ZereSew ዘረ-ሰው Podcast

ወደ ደሴቲቱ አምባሳደሮች መጡ። አኔሞላውያን ይባላሉ፤ ስማቸው «ነፋሳማ» ማለት ነው። የደሴቲቱን ልማድ ስለማያውቁ ሊያስደንቁ ወሰኑና የወርቅ ሐብል፣ የወርቅ ቀለበት፣ የዕንቁ ቆብ አድርገው ገቡ። ሕዝቡ ወጥቶ አጅበዋቸው የመጡትን ተራ ልብስ የለበሱ ሰዎች ጌቶቹ መስለው ስለታዩ ሰላም አላቸው፤ አምባሳደሮቹን ግን ባሪያዎች መስለው ስላዩዋቸው ዝም አሏቸው። አንድ ሕፃን እናቱን ጠየቀ — ያ ትልቅ ሰው ለምን እንደ ሕፃን ዕንቁ አድርጓል? ዝም በል፤ ከአምባሳደሮቹ ቀልደኞች አንዱ መሆን አለበት አለችው። በዚያች ደሴት ላይ ወርቅ የሚታየው በአንድ ቦታ ብቻ ነው — በባሪያዎች ሰንሰለት ላይ። ታዲያ ይህንን የጻፈው ሰው ሐሳብ እያቀረበ ነው ወይስ ሐሳብ እየፈተነ? እናም ሰው በአንድ ሥርዓት ውስጥ ቆሞ ያንን ሥርዓት መተቸት ይችላል ወይስ ሲሞክር በዚያው ሥርዓት ይበላል?

ክፍል 1 — ጢሙን ወደ ጎን የገፋ ሰው (ሳባ)

* ስሙ ራሱ ቀልድ ነው — «ዩቶጵያ» በግሪክ «የሌለ ቦታ» ማለት ነው፤ የጻፈው ደግሞ ሌቦችን የመስቀል ሥልጣን የነበረው ከፍተኛ ዳኛ ነው

* አባቱ ጆን ሞር — ታዋቂና ሀብታም ጠበቃ፣ በኋላም ዳኛ፤ ልጁ የሕግ ሰው እንዲሆን ከመጀመሪያው ወስኗል

* በስድስት ዓመቱ ላቲን — ከዚያ አባቱ ልጁን ከቤቱ አውጥቶ ወደ ካንተርቤሪ ሊቀ ጳጳስ ወደ ጆን ሞርቶን ቤት ላከው

* ተማሪም አገልጋይም — ማዕድ ያቀርባል፤ በዓል ሲሆን ተውኔት ውስጥ ይገባል፤ በሌሊት ላቲንና ግሪክ ያጠናል

* ያ ቤት ተራ ቤት አልነበረም — ሞርቶን በሄንሪ ሰባተኛ ሥር የእንግሊዝ ጠቅላይ ሹም ነበር፤ ልጁ ያደገው የመንግሥት ጉዳይ በሚወሰንበት ቤት ውስጥ ነው

* የያደጎ ልጅ ችሎታ — ሳባ ወደ እኛ ሥርዓት ታመጣዋለች፦ ልጁ መጽሐፉንና የዚያን ቤት ሕግ በአንድ ጊዜ ይማራል፤ ገና በአሥር ዓመቱ ማን መቼ እንደሚናደድ ማወቅ ያዳብራል

* ኦክስፎርድና መመለሱ — የግሪክና የሮም ታሪክና ፍልስፍና አጠና፤ አባቱ ግን አስወጥቶ ወደ ለንደን የሕግ ትምህርት ቤት ላከው፤ ወደ መጻሕፍቱ እንዳይመለስ ገንዘቡንም ቆጠበበት ይባላል

* በአሥራ ስድስት ዓመቱ የተማረው — የሚወደውን ሥራ የመምረጥ መብት የለውም። ከሠላሳ ዓመታት በኋላ የሚፈጥራት አገር ግን ማንም በፈለገ ጊዜ ሙያውን የሚቀይርባት ናት

* አራት ዓመት በገዳም ደጅ — ጠበቃ ሆኖ ሳለ ከመነኮሳቱ ጋር ኖረ፣ ጸሎታቸውን ተከተለ፣ ተግሣጻቸውን ወሰደ፤ መነኩሴ ይሁን አይሁን ይወስን ነበር

* ያልገባበት በር — በመጨረሻ አልገባም፤ ወጥቶ አገባ። ከገዳሙ ግን አንድ ነገር ይዞ ወጣ — ሸካራ ማቅ፤ ሕይወቱን ሙሉ ከልብሱ ሥር ለበሰው

* የሳባ ፍርድ — ወደ ውስጥ የገባ ሰው ነው፤ ወደ ውጭ አልወጣም። ከዚያ በኋላ የሚያደርገው ሁሉ የዚያ ውሳኔ ተከታይ ነው

* ኤራስመስ — በዘመኑ ከታላላቅ ምሁራን ቀዳሚው፤ ተገናኙና ወዲያው ተዋደዱ። ሁለቱም ሳቅን እንደ መሣሪያ ተጠቀሙ፤ አንድ ጥያቄም ይዘው ኖሩ — የተማረ ሰው ከሥልጣን ጋር ምን ግንኙነት ሊኖረው ይገባል

* ወደ ቤተ መንግሥት — ሄንሪ ስምንተኛ ግሪክና ላቲን የሚያውቁ ሰዎችን ያሰባስብ ነበር፤ ሞር ፈጥኖ ከፍ አለ፤ በስሱ የዲፕሎማሲ ተልዕኮዎች ተላከ

* የኤራስመስ ማስጠንቀቂያ — ንጉሡ ተደስቶ የፓርላማ ተናጋሪ እንዲሆን ጋበዘው፤ ኤራስመስ ወደ ፖለቲካ ገብተህ ራስህን ታጠፋለህ አለው፤ ሞር ቦታውን ተቀበለ

* ሳባ የምትደግመው እውነት — ሞር ትምህርትን ብቻ አልወደደም፤ ሥልጣንንም ወዷል። ይህ ትችት ሳይሆን እውነት ነው

* የማይታለፈው ነገር — «ማንም ሰው በእምነቱ ሊገደድ አይገባም» ብሎ የጻፈው ሰው ከቤተ ክርስቲያኑ የወጡ ሰዎችን በማሳደድ ተሳተፈ

* ያልፈረመው ወረቀት — ጠቅላይ ሹም ሆኖ የንጉሡን ጋብቻ ማፍረስ አልቻለም፤ ሥልጣኑን መለሰ። ንጉሡ ራሱን የቤተ ክርስቲያኒቱ ራስ አወጀ፤ መሐላ ተዘጋጀ፤ ሁሉም ፈረመ፤ ሞር አልፈረመም

* መድረኩ ላይ — በሺህ አምስት መቶ ሠላሳ አምስት፤ መድረኩ ተንገዳግዶ ስለነበር ሲወጣ እርዳታ ጠየቀ፣ ስለ መውረዱ ግን ራሴ እወርዳለሁ አለ። ጢሙን ወደ ጎን ገፍቶ — ጢሜ ምንም ወንጀል አልሠራም

ክፍል 2 — በጎቹ ሰዎችን ሲበሉ (ኢብሳ)

* ስሌቱ — አንድ መሬት ስንዴ ቢዘራበት አሥር ቤተሰብ ይተዳደርበታል፤ በጎች ቢለቀቁበት አንድ እረኛ ይበቃል፣ ገቢው ግን ይበልጣል። መኳንንቱ፣ ባላባቱ፣ አንዳንዱም የገዳም አለቃ ስሌቱን ሠሩ

* ውጤቱ — አጥር ተተከለ፤ መንደሮች ባዶ ሆኑ፤ አንዳንድ ቦታ ላይ ቤቶቹ ፈረሱና ቤተ ክርስቲያኑ ብቻ ቆሞ ቀረ

* የመጽሐፉ ዝነኛ ዓረፍተ ነገር — በጎች የዋህ እንስሳት ናቸው ተብሎ ይታሰባል፤ አሁን ግን ሰውን መብላት ጀምረዋል — እርሻውን፣ ቤቱን፣ መንደሩን እየዋጡ ነው

* የተንከራታቹ ዑደት — ከመሬቱ የወጣው ሰው ሥራ ወደሌለበት መንገድ ይወጣል፤ ሥራ ሳይይዝ የተገኘ ወንጀለኛ ነው፤ ተገርፎ ወደ መንደሩ ይመለሳል፤ መንደሩ ግን የለም። በመጨረሻ ይሰርቃል፤ ስርቆት ደግሞ የሞት ቅጣት ነበረው

* ማስተካከያ፦ ቁጥሩን አልነግራችሁም — በዚያ ንጉሥ ዘመን ስንት ሌባ ተሰቀለ ተብሎ የሚነገር ትልቅ ቁጥር አለ፤ አስተማማኝ ግን አይደለም። ከአርባ ዓመታት በኋላ አንድ የገጠር ቄስ ጻፈው፤ እሱ ከአንድ ጣሊያናዊ ሰምቶ ጻፈው፤ ያ ጣሊያናዊ ደግሞ እግሩን በእንግሊዝ አላሳረፈም። የማይካደው ስርቆት ይሰቅላል፤ ሰቀላውም ብዙ ነበር

* የመንገደኛው ክርክር — መሬቱ ተወስዶ፣ ሥራ ተከልክሎ፣ ልመና ተከልክሎ ከዚያ ስለሰረቀ ቢሰቀል — ማን ነው ወንጀለኛው?

* ፍትሐ ነገሥት — መነሻው በግብጽ በዐረብኛ የተጻፈ የቤተ ክርስቲያንና የመንግሥት ሕግ ስብስብ ነው፤ ወደ ግዕዝ ተተርጉሞ የአገሪቱ ሕግ ሆነ። ስለ ሌባ የተጻፈው ልል አይደለም — እጅ መቁረጥን የሚደነግግ ክፍል አለው

* ሁለት የመለወጫ መንገዶች — በእንግሊዝ ክርክሩ በአንድ የላቲን መጽሐፍ ውስጥ ተጀመረ፤ ሰቀላው ግን ለሦስት መቶ ዓመታት ያህል ቀጠለ። በእኛ በኩል ዘውዱን ከመድፋቱ በፊት እንደራሴ የነበረው ሰው በአንድ ትእዛዝ አስቀረው — በሺህ ዘጠኝ መቶ ሃያ አንድ አካባቢ የሰውነት ማጉደል ቅጣቶች እንዲቆሙ ወሰነ

* ጉልት — ንጉሡ ለሹም ወይም ለገዳም አካባቢ ይሰጣል፤ የተሰጠው ግን መሬቱ ሳይሆን የሚሰበሰበው ግብር ነው። ገበሬው እዚያው አለ፤ የሚቀየረው ምርቱ ወዴት እንደሚሄድ ብቻ ነው

* ሁለቱ የመበዝበዝ መንገዶች — በእንግሊዝ የተቀየረው መሬቱ ራሱ ነው፤ ገበሬው ግብር እንዲከፍል ሳይሆን እንዲነሳ ተጠየቀ። አንዱ ድሆችን ይፈጥራል፤ ሌላው ተንከራታቾችን — ተንከራታቾች ደግሞ ወደ ስቅላቱ ይደርሳሉ

* ካርታው ገና እየተሞላ ነው — የአሜሪጎ ቬስፑቺ ደብዳቤዎች ታትመው በቬኒስ፣ በፓሪስ፣ በአንትወርፕ በአንድ ጊዜ ተሰራጩ፤ አንድ ካርታ ሠሪ ያንን አዲስ ምድር በእሱ ስም ሰየመው። ስለዚህ ስለ አንዲት ያልታወቀች ደሴት የሚናገርን ሰው የሚያስተባብለው የለም

* እውነተኛና የተፈጠሩ ሰዎች በአንድ ገጽ — ፒተር ጃይልስ እውነተኛ ሰው ነው፣ የአንትወርፕ ጸሐፊ፤ በመጽሐፉ ውስጥ ግን ገጸ ባሕርይ ሆኖ ይገባል። ሞር ራሱም ገጸ ባሕርይ ሆኖ ይገባል። ሦስተኛው ብቻ ነው የተፈጠረው — ራፋኤል ሂትሎዴይ

