፊት።

የአክተን ትግል፦ አክተን በሮም ከትዕይንቱ በስተጀርባ ሆኖ፣ ይህንን እንደ አደገኛ የሥልጣን ማዕከላዊነት በመቁጠር፣ ጳጳሳትን በአስተምህሮው ላይ ታሪካዊ ማስረጃዎችን በማቅረብ የተከራከረበት መንገድ።

ውጤቱ፦ አስተምህሮው ጸደቀ፤ ይህም ህሊና ለሥልጣን እንዴት መታጠፍ እንደሚችል በማየቱ አክተንን በሐዘን ሰበረው።

የአሜሪካ የእርስ በርስ ጦርነት፦ የአክተንን አወዛጋቢ የደቡብ ደጋፊነት አቋም መረዳት።

መርሁ፦ አክተን ባርነትን ይጠላ ነበር፤ ነገር ግን ከባርነት በላይ ለነጻነት ትልቁ አደጋ የሰሜኑ ወገን በክልሎች (states) መብት ላይ የበላይ የሆነ ኃያል ማዕከላዊ መንግሥት መፍጠሩ እንደሆነ ያምን ነበር።

ከሮበርት ኢ. ሊ ጋር የነበረው የደብዳቤ ልውውጥ፦ ከጦርነቱ በኋላ የተጻጻፏቸው ደብዳቤዎች፤ ሊ የተዋጋው ለባርነት ሳይሆን ለግዛቱ (ቨርጂኒያ) እና ለፌዴራሊዝም መርህ እንደሆነ ያረጋገጠበት ሁኔታ።

የአክተን ትንቢት፦ ያሸነፈችው ማዕከላዊ አሜሪካ "በሀገር ውስጥ አምባገነን፣ በውጭ ደግሞ ኢምፔሪያሊስት" እንደምትሆን ያስተላለፈው ማስጠንቀቂያ።

ለአፍሪካ ያለው ፋይዳ፦ እንደ ኢትዮጵያ እና ናይጄሪያ ባሉ ብዝሃነት ባላቸው ሀገራት ውስጥ በማዕከላዊነት እና በፌዴራሊዝም መካከል ያለው ክርክር።

ክፍል 3፦ የፖለቲካ ሀሳቦች እና የወደፊቱ ዘመን ማስጠንቀቂያዎች

ስለ ብሔርተኝነት፦ አክተን በ1862 በጻፈው ጽሑፍ ላይ ዘመናዊ ብሔርተኝነትን ወደ ኋላ እንደመመለስ ቆጥሮታል። ብዝሃነት ያላቸውን ህዝቦች በአንድ ብሔር-መንግሥት ውስጥ በግድ ማጠቃለል አናሳዎችን ወደ ማሳደድ እና "የዘር ማጽዳት" እንደሚያመራ ተከራክሯል — ይህ ትንቢት በዓለም ጦርነቶች እና በኋላም በሩዋንዳ እና በባልካን አገሮች እውን ሆኗል።

ስለ ሶሻሊዝም፦ የማርክሲዝምን ፍልስፍና ነጻ ፈቃድን የሚክድ እና ግለሰብን ለህብረት (collective) የሚገብር እንደሆነ በመተቸት ተቃውሟል። በተጨማሪም ሶሻሊዝም ከብሔርተኝነት ጋር በመዋሀድ "ብሔራዊ ሶሻሊዝም" የተባለ ልዩ አደገኛ ርዕዮተ ዓለም ሊፈጥር እንደሚችል በጥበብ ተንብዮ ነበር።

ስለ ካፒታሊዝም፦ አክተን ንጹህ ካፒታሊስት አልነበረም። የተጠናከረ የኢኮኖሚ ሥልጣን (እንደ ሮክፌለር እና ካርኒጊ ያሉ "የሀብት ባሮኖች") እንዲሁ እንደሚያበላሽ እና ህዝብን ለመጠበቅ በመንግሥት ቁጥጥር ሊደረግበት እንደሚገባ አስጠንቅቋል።

መፍትሔው፦ የአክተን ራዕይ ሚዛናዊ ማህበረሰብ ነበር፦ የተቀላቀለ ኢኮኖሚ፣ ፌዴራላዊ የፖለቲካ መዋቅር፣ እና በግለሰብ ህሊናና የሞራል ኃላፊነት ላይ የተገነባ ባህል።

ክፍል 4፦ ውርስ እና ለዘመናችን የሚሆኑ ትምህርቶች)

መጽሐፉ ለምን አልተጻፈም? አክተን በአእምሯዊ ብቸኝነት ይሰማው ነበር፤ የቅርብ ጓደኞቹ እንኳን የግል እና የህዝብ ሞራል አንድ ናቸው በሚለው ጥብቅ መርሁ እንደማይስማሙበት ያምን ነበር።

የአክተን እውነተኛ ውርስ፦ የእሱ ተጽዕኖ ከሞተ በኋላ በታተሙት ኃይለኛ ጽሑፎቹ፣ ንግግሮቹ እና በሺዎች የሚቆጠሩ ደብዳቤዎቹ አማካኝነት ህያው ሆኖ ቀጥሏል።

ከሎርድ አክተን የተገኙ አራት ቁልፍ ትምህርቶች፦

ሥልጣን ያበላሻል፦ የቁጥጥር እና ሚዛን እንዲሁም የሥልጣን ዘመን ገደብ አስፈላጊነት።

የሞራል ፍርድ ወሳኝ ነው፦ "ጊዜው የተለየ ነበር" በሚል ሰበብ የኃያላንን ወንጀሎች ችላ ማለት አንችልም።

ህሊና የበላይ ነው፦ እውነተኛ ነጻነት የተመካው ሥልጣንን የሚጠይቁ የተማሩ እና አስተዋይ ዜጎች ላይ ነው።

ፌዴራሊዝም ነጻነትን ይጠብቃል፦ ሥልጣንን በማዕከላዊ እና በክልል መንግሥታት መካከል መከፋፈል ከአምባገነንነት ምርጥ መከላከያ ነው።

የመዝጊያ ሀሳቦች፦ "የነጻነት ታሪክ" ያልተጻፈው ቀጣይነት ያለው ታሪክ ስለሆነ ነው። አክተን መርሆዎችን እና ማስጠንቀቂያዎችን ሰጥቶናል፤ ቀጣዩን ምዕራፍ መጻፍ የኛ የትውልድ ድርሻ ነው — በኢትዮጵያ፣ በአፍሪካ እና በመላው ዓለም።

This is a public episode. If you would like to discuss this with other subscribers or get access to bonus episodes, visit www.zeresew.com