* ከመጽሐፉ ጋር የታተመው ማስረጃ — የደሴቲቱ ካርታ፤ ሙሉ የዩቶጵያ ፊደል ገበታ፤ በዚያ ፊደል የተጻፈ አጭር ግጥም፤ እናም «ያንን አስደናቂ መንገደኛ ሂትሎዴይን የት ላገኘው እችላለሁ?» የሚል ጥያቄ የያዙ የምሁራን ደብዳቤዎች። ፊደሉና ግጥሙ በጃይልስ እጅ ናቸው ተብሎ ይታመናል

* በተገላቢጦሽ የተጻፉ ሁለት መጻሕፍት — አንደኛው ውይይት ነው፣ ሁለተኛው ገለጻ። ሞር መጀመሪያ የጻፈው ደሴቲቱን ነው፣ ከአገሩ ውጭ ሳለ፤ ውይይቱን ጨምሮ ከፊት ያስቀመጠው ወደ ሥራው ከተመለሰ በኋላ ነው

* ሁለት ወዳጆች፣ ሁለት ዘዴ — በኤራስመስ መጽሐፍ ውስጥ አንድ ድምፅ ብቻ አለ፤ እብደት ራሷ ትናገራለች፤ ደራሲው የትም አይታይም፤ ተከሳሽ የለም። በሞር መጽሐፍ ውስጥ ግን ብዙ ድምፅ አለ፤ ሞር ራሱ በስሙና በማዕረጉ ገብቶ ይከራከራል፣ በመጨረሻም አልስማማም ይላል

* ከመስኮቱ ውጭ የነበረው ጠብ — መጽሐፉ ከታተመ ጥቂት ወራት በኋላ የለንደን የእጅ ባለሙያዎችና ወጣቶች በባዕዳን ላይ ተነሱ፤ ሱቆች ተሰበሩ፣ ቤቶች ተዘረፉ፣ ከተማዋ በሌሊት እሳት ውስጥ ገባች። ሕዝቡን ለማረጋጋት ከተላኩት አንዱ የከተማዋ ምክትል ሸሪፍ ነበር — ቶማስ ሞር

* ሰዓቱን ያዙት — ሰውየው ስለ ባዕድ ደሴት፣ በባዕድ መንገደኛ አንደበት፣ በባዕድ ቋንቋ የተጻፈ መጽሐፍ አሳትሟል፤ በዚያ መጽሐፍ የተሻለ የሚኖሩት ባዕዳን ናቸው። ከወራት በኋላ በራሱ ከተማ ባዕዳን ስለተጠሉ ብቻ ንብረታቸው ሲቃጠል በራሱ እግር ወጥቶ ያያል

* በዚያው ዓመት — መንግሥት ስለ አጥሮቹ ምርመራ አቋቋመ፤ ከአንድ ሺህ ስምንት መቶ በላይ ሰዎች ላይ ክስ ተመሠረተ። መጽሐፉ ያነሳው ጥያቄ ወደ ችሎት ገባ፤ ያሳየው ቁጣ ደግሞ ወደ ጎዳና ወጣ

* ለምን በላቲን — በላቲን የጻፈ በሮም፣ በፓሪስ፣ በባዝል፣ በክራካው ይነበባል፤ በእንግሊዝኛ የጻፈ ግን በእንግሊዝ ብቻ። ስለ እንግሊዝ ገበሬ የተጻፈው ለእንግሊዝ ገበሬ አልደረሰም፤ እንግሊዛዊ በራሱ ቋንቋ ያነበበው ደራሲው ከተገደለ ከአሥራ ስድስት ዓመታት በኋላ ነው

ክፍል 3 — ውኃ የሌለው ወንዝ (አበባ)

አበባ በሦስት ትወስደዋለች — ወደ አትክልት ስፍራው፣ ወደ ደሴቲቱ፣ በመጨረሻም ወደ የመጨረሻው ገጽ። ያ ገጽ ደግሞ ከበፊቱ የተነበበውን ሁሉ ይለውጣል።

በአትክልት ስፍራ ውስጥ

* አንትወርፕ ናት። ሞር ከቅዳሴ ሲወጣ ወዳጁን ፒተር ጃይልስን አገኘው፤ ጃይልስ ከአንድ እንግዳ ሰው ጋር እያወራ ነው

* ራፋኤል ሂትሎዴይ — ፖርቱጋላዊ፤ ንብረቱን ለወንድሞቹ ትቶ ዓለምን ለማየት የወጣ፤ ከቬስፑቺ ጋር ተጓዘ፤ በአንዱ ጉዞ መጨረሻ በአንድ ምሽግ ውስጥ ከቀሩት መካከል ነበር

* ስሙ ራሱ ማስጠንቀቂያ ነው — በግሪክ ሥርወ ቃል «የፈጠራ ወይም የከንቱ ወሬ አቅራቢ» የሚል ትርጉም አለው። ደራሲው ገና ከመጀመሪያው ገጽ አንድ እጁን በጀርባው ደብቆ ነው

ለምን ንጉሥን አታማክርም?

* ሞር ጠየቀው፦ ይህን ሁሉ አይተሃል፤ ለምን ወደ አንድ ንጉሥ ቀርበህ አማካሪ አትሆንም?

* ሂትሎዴይ፦ ሞኝነት ነው — ንጉሥ ዙሪያውን የሚሰበስበው መስማት የሚፈልገውን ደጋግመው የሚነግሩትን ነው፤ ከዚያም ያንን ሐሳብ ምንም ያህል ጎጂ ቢሆን የሚያስፈጽሙበትን መንገድ የሚፈልጉትን

* የሞር መልስ — ወዲያውኑ የሚሰማህ ላይኖር ይችላል፤ ግን አለመናገር መፍትሔ አይደለም። ቀስ በቀስ፣ በተዘዋዋሪ፣ ሁኔታውን ወደ ተሻለ አቅጣጫ ማዞር ትችላለህ

* ሂትሎዴይ ያንን ጠላው — ውሸት ነው አለ፤ ተንኮላቸውን በጥሩ ስም መሸፈን ማለት ነው። መጽሐፉ በሙሉ በዚያ ክርክር ላይ ተንጠልጥሏል

በሊቀ ጳጳሱ ማዕድ ላይ

* ሂትሎዴይ ትዝታ አነሳ፦ ከዓመታት በፊት በጆን ሞርቶን ማዕድ ላይ ተጋብዞ ነበር። ሳባ ያሳየችን የልጅነት ቤት ይኸው ነው

* በዚያ ማዕድ አንድ ጠበቃ ስለ ሰቀላው በደስታ ያወራ ነበር፤ አንዳንዴ በአንድ ስቅላት ላይ ሃያ ሰዎች ይሰቀላሉ አለ። የሚገርመው ግን ሌባ አላለቀም

* የሂትሎዴይ መልስ — አያስገርምም፤ ሌባው የሚሰርቀው ሥራ ስለሌለው ነው፤ ሥራ የሌለው ደግሞ መሬቱ ስለተወሰደበት ነው

ፖሊሌራውያን

* በፋርስ አካባቢ ፖሊሌራውያን የሚባሉ ሕዝቦች አሉ አለ፤ እነሱ ዘንድ ሌባ አይሰቀልም። የሰረቀውን ይመልሳል፤ ወደ ሕዝብ ሥራ ይገባል — መንገድ ይሠራል፣ ማዕድን ይቆፍራል፤ ጥሩ ከሠራ ወደ ነፃነት ሊመለስ ይችላል

* ከዚያ ሊቀ ጳጳሱ ተናገረ — እንሞክረው፤ ሌቦችን ለተወሰነ ጊዜ ሳንሰቅል ብንሞክር ምን እናጣለን? ካልሠራ በኋላም ብንሰቅላቸው መች ያመልጡናል

* ማዕዱ ሁሉ አስተያየቱን ቀየረ — ትንሽ በፊት ያፌዙበት የነበረውን ሐሳብ አደነቁት፤ አንዳንዶቹም ሊቀ ጳጳሱ ያልጨመረውን ጨምረው አሞገሱት

ወደ ንብረቱ

* የሂትሎዴይ ቁርጥ ቃል — እነዚህ ሁሉ ማሻሻያዎች ቅባት ናቸው፤ ቁስሉ ጥልቅ ነው። የግል ንብረት እስካለ ድረስ፣ ገንዘብም ሁሉን የሚለካበት መስፈሪያ እስከሆነ ድረስ፣ ማንኛውም ሕዝብ በፍትሕም በብልጽግናም ሊኖር አይችልም

* የሞር ተቃውሞ ተግባራዊ ነው — ንብረት ከሌለ ማን ይሠራል? ማንም ከማንም የማይበልጥ ከሆነ ባለሥልጣኑ በምን ይታዘዛል?

ቦዩ

* ከሁለት ሺህ ዓመታት ገደማ በፊት ዩቶፖስ የሚባል ሰው ያንን ምድር ያዘ፤ ሠራዊቱን ሁሉ አሰለፈ፣ የአገሬውንም ሕዝብ ጨመረበት፣ ጠባቡን አንገት እንዲቆፍሩት አዘዘ። ውኃው ገባ

* ያ የመጀመሪያው ሥራው ነው — ሕግ ከመጻፉ በፊት፣ ከተማ ከመሥራቱ በፊት፣ በእግር የሚደረስበትን መንገድ አጠፋ

* ሃምሳ አራት ከተሞች አሉ፤ ሁሉም በአንድ ዓይነት አቀማመጥ የተሠሩ ናቸው፤ ከአንዱ ወደ ጎረቤቱ በእግር የአንድ ቀን መንገድ ነው

አማውሮት

* ዋና ከተማዋ ስም በግሪክ ሥርወ ቃል «የደበዘዘች» ወይም «የመንፈስ ከተማ» ማለት ነው፤ ወንዙ አኒደር ይባላል፣ ትርጉሙ «ውኃ አልባ» ነው

* ስሞቹ በሙሉ ቀልድ ናቸው — ደሴቲቱ የሌለ ቦታ፤ ከተማዋ የመንፈስ፤ ወንዙ ውኃ የለውም፤ ተራኪው ፍሬ ቢስ ወሬ አቅራቢ

* በሩ መቆለፊያ የለውም — ማንም ቢገፋው ይከፈታል፤ ማንም ቢገባ ማንም አይጠይቀውም። ምንም የሚሰረቅ ነገር የለም

ማን ማንን ይመራል

* ሠላሳ ቤተሰቦች በየዓመቱ አንድ ሲፎግራንት ይመርጣሉ፤ አሥር ሲፎግራንቶች አንድ ትራኒቦር ይመርጣሉ፤ በከተማዋ ያሉት ሁለት መቶ ሲፎግራንቶች ደግሞ ሕዝቡ ካቀረባቸው አራት ዕጩዎች መካከል መሪውን ይመርጣሉ

* መሪው ዕድሜ ልኩን ይቆያል — ሕዝቡን ወደ ባርነት ለመመለስ አስቧል ተብሎ ከተጠረጠረ ግን ይነሳል

* ሁለተኛው ሕግ — ስለ ሕዝብ ጉዳይ ከምክር ቤቱ ውጭ የሚመክር ባለሥልጣን የሞት ቅጣት ይጠብቀዋል። አበባ አስቀምጣ ታልፋለች፤ ትግሥት ተመልሳ ታነሳዋለች

ቀኑና ማዕዱ

* በቀን ስድስት ሰዓት ይሠራል፤ ሦስቱን ከቀትር በፊት፣ ምሳ፣ ሁለት ሰዓት ዕረፍት፣ ከዚያ ሦስት ሰዓት። ስምንት ሰዓት ይተኛል፤ የቀረው ጊዜ የራሱ ነው። ጎህ ሳይቀድ ትምህርት ይሰጣል፤ ግዴታ አይደለም፤ አዳራሹ ግን ይሞላል

* ስድስት ሰዓት እንዴት ይበቃል — መልሱ በሒሳብ ነው። በአውሮፓ የማይሠሩ ሙሉ ክፍሎች አሉ — መኳንንቱ፣ ካህናቱ በሙሉ ማለት ይቻላል፣ የሀብታሞቹ አገልጋዮች፣ ለማኞቹ። እዚያ ሁሉም ይሠራል፤ የእያንዳንዱ ድርሻ ያንሳል። አላስፈላጊ ቅንጦትም የለም፤ አንድ ልብስ ለሁለት ዓመት ይቆያል

* ማዕዱ — ምግብ በጋራ አዳራሽ ውስጥ ይበላል፤ ደወል ሲደወል ይገባሉ፤ ሴቶች በአንድ በኩል፣ ወንዶች በሌላ በኩል፤ ሕፃናት ከሞግዚቶቻቸው ጋር በተለየ ክፍል። ሽማግሌዎቹ በወጣቶች መካከል ተበታትነው ይቀመጣሉ — ወጣቶቹ በሽማግሌዎች ፊት እንዲቀጡ

* ክልክል ያልሆነው ነገር — በቤትህ ውስጥ መብላት ክልክል አይደለም። ማንም ግን አያደርገውም

ወርቅ

* ዩቶጵያውያን ብረት ያከብራሉ — ያለ ብረት ማረስም መገንባትም አይቻልም። ወርቅና ብር ግን ጥቅም የላቸውም ብለው ያምናሉ

* ስለዚህ አዋረዱት — የመመገቢያ ዕቃቸውን ከሸክላና ከመስተዋት ሠሩ፤ ከወርቅና ከብር የሌሊት ማሰሮና አዋራጅ ዕቃዎችን። የወንጀለኞችን ሰንሰለት ከወርቅ ሠሩ፤ ትልቅ ወንጀል የሠራ በጆሮው፣ በጣቱና በአንገቱ ወርቅ ያደርጋል — ውርደት ነው

ደስታ፣ ጋብቻ፣ ሞት

* እውነተኛው ደስታ — የአካልና የመንፈስ ጤና፤ ከሁሉ የሚበልጠው በጎ ሥራ የሚሰጠው ውስጣዊ እርካታ ነው። ነፍስ አትሞትም ብለው ያምናሉ፤ ያ እምነት ከሌለ ደስታን ማሳደድ ወደ ጭካኔ ይሄዳል ብለው ይከራከራሉ

* የጋብቻው ሥርዓት — ሴት ከአሥራ ስምንት ዓመቷ በፊት፣ ወንድ ከሃያ ሁለት ዓመቱ በፊት አያገባም። ከጋብቻው በፊት አንዲት የተከበረች ሴት ሙሽራይቱን ራቁቷን ለሙሽራው ትገልጣለች፤ አንድ የተከበረ ሰው ደግሞ ሙሽራውን ለሙሽራይቱ

ሕግ ያለ ጠበቃ

* ጠበቆችን አስወግደዋቸዋል — ሥራቸው ጉዳዩን ማወሳሰብና ሕጉን ማጣመም ነው ይላሉ። እያንዳንዱ ሰው ጉዳዩን ራሱ ያቀርባል፤ ዳኛው የተጠማዘዘ ንግግር ስለማይሰማ ቀጥታ ወደ ነገሩ ይሄዳል

ባሪያዎቹ

* እዚህ ላይ መጽሐፉ ጠቆር ይላል፤ አበባ ልንዘለው አይገባም ትላለች

* አራት መንገዶች — ትልቅ ወንጀል የሠራ ዜጋቸው፤ በራሳቸው ጦርነት ላይ የተማረኩ፤ በሌላ አገር የሞት ፍርድ የተፈረደባቸው — እነዚህን በርካሽ ይገዟቸዋል፤ እናም በሌላ አገር በድህነት ሲሠቃዩ የነበሩና በፈቃዳቸው የመጡ

* በፈቃዳቸው የገቡት በፈለጉ ጊዜ መሄድ ይችላሉ፤ ባዶ እጃቸውንም አይሸኙም

* ከባዱ ሥራ ሁሉ የእነሱ ነው — ሥጋ ማረድም የእነሱ ነው፤ ዜጎቹ እጃቸው በደም እንዳይለምድ። እናም ሰንሰለታቸው ከወርቅ ነው

ጦርነት

* ጦርነትን እንደ አውሬ ተግባር ይመለከቱታል፤ በጦርነት የሚገኝ ክብር ከሁሉ የሚንቁት ነገር ነው። ሆኖም ራሳቸውን ሲከላከሉ፣ ወዳጅ አገር ወራሪ ሲገባበት፣ እናም በአምባገነን ሥር ያለን ሕዝብ ነፃ ለማውጣት ይዋጋሉ

* ዛፖሌቶች — በተራራ የሚኖሩ፣ ጨካኞች፣ በደመወዝ የሚዋጉ፤ ዩቶጵያውያን ከሁሉ በላይ ከፍለው ይቀጥሯቸዋል። ስሌታቸው በግልጽ ተጽፏል፦ ብዙዎቹ ስለሚሞቱ ደመወዙን የሚወስዱት ጥቂቶች ናቸው፤ ዓለም ከእነዚያ ሰዎች ስትጸዳ ጥሩ ነው ብለውም ያምናሉ

* ስለ ሰፈራው የተጻፈው ምክንያት — ደሴቲቱ ስትጨናነቅ ወደ ጎረቤት ምድር ሰፋሪ ትልካለች፤ የአገሬው ሕዝብ እምቢ ካለ ይዋጓቸዋል። አንድ ሕዝብ መሬቱን ሳይጠቀምበት ይዞ ሌላውን ሲከለክል ያ ራሱ የጦርነት ምክንያት ነው ይላሉ

ሃይማኖት

* አንድ እምነት የለም፤ አንዳንዶች ፀሐይን፣ ሌሎች ጨረቃን፣ ሌሎች በጥንት የኖረ ታላቅ ሰውን ያመልካሉ። አብዛኞቹ ግን ስሙ የማይታወቅ አንድ ዘላለማዊ ኃይል እንዳለ ያምናሉ

* የዩቶፖስ ሕግ — እያንዳንዱ የፈለገውን ያምናል፤ እምነቱን በቀስታና በምክንያት ሊያስረዳ ይችላል፤ ማንም ግን ማስገደድ አይችልም፤ ማንም የሌላውን እምነት አዋርዶ መስደብ አይችልም

* ራሱ ዩቶፖስ የትኛው እምነት እውነት እንደሆነ አልወሰነም። ምናልባት አምላክ ራሱ የተለያየ አምልኮ ይፈልግ ይሆናል አለ፤ እውነቱ በራሱ ጊዜ ብቅ ይላል፣ በኃይል ግን አይወጣም

* ክርስትና ሲደርስ — ሂትሎዴይና ጓደኞቹ ነገሯቸው፤ አንዳንዶች ተቀበሉ፤ ሲጠመቁ ማንም አልከለከላቸውም፣ ማንም አልተሳለቀባቸውም

* ከዚያ ግን — ከተጠመቁት አንዱ በአደባባይ መስበክ ጀመረ፤ ሌሎቹን እምነቶች ርኩስ አላቸው፣ ተከታዮቻቸውንም ለእሳት የተፈረደባቸው አላቸው። ደጋግሞ አደረገው

* ፍርዱ — ያዙት፣ ወደ ችሎት አቀረቡት፣ ተፈረደበት። የተፈረደበት በእምነቱ ሳይሆን ሕዝብን በማተራመስ ነው፤ ቅጣቱም ግዞት ነበር

የመጨረሻው ገጽ

* ሂትሎዴይ ንግግሩን ጨረሰ። ገጸ ባሕርዩ ሞር ብዙ የሰማው ነገር የማይሆን መስሎ ታየው — ጦርነታቸው፣ ሃይማኖታቸው፣ ልማዳቸው፤ ከሁሉ በላይ ግን የጋራ ኑሮና ገንዘብ የሌለበት ሕይወት

* ያንን ግን አልተናገረም — ደራሲው ምክንያቱን ጽፎታል፦ ሰውየው ደክሞታል፤ ንግግሩ ሲተች እንደሚከፋ ያውቃል፤ ሌሎችም ሲቃወሙት ቆይተዋል

* የመጨረሻዎቹ ቃላት — በዩቶጵያውያን ሥርዓት ውስጥ በእኛም ከተሞች እንዲኖሩ የምመኛቸው ብዙ ነገሮች አሉ አለ። ከዚያ አንድ ቃል ጨመረ — እመኛቸዋለሁ፣ ተስፋ ግን አላደርግም

* መጽሐፉ እዚያ ላይ ያበቃል። ክርክሩ አልተጠናቀቀም። አንባቢው በሩ ላይ ቆሞ ቀረ

የአበባ ሦስት ጥያቄዎች

* አንደኛ፦ ስሞቹ ለምን ተበላሹ? — ውሸት ሊያሳምንህ የፈለገ ሰው ስሙን አያበላሽም። የአበባ መልስ፦ እነዚያ ስሞች የተጻፉት ለአንባቢው አይደሉም፣ ለሳንሱር ናቸው። ማንም «ሞር በእንግሊዝ ንጉሥ ላይ አድሟል» ቢል መልሱ ተዘጋጅቷል — ስለ ማን? ስለ ሌለ ቦታ። ማን ተናገረው? አንድ ውሸታም

* ሁለተኛ፦ ደሴቲቱ ለምን ደሴት ሆነች? — ያ ሥርዓት እንዲሠራ የሚያስፈልገው ውኃ ነው። ሰው መውጣት አይችልም፤ ሌላ ሥርዓት ማወዳደሪያ አይሆንም፤ ንግድ ገብቶ ወርቅን ወርቅ አያደርገውም። ደሴቲቱ ፍጹም የሆነችው በሕጓ ብቻ ሳይሆን በጂኦግራፊዋም ጭምር ነው

* ሦስተኛ፦ ደራሲው የት ቆሟል? — ለአምስት መቶ ዓመታት አልተመለሰም፤ አበባም አትመልሰውም። ሂትሎዴይ ነው ብለን ብንል፦ ሁለተኛው መጽሐፍ ረዥም ነው፣ ዝርዝሩ የተለፋበት ነው። ሞር ነው ብለን ብንል፦ የተራኪው ስም ውሸታም ነው፣ ደራሲው በራሱ ስም ገብቶ ተቃውሟል፣ ደሴቲቱም እርሱ ራሱ በሚያምንበት ቤተ ክርስቲያን ላይ ብዙ የሚጋጭ ነገር አላት

ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)

* አበባ የተወችው ሰው — ትግሥት ከዚያ ሰው መንቀሳቀስ አልቻለችም። በዚያች ደሴት ላይ ከሁሉ የሚያምረው ሕግ ያ ሰውየውን የቀጣው ሕግ ነው

* የዳዊት ልዩነት — መጽሐፉ ራሱ ልዩነቱን ጠንቅቆ አስቀምጦታል፦ የፈረዱበት ስላመነ ሳይሆን ስለተናገረ ነው

* ትግሥት፦ አሮጌው ማምለጫ — ማንኛውም መንግሥት አንድን ሰው ሲይዝ እምነቱን አልነካንም ሥርዓት ማወክን ነው የቀጣነው ይላል፤ ያ ዓረፍተ ነገር ሁልጊዜ ዝግጁ ነው

* ዳዊት አልተቀበለውም — ሁልጊዜ ዝግጁ መሆኑ ሁልጊዜ ውሸት ያደርገዋል ማለት አይደለም። በአደባባይ ቆሞ ጎረቤትህን ትቃጠላለህ ማለት ንግግር ነው ወይስ ግጭት መጀመር?

* ሁለቱ ሕጎች አጠገብ ለአጠገብ — አንዱ ስለ ሃይማኖት ነው፣ ሌላው ስለ ፖለቲካ። የሚቀጡት ግን አንድ ነገር ነው። በዩቶጵያ ልትናገር ትችላለህ — በተመደበልህ ክፍል ውስጥ፣ በተመደበልህ ቀን

* ግብዝ የሚለውን ቃል አትጠቀምም — ትግሥት፦ ግብዝ ማለት የሚያምንበትን የማያደርግ ሰው ነው፤ ሞር ግን የሚያምንበትን ነው ያደረገው። ችግሩ ያንን እምነት በተሳሳተ መንገድ በማንበባችን ላይ ነው

* የሞር ስሌት — በደሴቲቱ ላይ እውነቱ ገና አልተገኘም፤ ስለዚህ ሁሉም አቻ ሆነ። ለሞር ግን አውሮፓ ውስጥ እውነቱ ተገኝቷል፤ ጥያቄው የተገኘውን መንገድ የሚያፈርስ ሰው ምንድን ነው የሚል ይሆናል

* ዳዊት፦ ማብራሪያ ነው፣ መከላከያ ግን አይደለም — ትግሥት መከላከያ አላቀረበችም። የምትጠላው ጉዳዩን በአንድ ቃል መዝጋትን ነው። መጽሐፉ ውስጥ ያለውና ችሎት ውስጥ ያለው ሞር አንድ ሰው ናቸው — በሁለት ቦታ ላይ

* ዕቁብ — ትግሥት «የሰው ልጅ ስግብግብ ተፈጥሮ አይፈቅድም» የሚለውን መልስ ስንፍና ትለዋለች። በዕቁብ ውስጥ ማንም ካስገባው በላይ አልወሰደም፣ ማንም ወለድ አልበላም፣ ማንም አልከሰረም — ሆኖም ብቻውን ሊያገኘው የማይችለውን ገንዘብ በእጁ አግኝቷል

* መውጫ አለመኖር — ዕቁብም ደሴቲቱም አንድ ዓይነት ሁኔታ ይፈልጋሉ፤ ልዩነታቸው መጠን ነው። ሃያ ሰው ውስጥ የማይታይ ሰው የለም፤ ሃምሳ አራት ከተማ ውስጥ ግን ሁሉንም ለማየት ሌላ መሣሪያ ያስፈልጋል

* ሰላይ የሚባል ሰው የለም — ትግሥት፦ ሰላይ የሚያስፈልገው መደበቅ በሚቻልበት ቦታ ነው፤ እነሱ ግን መደበቂያውን ራሱ አጥፍተውታል። ዳዊት ሌላ ያያል — ሰው መቆለፊያ የሚያደርገው ስለሚፈራ ነው፤ መቆለፊያ የሌለበት ቤት ማንም የማይሰርቅበት ቤት ነው

* ሁለት ነገሮች አብረው ተነሱ — ትግሥት፦ አንዱ ስስት ነው፣ ሌላው ብቸኝነት። በር ዘግተህ የምትቀመጥበት፣ ማንም ሳያይህ የምታለቅስበት፣ ሳትመልስ የምታስብበት ሰዓት ንብረት አይደለም። ሕመሙ ግን አንዱ ብቻ ነበር

* እድር — ዳዊት፦ አባልነቱ በፈቃድ ነው። ትግሥት፦ አልገባም ብለህ ሞክር — ሰው ሲሞትብህ ድንኳን ማን ይተክልልሃል? ወንበር ማን ያመጣል? መጽሐፉም ተመሳሳይ ዓረፍተ ነገር አለው — ቤትህ ውስጥ መብላት ክልክል አይደለም፤ ማንም ግን አያደርገውም

* ባሪያዎቹ ስንጥቅ ሳይሆን ምሰሶ ናቸው — ትግሥት፦ ስድስት ሰዓት ውብ ቁጥር ነው፣ ግን ስሌት ነው። አንድ ማኅበረሰብ የሥራ ሰዓቱን ሲቀንስ ቀሪውን ማን እንደሚሠራ መጠየቅ ያስፈልጋል፤ መጽሐፉ ራሱ ይመልስልናል

* የዳዊት ማቅለያና የትግሥት ሦስተኛው — ዳዊት፦ ባሪያዎቹ ትውልድ ተኮር አይደሉም፤ ወንጀል የሠሩ ወይም በራሳቸው ፈቃድ ከድህነት ሸሽተው የመጡና በፈለጉ ጊዜ የሚሄዱ ናቸው። ትግሥት፦ ሁለቱ ትክክል ናቸው፤ ሦስተኛው ግን አለ — በሌላ አገር የሞት ፍርድ የተፈረደባቸውን በርካሽ ይገዛሉ

* ደሴቲቱ የምትጸዳበት መንገድ — ትግሥት፦ ሰቀላውን ስለወገዘችው ሳይሆን ከሰቀላው ሰዎችን ስለምትገዛ ነው። ሌላው ዓለም ሲፈርድ እሷ ትገዛለች። ወደ ዛፖሌቶቹም ስንሄድ ይባሳል — ዋጋቸው ስለሚያዋጣ ተቀጠሩ

* የማን ወጪ ነው — ትግሥት፦ ፍጹም ማኅበረሰብ ሲነደፍ የመጀመሪያው ጥያቄ ማን እንደሚጠቀም ሳይሆን ማን ወጪውን እንደሚሸከም ነው። በዚህ መጽሐፍ ውስጥ ያ ጥያቄ ተመልሷል

* ሕልም ወይስ ፈተና — ዳዊት፦ ሐሳብ ለማቅረብ ነው፤ ማስረጃው ድካሙ ነው — ማንም ስለማያምንበት ነገር ሠላሳ ቤተሰብ አንድ ኃላፊ ብሎ አይቀምርም፤ ጥሎ ለማለፍ ያሰበም የከተማዋን ወንዝ ስም አይሰይምም። ትግሥት፦ ሐሳብ ለመፈተን ነው፤ ማስረጃዋ ስሞቹ ናቸው — በእያንዳንዱ ስም ውስጥ ማምለጫ ትቷል

* ያልተፈታ ልዩነት — ዳዊት፦ ያ ራስን መጠበቅ ሊሆን ይችላል፤ መጽሐፉ የተጻፈው ሰውየው በንጉሡ ቤት ውስጥ እያለ ነው። ሁለቱ ንባቦች በተመሳሳይ ዓረፍተ ነገር ላይ ይቆማሉ፤ አልተስማሙም። ደራሲው ራሱ ያንን ገጽ ሆን ብሎ ነው የተወው

* አንድ ምስል — ትግሥት ቦዩን ትመርጣለች፦ ፍጹም ሥርዓት ግንብ አይፈልግም፣ መጀመሪያ የሚፈልገው ርቀት ነው። ዳዊት ሌላ ያያል፦ ያ ቦይ ውኃ ብቻ አይደለም — ሰውየው በሚኖርበት ዓለምና በሚያስበው ዓለም መካከል ያለው ርቀት ነው። በዚያች አንዲት ነጥብ ላይ ተስማሙ

ያልተነገሩ ነገሮች

* በእንግሊዝኛ የወጣው ዘግይቶ ነው። የተረጎመው ራልፍ ሮቢንሰን ይባላል፤ ኅትመቱ የመጣው ደራሲው ከተገደለ ከአሥራ ስድስት ዓመታት በኋላ ነው። መጽሐፉ ስለ እነሱ የተጻፈላቸው ገበሬዎች በሕይወት እያሉ አላነበቡትም።

* ራሱ በድልድይ ላይ ተሰክቶ ተቀመጠ። ልጁ ማርጋሬት የድልድዩን ኃላፊ ጉቦ ሰጥታ ተቀበለችው። ዛሬ ያ ራስ በካንተርቤሪ በአንድ ቤተ ክርስቲያን ውስጥ በቤተሰቡ መቃብር ውስጥ አለ ተብሎ ይታመናል — ያቺ ቤተ ክርስቲያን ደግሞ ሞር ላለመቀበል የሞተላት የእንግሊዝ ቤተ ክርስቲያን ናት። በቅርብ ጊዜም ያቺው ደብር መቃብሩን ከፍታ ራሱን አውጥታ ልትጠብቀው ጠይቃለች።

* በሁለት ተቃራኒ ዝርዝሮች ውስጥ ገባ። በሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ስምንት በሞስኮ የነበረ የነገሥታት መታሰቢያ ላይ ቦልሼቪኮች ስሞቹን አጥፍተው የአብዮት አሳቢዎችን ቀረጹ፤ አሥራ ዘጠኝ ስሞች ነበሩ፣ አንዱ ቶማስ ሞር ነው። በሺህ ዘጠኝ መቶ ሠላሳ አምስት ደግሞ ካቶሊክ ቤተ ክርስቲያን ቅዱስ ብላ ሰየመችው፤ በሁለት ሺህ ዓመትም የፖለቲከኞችና የመንግሥት ሰዎች ጠባቂ ቅዱስ ተባለ።

* የገደለችው ቤተ ክርስቲያን በዓሉን ታከብራለች። በሺህ ዘጠኝ መቶ ሰማንያ የእንግሊዝ ቤተ ክርስቲያን ራሷ ስሙን በዓል መዝገቧ ውስጥ ጨመረችው — እርሱ ላለመፈረም የሞተበት መሐላ የፈጠራት ቤተ ክርስቲያን።

* ተቃራኒው ቃል በፓርላማ ውስጥ ተወለደ። «ዩቶጵያ» የተለመደ ቃል ከሆነ በኋላ በሺህ ስምንት መቶ ስድሳ ስምንት አንድ የፓርላማ አባል ስለ አየርላንድ ሲከራከር ተቃራኒውን ቃል ሠራ — እነዚህን ሰዎች ዩቶጵያውያን ማለት ትልቅ ውዳሴ ነው አለ። ያ ሰው ጆን ስቱዋርት ሚል ይባላል።

* ከሼክስፒር እጅ የተረፈው ብቸኛ ገጽ ስለ እሱ ነው። ኢብሳ ስለ ለንደኑ ሁከት ነግሮናል፤ ከዓመታት በኋላ ስለዚያ ቀን ተውኔት ተጻፈ። በዚያ ብራና ውስጥ በሌላ እጅ የተጻፉ ሦስት ገጾች አሉ፤ ምሁራን በአብዛኛው የሼክስፒር ናቸው ይላሉ። በዚያ ገጽ ላይ ያለው ንግግር ደግሞ ቶማስ ሞር ወደ ተቆጣው ሕዝብ ቀርቦ የሚናገረው ነው — ራሳችሁን በስደተኞቹ ቦታ አስቀምጡ የሚል።

ቁልፍ ጥቅሶች

«ሌቦችን የመስቀል የዳኝነት ሥልጣን በእጁ የነበረ ሰው፣ ሌባ ለምን እንደሚፈጠርና ሥርዓቱ ራሱ ወንጀለኛን እንዴት እንደሚያመርት የሚጠይቅ መጽሐፍ ጻፈ።»— ሳባ

«ስለ በጎች ሳይሆን፣ ስለ ካፒታልና ስለ ጨካኝ የትርፍ ስሌት ነው።»— ኢብሳ

«አጥሩ የተተከለበትና ከመሬቱ የተፈናቀለው ትውልድ መጽሐፉን ሳያነበው አለፈ፤ ልጆቻቸውም አላነበቡትም።»— ኢብሳ

«እነዚያ ባለሥልጣናት ያደነቁት ሐሳቡን አልነበረም፤ ይልቁንም የተናገረውን ሰው ሥልጣንና ማዕረግ ነበር!»— አበባ

«እመኛቸዋለሁ — ግን እውን ይሆናሉ ብዬ ተስፋ አላደርግም!»— አበባ

«ሁለቱም የሚቀጡት አንድ ዓይነት ድርጊት ነው። ሁለቱም ንግግርን በቀጥታ አይከለክሉም። የሚቀጡት ግን ንግግሩ ከተፈቀደለት ጠባብ ክፍልና መድረክ ውጭ መውጣቱን ነው!»— ትግሥት

«ነፃነት አንዳንዴ በሕግ አንቀጽ አይጠፋም፤ ይልቁንም መላው ማኅበረሰብ በሚያደርገው የጋራ ግፊት አማካኝነት ይደመሰሳል።»— ትግሥት

«ፍጹም ሥርዓት ግንብ ብቻ አይፈልግም፤ መጀመሪያ የሚፈልገው ርቀትና መገለልን ነው።»— ትግሥት

«ስለዚህ በስም ግዴታ አይደለም፤ በተግባር ግን ፍጹም ግዴታ ነው።»— ዳዊት

ስሞችና ቃላት

ሰዎች

* ቶማስ ሞር — የመጽሐፉ ደራሲ፤ ጠበቃ፣ የለንደን ምክትል ሸሪፍ፣ በኋላም የእንግሊዝ ጠቅላይ ሹም — መሐላውን ላለመፈረም ተገደለ

* ጆን ሞር — አባቱ፤ ታዋቂ ጠበቃ በኋላም ዳኛ — ልጁን ከኦክስፎርድ አስወጥቶ ወደ ሕግ ትምህርት ቤት የላከ

* ጆን ሞርቶን — የካንተርቤሪ ሊቀ ጳጳስና የእንግሊዝ ጠቅላይ ሹም — ሞር ያደገበት ቤት ባለቤት፤ በመጽሐፉ ውስጥም በማዕዱ ላይ ይታያል

* ኤራስመስ — የሞር ወዳጅና «የእብደት ምስጋና» ደራሲ — ወደ ፖለቲካ እንዳይገባ ያስጠነቀቀውና ጽሑፉን ወደ አታሚ ያደረሰው

* ሄንሪ ስምንተኛ — ግሪክና ላቲን የሚያውቁትን ያሰባሰበ ንጉሥ — «ዩቶጵያን» የወደደውና በኋላ ራሱን የቤተ ክርስቲያኒቱ ራስ ያደረገ

* ፒተር ጃይልስ — የአንትወርፕ ጸሐፊ — በመጽሐፉ ውስጥ ገጸ ባሕርይ ሆኖ ይገባል፤ የዩቶጵያ ፊደልና ግጥም በእጁ ናቸው ተብሎ ይታመናል

* አሜሪጎ ቬስፑቺ — መርከበኛ፤ ደብዳቤዎቹ በአውሮፓ ተሰራጩ — ሂትሎዴይ ከእሱ ጋር ተጉዣለሁ ይላል

ገጸ ባሕሪያት

* ራፋኤል ሂትሎዴይ — በመጽሐፉ ውስጥ የተፈጠረው ብቸኛ ሰው፤ ስሙ «የፈጠራ ወይም የከንቱ ወሬ አቅራቢ» ማለት ነው — የደሴቲቱ ተራኪ

* ገጸ ባሕርዩ ሞር — ደራሲው በራሱ ስምና ማዕረግ ወደ መጽሐፉ ያስገባው ሰው — በመጨረሻው ገጽ ላይ አልስማማም የሚል

* ዩቶፖስ — ደሴቲቱን አሸንፎ ስሙን የሰጣት — ቦዩን ያስቆፈረውና የእምነት ነፃነት ሕጉን ያወጣው

ቦታዎች

* ዩቶጵያ — በግሪክ «የሌለ ቦታ» ማለት ነው — ሃምሳ አራት ተመሳሳይ ከተሞች ያሏት ደሴት

* አማውሮት — ዋና ከተማዋ — ስሟ «የደበዘዘች» ወይም «የመንፈስ ከተማ» ማለት ነው

* አኒደር — በአማውሮት የሚያልፈው ወንዝ — ስሙ «ውኃ አልባ» ማለት ነው

* አንትወርፕ — ሦስቱ ሰዎች የተገናኙባትና ውይይቱ የተደረገባት ከተማ

ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች

* ሲፎግራንት — ሠላሳ ቤተሰቦች በየዓመቱ የሚመርጡት ኃላፊ — አሥሩ ደግሞ አንድ ትራኒቦር ይመርጣሉ

* ፖሊሌራውያን — በፋርስ አካባቢ አሉ የተባሉ ሕዝቦች — ሌባን ሳይሰቅሉ ወደ ሕዝብ ሥራ የሚያስገቡ

* አኔሞላውያን — ስማቸው «ነፋሳማ» ማለት ነው — በወርቅ ተጥለቅልቀው ገብተው የተሳለቁባቸው አምባሳደሮች

* ዛፖሌቶች — በተራራ የሚኖሩ በደመወዝ የሚዋጉ ሕዝቦች — ብዙዎቹ እንደሚሞቱ እየታወቀ የተቀጠሩ

* አጥር — የጋራ መሬትን ወደ በግ መስክ የቀየረው ሥርዓት — መንደሮችን ባዶ ያደረገና ተንከራታቾችን የፈጠረ

* ፍትሐ ነገሥት — ከግብጽ በዐረብኛ መጥቶ ወደ ግዕዝ የተተረጎመ የሕግ ስብስብ — እጅ መቁረጥን የሚደነግግ ክፍል ያለው

* ጉልት — መሬቱን ሳይሆን ግብሩን የሚያስተላልፍ ሥርዓት — ገበሬውን ከመሬቱ የማያነሳ

* ዕቁብ — በየሳምንቱ እኩል መዋጮ በዕጣ ለአንዱ የሚሰጥበት — በውል ሳይሆን በመተዋወቅ የሚሠራ

* እድር — በፈቃድ የሚገባበት ግን አለመግባት የማይታሰብ ማኅበር — ትግሥት ስለ ነፃነት ማስረጃ አድርጋ ያቀረበችው

* ኄር — በሶማሌ ማኅበረሰብ ውስጥ ያለ ያልተጻፈ የሽማግሌዎች ሥርዓት — ተቀጥሮ የሚናገር ጠበቃ የሌለበት

* ማቅ — ሞር ከልብሱ ሥር ሕይወቱን ሙሉ የለበሰው ሸካራ ልብስ

የውይይት ጥያቄዎች

* የተመደበልህ ክፍል። በዩቶጵያ ማንም አትናገር አልተባለም፤ የተመረጠው ቦታው ብቻ ነው — ከምክር ቤቱ ውጭ የሚመክር ባለሥልጣን ግን ይገደላል። ትግሥት ይህ ንግግርን የመቅጣት ሌላ መንገድ ነው ትላለች፤ ዳዊት ደግሞ ሥርዓት ያለው ክርክር ያለ ቦታ ገደብ አይኖርም ይላል። እናንተ ጩኸቱን የሚከለክል ሕግ ከሌለበት ቤት ትገባላችሁ ወይስ ከጩኸት ነፃ ከሆነው?

* ማን ወጪውን ይሸከማል። ስድስቱ ሰዓት የሚሠራው ከባዱ ሥራ ወደ ባሪያዎች ስለተላከ ነው፤ ደሴቲቱ ንጹሕ የምትሆነው ደግሞ ሌላ ቦታ የሞት ፍርድ ስለሚሰጥና ከዚያ ሰዎችን ስለምትገዛ ነው። አንድ ሥርዓት ወጪውን ወደ ውጭ ሲልክ ውበቱ ይቀራል ወይስ ይፈርሳል? የዛፖሌቶቹ ስሌት መልሱን ይለውጠዋል?

* ሕልም ወይስ ፈተና። ዳዊት የመጽሐፉ ድካም ደራሲው ያንን ቦታ እንደወደደው ያሳያል ይላል፤ ትግሥት ደግሞ በእያንዳንዱ ስም ውስጥ የተተወው ማምለጫ ተቃራኒውን ያሳያል ትላለች። ሁለቱም ማስረጃ በተመሳሳይ ገጽ ላይ ነው ያለው — እናንተ ማንን ታምናላችሁ፣ ደራሲውን ወይስ ስሞቹን?

This is a public episode. If you would like to discuss this with other subscribers or get access to bonus episodes, visit www.zeresew.com

በለንደን ባክለርስበሪ ሰፈር ውስጥ፣ በክረምት፣ የአርባ ዓመት ገደማ ሰው በኩላሊት ሕመም ተይዞ አልጋ ላይ ተኝቷል። ሕይወቱን ሙሉ የኖረው በጥቅስ ነው፤ አሁን ግን ሣጥኖቹ ከጣሊያን ተነስተው የት እንደደረሱ አያውቅም። ያለው ትዝታው ብቻ ነው። ወረቀት አስመጣ፤ ከሳምንት ባነሰ ጊዜ ውስጥ አንድ መጽሐፍ ጨረሰ። በዚያ መጽሐፍ ውስጥ ጆሮ ያለው ቆብ የደፋች ቀልደኛ ተነስታ ጠበቆችን፣ መነኮሳትን፣ የሥነ መለኮት ምሁራንን፣ መኳንንትንና የሮምን ወንበር ስትዞር ደራሲው ራሱ የተቀመጠበትን ወንበር አላለፈችም። ሁለት ጥያቄ ግን ሳይመለስ ቀረ፦ ኤራስመስ ራሱን ገልብጦ ጻፈው ወይስ ራሱን አስወጥቶ? እናም ወደ ኋላ ተመልሶ ስምን ማጥፋት ልከኝነት ነው ወይስ ማምለጫ?

ክፍል 1 — መጻሕፍት በሌሉበት ክፍል (ሳባ)

* አልጋና ወረቀት — በባክለርስበሪ ቤት ውስጥ ሕመሙ በየጥቂት ሰዓቱ ተመልሶ ይመታዋል፤ መጻሕፍቱ የሉም፤ ወረቀት አስመጥቶ መጻፍ ጀመረ

* ከሳምንት ባነሰ ጊዜ — ያ መጽሐፍ የአውሮፓን ምሁራዊ ዓለም አናወጠ፤ ደራሲው ከሞተ ከሃያ ሦስት ዓመታት በኋላ በቤተ ክርስቲያን የተከለከሉ መጻሕፍት ዝርዝር ውስጥ ገባ

* ሁለት ስሞች — ሰውየው ዴሲዴሪየስ ኤራስመስ ይባላል፤ የመጽሐፉ የግሪክ ስም ደግሞ «ሞሪያ ኢንኮሚየም» ነው

* መዝገብ የሌለው ልደት — በሮተርዳም፣ በአሥራ አምስተኛው ክፍለ ዘመን አጋማሽ ላይ ተወለደ፤ የልደቱ ዓመት እርግጠኛ አይደለም — ራሱ በተለያዩ ጊዜያት የተለያየ ዓመት ተናግሯል

* ከመወለድ በፊት የተለጠፈ ማኅተም — አባቱ ቄስ ነበር ይባላል፤ ግንኙነቱ በሕግም በቤተ ክርስቲያንም የተከለከለ ስለነበር ልጁ ወደ ብዙ ሥራዎችና ማዕረጎች መድረስ አይችልም ነበር

* ወረርሽኙ — ቸነፈር ሁለቱንም ወላጆቹ ወሰደ፤ ኤራስመስ ወላጅ አልባ ሆነ

* አንድ ብቻ መድረሻ — ወላጅ የሌለው ልጅ በዚያ ዘመን አውሮፓ ውስጥ ወደ ቤተ ክርስቲያን ይሄዳል፤ ወደ «የጋራ ሕይወት ወንድሞች» ትምህርት ቤት ተላከ — ጠዋትና ማታ ጸሎት፣ ዝምታ፣ ሥነ ምግባር

* በአሥራዎቹ የተገባ ቃል — ወደ ገዳም ገባ፤ መነኩሴ ሆነ፤ ቀሚስ ለበሰ፤ በኋላም ካህን ሆኖ ተሾመ — አማራጭ ባልነበረው ዕድሜ ላይ

* ዕድሜ ልክ የፈታው ቃል — ጥያቄ ጻፈ፣ ደብዳቤ ላከ፣ አማላጆች ፈለገ፤ መጀመሪያ ጤናውና የጥናት ሕይወቱ ተጠቅሶ ጊዜያዊ ፈቃድ አገኘ፤ ከዓመታት በኋላ የሮም ጳጳስ ዘላቂ አደረገለት

* የንባብ ቤት ትይዩ — ኢትዮጵያዊ ልጅ ገና በሰባት ወይም በስምንት ዓመቱ ወደ ንባብ ቤት፣ ከዚያ ወደ ዜማ ቤት፣ ከዚያ ወደ ቅኔ ቤት ይላካል፤ የላከው ግን ቤተሰቡ ወይም ካህኑ ወይም ድህነቱ ነው

* ግሪክ ወደ ምዕራብ ስትመለስ — በአሥራ አራተኛው ክፍለ ዘመን የባይዛንታይን ግዛት እየፈረሰ ሲሄድ የግሪክ ምሁራን መጻሕፍታቸውን ይዘው ወደ ጣሊያን ተሰደዱ

* ሂዩማኒስት ማለት — ሰውን ማዕከል ያደረገ፣ ክላሲካል ጽሑፎችን የሚያጠና ምሁር — እንደ ፔትራርክ ላሉ ሰዎች ለዘመናት ተዘግቶ የነበረ በር ተከፈተ

* ድጋሚ መወለድ — በዚያው ወቅት ሠዓሊዎች ርቀትና ቅርበትን በሥዕል የማሳየት ዘዴ ከጥንታዊ ሥነ ጥበብ ተምረው ተግባራዊ ማድረግ ጀመሩ፤ ሪናሳንስ ማለት ይህ ነው

* «አዳጊስ» — ከጥንታዊ ግሪክና ላቲን ምንጮች የተውጣጡ ምሳሌዎችና ሐረጎች ስብስብ፤ በጣም ተወደደ፣ ገንዘብ አስገኘ፣ ስሙን በአውሮፓ አሰማ

* ሀገር የሌለው ሰው — ኔዘርላንድስ ተወለደ፣ በፈረንሳይ ተማረ፣ በእንግሊዝ አስተማረ፣ በጣሊያን ተዘዋወረ፣ በስዊዘርላንድ ሞተ፤ የአባት ስም አልነበረውም፣ ማዕረግም አልነበረውም — ስለዚህ ስም ብቻ ሠራ

* በምን ኖረ? — ቋሚ ሥራ አልነበረውም፤ የዩኒቨርሲቲ ወንበር አልያዘም፤ ጳጳስ አልሆነም፤ ካህን ሆኖ ተሹሟል ግን ሰበካ አልነበረውም

* ነጻነት በስጦታ ላይ — መኳንንት፣ ጳጳሳትና ሀብታሞች ዓመታዊ ገንዘብ ይመድቡለት ነበር — ትልቁ ምሁር ደጋፊዬ ነው ማለት ራሱ ማዕረግ ነበር፤ ስጦታ የሚሰጥ ሰው ግን በአንድ ቀን ማቆም ይችላል

* በመጽሐፉ ውስጥ የሚሳለቅባቸው — ስንፍና ወደ መኳንንት ስትደርስ ጠንክራ ትሳለቅባቸዋለች፤ እነዚያ ገንዘብ የሚሰጡት ሰዎች ናቸው

* የምስጋና ንግግር — በሂዩማኒስት ትምህርት ውስጥ ትልቅ ክህሎት ነበር፤ ደንቡ ግልጽ ነው — ተነስተህ ስለ አንድ ነገር ጥሩውን ብቻ ትናገራለህ

* ሰምና ወርቅ — በቅኔ ውስጥ ሰሙ ላይ ላዩ የሚሰማው ምስጋና ነው፤ ወርቁ ከሥሩ የተቀበረው ፍርድ ነው፤ ሊቁ በንጉሥ ፊት ያመሰግናል፣ አዳራሹ ያጨበጭባል፣ ጥቂቶች ግን ሌላ ሰምተዋል

* የተነሳው ጥያቄ — ማንም ለስንፍና የምስጋና ንግግር አድርጎ ያውቃል?

ክፍል 2 — ዝንብን ያመሰገነ ሰውና የቦሎኛ በር (ኢብሳ)

* ቅርጹ የተወረሰ ነው — ኤራስመስ ይህን ዘዴ አልፈጠረውም፤ ከመወለዱ አሥራ ሦስት መቶ ዓመታት ገደማ ቀደም ብሎ በሮማ ግዛት ውስጥ ሉቅያኖስ የሚባል ሶርያዊ ጸሐፊ በግሪክኛ ይጽፍ ነበር

* «ስለ ዝንብ ምስጋና» — ሉቅያኖስ ትልቅ ለሆነ ነገር የሚገባውን የክብር ንግግር ወስዶ ለተናቀ ነገር ሰጠው፤ በሙሉ የክብር ቋንቋ ዝንብን አመሰገነ

* ቀልዱ የት ላይ ነው — ቀልዱ በዝንቡ ላይ አይደለም፤ በቅርጹ ላይ ነው — ያ ቅርጽ ማንኛውንም ነገር ማሳመር ይችላል

* የፌዝ ምስጋና — የቅርጹ ስም ይህ ነው፤ ኤራስመስ ደግሞ ከዚያ ጥቂት ዓመታት ቀደም ብሎ የሉቅያኖስን ጽሑፎች ከግሪክ ወደ ላቲን ሲተረጉም ነበር — ብቻውን ሳይሆን ከአንድ የእንግሊዝ ወዳጁ ጋር

* የክፍል መልመጃ — መምህሩ ርዕስ ይሰጣል፤ ተማሪው ስለዚያ ርዕስ ንግግር ያደርጋል፤ ርዕሱ የሚያምንበት መሆን አያስፈልገውም — ጥበቡ በአቀራረቡ ላይ ነው

* በፈረስ ላይ የመጣ ሐሳብ — ኤራስመስ ከጣሊያን ተመልሶ የአልፕስ ተራሮችን አቋርጦ ወደ እንግሊዝ ሲሄድ ሐሳቡ መጣለት ይባላል — ስንፍና ራሷ ተነስታ ብትናገርስ?

* ርዕሱ ራሱ ቀልድ ነው — «ሞሪያ» በግሪክ ስንፍና ማለት ነው፤ ድምጹ ግን «ሞር» ይመስላል — ሁለቱ ብቻ የሚያውቁት፣ ከትርጉም ሥራቸው የተወለደ ማያያዣ

* በዚያ ቤት ውስጥ የነበረው ውጥረት — ሞር ምሁራዊ ሥራውን ትቶ ወደ መንግሥት ለመግባት እያሰበ ነበር፤ ኤራስመስ «መጻፍህን ቀጥል፤ ወደ ፖለቲካ አትግባ» ብሎ ለማሳመን ሞከረ

* ሞር አልሰማም — ገባ፣ ወጣ፣ ከፍ አለ፣ የእንግሊዝ ከፍተኛ ሹም ሆነ፤ ንጉሥ ሄንሪ ስምንተኛ አንድ መሐላ ሲጠይቀው እምቢ አለ — አንገቱም ተቆረጠ

* ከትዝታ የተጻፈ — በውስጡ ያሉት በርካታ የግሪክና የላቲን ጥቅሶች ሁሉ ሣጥን ሳይከፈት ከጭንቅላቱ የወጡ ናቸው

* በቦሎኛ በር ላይ — ከተማዋ በረጅምና አድካሚ ከበባ ስትወድቅ አሸናፊው በድል ሠልፍ፣ በዘፈን፣ በሠራዊት መካከል ወደ ውስጥ ገባ

* ያ አሸናፊ ጳጳስ ነበር — ስሙ ዩልየስ ሁለተኛ፤ የዘመኑ ጣሊያኖች «ዩልየስ አስፈሪው» ይሉት ነበር፤ ጴጥሮስ ደግሞ ዓሣ አጥማጅ ነበር

* ከንድፈ ሐሳብ ሳይሆን ከትዝታ — ኤራስመስ በዚያ ሠልፍ ጠርዝ ላይ ቆሞ ተመልክቷል፤ ከሦስት ወይም ከአራት ዓመታት በኋላ ስንፍና ስለ ጳጳሳት ስትናገር ያንን ቀን አልረሳውም ነበር

* ቩልጌት — ለዘመናት አውሮፓ መጽሐፍ ቅዱስን የምታነበው ሴንት ጄሮም በሠራው የላቲን ትርጉም ብቻ ነበር፤ ሕግ፣ ስብከትና ፍርድ ከዚያ ይወጣል

* ሥልጣኑ በመግቢያው ላይ ነው — አንድ ትርጉም ብቻ ሲኖር ያ ትርጉም ራሱ ሥልጣን ይሆናል፤ «ጽሑፉ እንዲህ ይላል» ሲባል ማንም ሊያረጋግጠው አይችልም

* ወደ ዋናው መመለስ — ኤራስመስ የግሪኩን ጽሑፍ ሰብስቦ አነጻጸረ፤ የላቲኑ በአንዳንድ ቦታዎች ከዋናው እንደራቀ አገኘ፤ የግሪኩን አዲስ ኪዳን ከአዲስ የላቲን ትርጉም ጋር አሳተመ

* ቀልዱ ጥርስ አገኘ — መጽሐፉ ቀድሞ መጣ፤ የግሪኩ አዲስ ኪዳን አምስት ዓመታት ዘግይቶ መጣ — ስንፍና ስትሳለቅ ደራሲው ገና አላረጋገጠውም ነበር

* ማርቲን ሉተር ተቀመጠ — ስለ ጳውሎስ ወደ ሮማ ሰዎች መልዕክት ማስተማር ተሰጥቶት የኤራስመስን የግሪክ ጽሑፍ ይዞ ተቀመጠ፤ ሰው በምን ይጸድቃል — በጸጋ ወይስ በሥራ?

* ዘጠና አምስት ነጥቦች — ከዓመት በኋላ ጻፋቸው፤ በዊተንበርግ ከተማ ውስጥ ባለ የቤተ ክህነት በር ላይ እንደለጠፋቸው ይነገራል፤ የፕሮቴስታንት ተሃድሶ ከዚያ ጀመረ

* ግዕዙ ከግሪክ ነው — የግዕዙ መጽሐፍ ቅዱስ ከላቲን አልተተረጎመም፤ ከአውሮፓ ጠብ አንድ ሺህ ዓመታት ገደማ ቀደም ብሎ ከግሪክ ተተርጉሟል — መደራረብ ስላልነበረ ጥያቄው አልተነሳም

* አባ ጎርጎርዮስና ሂዮብ ሉዶልፍ — ከመቶ አርባ ዓመታት ገደማ በኋላ ሁለቱ ወጎች ተገናኙ፤ የመጀመሪያው የግዕዝ ሰዋስውና መዝገበ ቃላት በአውሮፓ ወጣ

* የሆልባይን ኅዳግ — በባዝል በፍሮበን ማተሚያ ቤት የወጣ አንድ ቅጂ ላይ ሃንስ ሆልባይን የሚባል ወጣት ሠዓሊና ወንድሙ በገጹ ጠርዝ ላይ ሳሉ፤ በዚያው ኅዳግ ውስጥ የኤራስመስ ራሱ ትንሽ ምስል አለ — ደራሲው ከሳቁት ሰዎች መካከል ተቀመጠ

ክፍል 3 — ጆሮ ያለው ቆብ በመድረኩ ላይ (አበባ)

ይህ መጽሐፍ ታሪክ አይደለም፤ ጀግና የለውም፣ ሴራ የለውም፣ መጨረሻ ላይ ማንም አይሞትም። አንዲት ተናጋሪ ትነሳለች፣ ትናገራለች፣ ትጨርሳለች — ስለዚህ ንግግሩ እንደ ንግግር ይከተላል፣ ከመድረኩ ጀምሮ።

ምዕራፍ አንድ፦ ተናጋሪዋ ስትቆም

* አዳራሹ — ወንበሮቹ ሞልተዋል፤ በፊተኛው ረድፍ ምሁራን፣ ከጎናቸው የመንግሥት ሰዎች፣ ከኋላ ጸሐፍትና የሥነ ጽሑፍ ሰዎች፤ የተማሩ ሰዎች ስብሰባ የሚጠብቀው ነገር አለ

* የገባችው ግን ሌላ ናት — የቀልደኛ ልብስ ለብሳ፣ ጆሮ ያለው ቆብ ደፍታ ወደ መድረኩ ወጣች

* ማስረጃዋ ተመልካቹ ራሱ ነው — «እኔ ስገባ ፊታችሁ በራ» አለች፤ «ዛሬ ጠዋት ስትገቡ ደመናማ ነበራችሁ።» — እየሳቁ ስለሆነ ነጥቧ ተረጋገጠ

* ትውልዷ — አባቷ ፕሉቶስ የሀብት አምላክ ነው፤ እናቷ ኒዮቴስ ወጣትነት ናት፤ ያሳደጓት ሁለት ሞግዚቶች — ሜቴ ስካርና አፔዲያ አለማወቅ

* አጃቢዎቿ — ፊላውቲያ ራስን መውደድ፣ ኮላኪያ ሽንገላ፣ ሌቴ መርሳት፣ ሚሶፖኒያ ሥራ መጥላት፣ ሄዶኔ ደስታ፣ አኖያ አእምሮ ማጣት፣ ትሪፌ ቅንጦት፤ ከኋላቸው ኮሞስ የፈንጠዝያ አምላክና ጥልቅ እንቅልፍ

* ትልቁ ይገባኛል — «እኔ ከሌለሁ» አለች፣ «የሰው ልጅ ራሱ አይኖርም።»፤ ከዚያም መከራከሪያዋን ዘረጋች

* ትዳር — ሰው ትዳር ውስጥ የሚገባበትን ነገር ሙሉ በሙሉ አውቆ ቢሆን ኖሮ ማንም አይጋባም ነበር

* መውለድ — ሴት የመውለጃውን ሥቃይ አስቀድማ በሒሳብ ብታስቀምጠው ማን ይወልዳል?

* እናትነት — እናቶች ዓመታት፣ እንቅልፍና ወጣትነታቸውን ይሰጣሉ፤ በምክንያታዊ ሒሳብ ውስጥ ይህ ንግድ ኪሳራ ነው

* ወዳጅነት — እውነተኛ ወዳጅነት የወዳጅን ጉድለት አለማየት ነው፤ ሁሉንም በግልጽ የሚያይ ሰው ወዳጅ አይኖረውም

* መርሳቱ ስም አለው — ሰው ሁልጊዜ ምክንያታዊ ቢሆን ኖሮ አይጋባም፣ አይወልድም፣ አያፈቅርም፣ ጓደኛ አይይዝም፤ የሚያደርገው ስሌቱን ስለረሳ ነው — ያ መርሳት ሌቴ ነው

* ስሙን ያሰፋችበት ቅጽበት — ፍቅርን፣ ትዳርን፣ እናትነትን፣ ወዳጅነትን ወስዳ በራሷ ስም ሥር አስገባቻቸው

ምዕራፍ ሁለት፦ አዳራሹን ስትዞር

* ወደ መንግሥት — ሕዝብን እያታለሉ ማስተዳደር፣ አንዱ ሌላውን በሥርዓት መበዝበዝ — ይህ ሁሉ ሥራዬ ነው አለች፤ ከዚያ ወደ ፊተኛው ረድፍ ዞረች፦ «ሳታውቁ ለእኔ እየሠራችሁ ነው»

* ራስን መውደድ — ገጣሚው ግጥሙ ጥሩ እንደሆነ ካላመነ አያሳትመውም፤ ዘማሪው ድምጹ ደስ እንደሚል ካላሰበ አይዘምርም፤ ሁሉም ራሱን ማስተዋል ቢችል ኖሮ ዓለም ጸጥ ይል ነበር

* ከአንድ ሰው ወደ ሕዝብ — እንግሊዞች ውበታችን ይላሉ፤ ስኮትላንዳውያን መልካም ትውልድ አለን ይላሉ፤ ፈረንሳዮች ሥነ ምግባራችን ይላሉ፤ ጣሊያኖች ትምህርታችን ይላሉ

* ማን ፈረደ? — ስንፍና አንድ ጥያቄ ብቻ ጠየቀች፦ ማን ለካ? ማን አነጻጸረ? መልሱ — ማንም፤ እያንዳንዱ ሕዝብ ራሱን ፈርዶ ራሱ አሸነፈ

* ሰዋስው አስተማሪዎችና ገጣሚዎች — እነሱ የተማሪዎቻቸውን ፍርሃት ሥልጣን ብለው ይቆጥሩታል፤ ገጣሚዎች ደግሞ ማንም ያልጠየቃቸውን ውዳሴ ይጽፋሉ

* ጠበቆች — ሥራቸው ሕግን ማብራራት ሳይሆን ማወሳሰብ ነው፤ አንድ ጉዳይ ውስብስብ በሆነ ቁጥር ክፍያው ይረዝማል

* ፈላስፎችና የተፈጥሮ መርማሪዎች — ስለ ዓለም መጨረሻ በእርግጠኝነት ይናገራሉ፣ ስለ ከዋክብት ርቀት ቁጥር ይሰጣሉ፣ የራሳቸውን ቤት ግን ማስተዳደር አይችሉም

* ወታደሮችና ነጋዴዎች — ወታደሮች ስለማያውቁት ነገር፣ ላልመረጡት ሰው፣ ባልገባቸው ምክንያት ይዋጋሉ፤ ነጋዴዎች ከሁሉ የሚቆሽሸውን ሥራ ይሠራሉ — ሆኖም ገንዘብ ስላላቸው በጣም ይከበራሉ

* ሻማና እንጨት — አንዳንዶች ሻማ ይለኩሳሉ፣ ስንት እንደለኮሱ ይቆጥራሉ፤ ሌሎች የተቀደሰ ተብሎ የተሸጠላቸውን ቁራጭ እንጨት ይዘው ይዞራሉ፤ ከዚያ ጠየቀች — ይህ ሁሉ ስንት ያስከፍላል? ገንዘቡስ የት ይሄዳል?

* ሳቁ ሲቀንስ — ገንዘቡ የት እንደሚሄድ ሁሉም ስለሚያውቅ አዳራሹ ውስጥ የነበረው ሳቅ ቀነሰ

* መነኮሳቱ — ስንት ጊዜ እንደደገሙ፣ በምን ሰዓት እንደተነሱ፣ ቀሚሳቸው ስንት ቋጠሮ እንዳለው ያውቃሉ፤ በፍርድ ቀን ይህንኑ ሒሳብ ይዘው እንደሚቀርቡ ያምናሉ

* ፈራጁ ሲያቋርጠው — መነኩሴው ጾሙን፣ ስግደቱንና ጸሎቱን ሲዘረዝር ፈራጁ አንድ ጥያቄ ብቻ ጠየቀ፦ «ይህን ሁሉ ማን ጠየቀህ?»

* ቀልዱ ማን ላይ ነው — ኤራስመስ ራሱ መነኩሴ ነው፤ ቃል ገብቷል፣ ቀሚስ ለብሷል — ስንፍና ደራሲው የተቀመጠበትን ወንበር አላለፈችም

* የሥነ መለኮት ምሁራን — እግዚአብሔር ዓለምን ሲፈጥር በየትኛው ቅጽበት ነበር? መልአክ በአንድ ጊዜ በሁለት ቦታ መሆን ይችላል? ክርስቶስ በሌላ ቅርጽ ሊመጣ ይችል ነበር?

* የመጨረሻው ወጋ — እነዚህ ሰዎች ስለ ክርስቶስ ብዙ ጽፈዋል፤ ክርስቶስ ራሱ ከመካከላቸው ቢቀመጥ ግን አንዲት ዓረፍተ ነገራቸውን አይረዳም ነበር

* ወደ ላይ — መኳንንት ሕዝብን ሊጠብቁ ተብለው ጊዜያቸውን በአደንና በግብዣ ያሳልፋሉ፤ ዘውዱ ራሱ ማስታወሻ ነው — ግን ስለምን? የሚሸከመው ሰው ረስቶታል

* የቤተ መንግሥት ሰዎችና ጳጳሳት — ሙሉ ሕይወታቸው በአንድ ሰው ፊት ላይ ተንጠልጥሏል፤ ንጉሡ ሲስቅ ይስቃሉ፣ ሲያዝን ያዝናሉ — የኮላኪያ ልጆች ናቸው፤ ጳጳሳት መንጋ ሊጠብቁ ተሹመው የሚቆጥሩት ገቢ ነው

* የሮም ወንበር — ሐዋርያት ድህነት ነበራቸው፣ እነዚህ ሀብት አላቸው፤ ሐዋርያት ተሰደዱ፣ እነዚህ ጦር ይመራሉ፤ ልዩነቱ ተዘርዝሮ ሲያልቅ አንድ ጥያቄ ይቀራል — ማንን ነው የተኩት?

* ጥያቄዋን ስታቀርብ — እኔ ይህን ሁሉ ካደረግሁ ምን ይገባኛል? ተቀበሉኝ፣ አመስግኑኝ፣ ብትፈልጉም አምልኩኝ አለች

* ማን ተቆጣ — መጽሐፉ ሲታተም የተነካኩት ሁሉ ተቆጡ — ጠበቆቹ፣ ምሁራኑ፣ መኳንንቱ፤ ከሁሉ የበለጠ የተቆጡት ግን የሥነ መለኮት ምሁራን ነበሩ

ምዕራፍ ሦስት፦ ሳቁ የሚቆምበት

* አንድ ተራ ጥቅስ — ስንፍና ከጳውሎስ ደብዳቤ አነሳች፤ «እኛ ስለ ክርስቶስ ሞኞች ነን» ብሏል፤ በሌላ ቦታ የመስቀሉ ስብከት ለሚጠፉ ሰዎች ሞኝነት ነው ይላል — የእግዚአብሔር ሞኝነት ግን ከሰዎች ጥበብ ይበልጣል

* ጥቅሱን አትለቀውም — እስካሁን የተሳለቀችው በሰዎች ስንፍና ላይ ነበር፤ አሁን ግን ራሱ ቅዱስ መጽሐፍ ውስጥ ሞኝነት አለ — እናም እዚያ ውስጥ ያለው የተመሰገነ ነው

* የክርስቲያኑ ሞኝ — ሀብቱን ይንቃል፣ ግን በስሌት አይደለም፤ ማዕረግ ሲቀርብለት አይወስድም፤ ሲሳለቁበት አይመልስም፤ ጎረቤቶቹ ያዝኑለታል፣ ዘመዶቹ ያፍሩበታል

* ከዚህ ዓለም ውጭ ያለ ነገር — አንዳንድ ጊዜ አንድ ነገር ይሰማቸዋል፤ ሲመለሱ ማስረዳት አይችሉም፣ ራሳቸውም አያውቁትም — የሚያውቁት አንድ ነገር ብቻ ነው፦ በዚያ ውስጥ እያሉ ደስተኞች ነበሩ

* ማን እንደሚናገር — ልብሷ አልተለወጠም፤ ቆቧ ገና ጆሮ አለው፤ ቀልደኛዋ ገና በመድረኩ ላይ ናት

* መጨረሻው — ስንፍና ድንገት ቆም አለች፤ አዳራሹን ተመልክታ በራሷ ላይ ተሳለቀች — ረጅም ሰበክኩ አለች፤ ተናጋሪዋ ስንፍና ስለሆነች የተሟላ ንግግር መጠበቅ አይገባም

* የመጨረሻ ቃሏ — ደህና ሁኑ፤ አጨብጭቡ፤ ኑሩ፤ ጠጡ — ከዚያ ወረደች

* መንጠቆው — ንግግሩ ሁሉ በስንፍና አፍ ውስጥ ስለሆነ ደራሲው «እኔ አላልኩም፤ ስንፍና ናት ያለችው» ማለት ይችላል፤ መከላከያው ግን ሠራ ወይ? መጽሐፉ ደራሲው ከሞተ ከሃያ ሦስት ዓመታት በኋላ በተከለከሉ መጻሕፍት ዝርዝር ውስጥ ገባ

ሦስቱ ጥያቄዎች

* ንግግሩ ለምን አቅጣጫ ቀየረ? — ብዙ አንባቢዎች የመጨረሻውን ክፍል ጉድለት አድርገው ያዩታል፤ አበባ ግን ሌላ ታያለች — መጽሐፉ ከመጀመሪያው ጀምሮ ምክንያታዊ ያልሆኑ ነገሮችን በአንድ ስም ሥር እየሰበሰበ ነው፤ በዚያው መስመር ላይ የሚደረሰው ቦታ የግድ እምነት ነው

* ስንፍና ማንን ትወክላለች? — በአንድ አንቀጽ ውስጥ አለማወቅ፣ በሌላው ቅዠት፣ በሌላው ሰው በሌላ ሰው ላይ የሚያደርገው እምነት፣ በመጨረሻው ደግሞ ሙሉ በሙሉ ራስን መስጠት

* መደበላለቁ ብልሃት ነው — አንድ ቃል ተይዞ ቢቀር መጽሐፉ አንድ ነጥብ ብቻ ይሆን ነበር፤ እየተንሸራተተ ስለሚሄድ አንባቢው ሲስማማ ራሱን ያገኘዋል — የተስማማበት ነገር ወዴት እየወሰደው እንደሆነ ዘግይቶ ያውቃል

* ማን ነው ያልተነካው? — የተማሩ ሰዎችን አላለፈችም፤ መነኮሳትን አላለፈችም፤ በመኳንንት ገንዘብ የሚኖሩ ምሁራንን አላለፈችም — ኤራስመስ ሦስቱም ነበር

ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)

* የትግሥት መነሻ ጥያቄ — ስንፍና በአዳራሹ ውስጥ የነካቻቸው ሦስቱ ቦታዎች የኤራስመስ ራሱ ቦታዎች ናቸው፤ ስለዚህ ሰውየው ራሱን ገልብጦ ጻፈው ወይስ ራሱን አስወጥቶ?

* «እምቢ አለ» ማለት ቀላል ማድረግ ነው — ትግሥት ታስተካክለዋለች፦ ሞር ተነስቶ ንጉሡን አልተቃወመም፤ ያደረገው ዝም ማለት ነው፤ መሐላውን አልፈረመም፣ ለምን እንዳልፈረመም አልተናገረም

* ትግሥት ወደ ዛሬ ትወስደዋለች — ስብሰባ ላይ ላለመናገር ትወስናለህ፤ ወረቀት ይዞርልሃል፣ ሁሉም ይፈርማል፣ አንተ ብዕሩን አትነካውም፤ ምንም አልተናገርክም ብለህ ታስባለህ — ክፍሉ ውስጥ ያሉት ሁሉ ግን አንብበውታል

* ለምን የሥነ መለኮት ምሁራን ከሁሉ በላይ ተቆጡ — ትግሥት ልዩነቱን በሥልጣናቸው መሠረት ላይ ታስቀምጣለች፤ ጠበቃ «ሕግ አውቃለሁ» ይላል፣ ወታደር «ጦርነት አውቃለሁ» ይላል — ሁለቱም ተሸንፈው ሊመለሱ ይችላሉ

* የተነካው መከራከሪያቸው ብቻ አይደለም — ስንፍና «ስለማይመለስ ጥያቄ ትጨቃጨቃላችሁ» ስትል የነካችው መነሻ ጽሑፋቸውን ማንም እንደማያረጋግጠው ራሱን ነው፤ ከአምስት ዓመታት በኋላ ደግሞ ያንን መነሻ ራሱ አሳተመው

* ዳዊት ልከኝነትን ይከላከላል — ካቶሊኮች «የመናፍቃን ምንጭ» አሉት፣ ፕሮቴስታንቶች «ፈሪ» አሉት፤ ፈሪ ሰው ግን ጥበቃ ስለሚያስፈልገው ከሁለቱ አንዱን ይመርጣል

* ትግሥት አትስማማም — ኤራስመስ ጥበቃ ነበረው፦ ስም፣ ደጋፊዎች፣ በአውሮፓ ሁሉ የሚጻጻፋቸው ሰዎች፣ ገንዘብ የሚያስገቡ መጻሕፍት፤ አንድ ከተማ ሲከብደው ወደ ሌላ ተዘዋውሯል — ሉተር ደግሞ አንድ መስፍን እስኪደብቀው ድረስ የሚደበቅበት ቦታ አልነበረውም

* ዘዴ ወይስ ሐሳብ — ኤራስመስ ለሉተር «ሐሳብህ ትክክል ነው፤ ዘዴህ ግን ስህተት ነው» ብሎ መለሰ፤ ተቋም ሲፈርስ ማንም ሊቆጣጠረው አይችልም ብሎ ያምን ነበር — ተሃድሶው የመጣው ከጦርነት ጋር ነው

* የሉተር መልስ — ቤቱ ሲቃጠል ውኃውን ቀስ ብለህ ታፈሳለህ? ብሎ መለሰ፤ ሲወገዝም «በዚህ ላይ ቆሜያለሁ፤ ሌላ ማድረግ አልችልም።» አለ — ኤራስመስ በሕይወቱ ሙሉ ሊናገረው የማይችለው ቃል

* አራሹና ዘሪው — ዳዊት «ኤራስመስ መሬቱን አረሰ፤ ሉተር ዘራበት።» ይላል፤ ትግሥት ተስማምታ ጥያቄውን ትተዋለች — መሬቱን ካረስክ በኋላ ስለተዘራበት ነገር ተጠያቂ ነህ ወይ? ዳዊት «አይደለም» ይላል፤ ትግሥት «ሙሉ በሙሉ አይደለም» ማለት አልችልም ትላለች — ኤራስመስ ራሱ ሙሉ በሙሉ አይደለም ማለት ስላልቻለ ከከተማ ከተማ ተዘዋውሯል

* የዋሻው ሰው — በአፄ ሱስንዮስ ዘመን ካቶሊክ እምነት በኃይል ሲገባ ሀገሪቱ ተከፈለች፤ አንዱ ወገን «የፈረንጅ ሃይማኖት» አለ፣ ሌላው «የአባቶቻችን» አለ፤ ዘርዓ ያዕቆብ የሚባል ሰው ሁለቱንም ትቶ ወደ ዋሻ ገባ፣ ሐተታ የሚባል ጽሑፍ ጻፈ — መስፈሪያው አንዱም ወገን የሰጠው አልነበረም

* ማስተካከያ፦ አፄ ዘርዓ ያዕቆብን አላልኩም፤ ሌላ ሰው ነው — ዳዊት ስሙን ሲያነሳ ራሱ ያስተካክለዋል

* ትዕቢትና ኩራት — ራስን መውደድ ሲሰፋ ስሙ ይለወጣል፤ በአንድ ሰው ላይ ሲሆን ትዕቢት ይባላል፣ በሕዝብ ላይ ሲሆን ኩራት ይባላል — ትዕቢት ይወቀሳል፣ ኩራት ይመሰገናል

* ዳዊት አንድ ልዩነት ይጨምራል — ተጨቁኖ የኖረ ሕዝብ ራሱን ማወደስ ሲጀምር ያ ትዕቢት ሳይሆን መልስ ነው፤ ትግሥት ተስማምታ ግን ታስታውሳለች — ኤራስመስ የሚያያቸው ሁሉም አሸናፊ የነበሩ ሕዝቦች ናቸው፣ ስለዚህ ያ ልዩነት በመጽሐፉ ውስጥ የለም

* ስም አልባው ጽሑፍ — ዩልየስ ሁለተኛ ከሞተ በኋላ ስም አልባ የሆነ አጭር ውይይት ወጣ፦ ጳጳሱ በመንግሥተ ሰማያት በር ማስገቢያ ይጠይቃል፤ ጴጥሮስ አይከፍትለትም፤ ማዕረጉን ይዘረዝራል፣ በሠራዊቱ ያስፈራራል፣ በመጨረሻ ገንዘብ ያቀርባል፤ ኤራስመስ እስከ ሞቱ ድረስ «እኔ አልጻፍኩትም» ብሎ ቆየ — ዋናው ማስረጃ ግን የቶማስ ሞር ደብዳቤ ነው፦ በዲሴምበር 1516 የዚያ ውይይት ቅጂ በኤራስመስ የእጅ ጽሑፍ እንደደረሰው ጽፎ ምን ላድርገው ብሎ ጠየቀው

* ልዩነቱ ትልቅ ነው — ዳዊት፦ ወደ ኋላ ተመልሶ ዝም አላለም፣ ወደ ኋላ ተመልሶ ስሙን አጠፋ፤ ትግሥት፦ ሉተር ስሙን ጻፈ፣ ሞር ማንነቱን አልደበቀም፣ ኤራስመስ ተናገረ — ግን ማን እንደተናገረው አልታወቀም

* የመጀመሪያው ጥያቄ ሳይፈታ ቀረ — ትግሥት «አስወጥቶ» ትላለች — ርዕሱ ራሱ ሁለት ሰዎችን ከተመልካቹ ስለለየ፣ እናም የተማረ ሰው በክርስቲያኑ ሞኝ ውስጥ ራሱን አግኝቶ በሌላው ክፍል የተነካውን ስለሚረሳ

* ዳዊት ተቃራኒውን ያያል — «ይህን ሁሉ ማን ጠየቀህ?» የሚለውን የጻፈው ራሱ መነኩሴ ነው፤ ያ ራስን ማስወጣት ሳይሆን ቢላዋውን በራስ ላይ ማዞር ነው

* የሆልባይኑ ኅዳግ በክርክሩ ውስጥ — ትግሥት፦ ራሱን በዚያ ኅዳግ ተስሎ አይቶ ምንም አላደረገም፤ ዳዊት፦ መጽሐፉ የባዝል መምህር ኦስዋልድ ሚኮንዮስ ነበር፣ በፍሮበን ማተሚያ ቤት ለኤራስመስ ታይቶታል፣ እሱም «ኤራስመስ ገና እንዲህ የሚመስል ቢሆን ኖሮ ሚስት ማግኘት ባልከበደው ነበር» ብሎ ሳቀበት — ያ ቅጂ ዛሬም በባዝል የኪነ ጥበብ ሙዚየም የሥዕል ማኅደር ውስጥ አለ — በዚህ ላይ አልተስማሙም

* ቀልድ ያረጃል ወይ — ዳዊት ዛሬ እንደማይስቅ በሐቀኝነት ተናገረ፤ ማብራሪያ ያስፈልገዋል — ማንን እየነካካች ነው? የትኛውን ጠብ እየጠቀሰች ነው?

* የቀረው ዘዴው ነው — ቀልዶቹ አርጅተዋል፤ ቅርጹ ግን አላረጀም — ማንኛውንም ነገር ማመስገን ትችላለህ የሚለው ግኝት አላረጀም

* ያረጀውና ያላረጀው — ያረጀው ስለ ክርክር የሚያወራው ክፍል ነው፤ ያላረጀው ስለ ገንዘብና ሥልጣን የሚያወራው ነው

* «ምናልባት» የሚለው ቃል — ኤራስመስ «ልከኝነት ምናልባት ከሁሉም ጥበቦች የላቀች ጥበብ ናት» አለ፤ ትግሥት፦ በቁርጥ ቢናገር ኖሮ ልከኝነትን ራሱን ዶግማ ባደረገው ነበር — ያ ደግሞ ልከኝነት አይሆንም

* በሁለት መቃብር መካከል — አንዱ በለንደን፣ ወደ ኋላ አልመለስም ብሎ የሞተው፤ ሌላው በባዝል፣ ወደ ኋላ ተመልሶ በአልጋው ላይ የሞተውና ካልመረጠው ወገን ቤት ውስጥ የተቀበረው፤ በመካከላቸው ደግሞ ርዕሱ የመጀመሪያውን ሰው ስም የያዘ አንድ መጽሐፍ አለ

ያልተነገሩ ነገሮች

* በሮተርዳም ከተማ ከአራት መቶ ዓመታት በፊት የተሠራ የኤራስመስ የነሐስ ሐውልት አለ፤ በሁለተኛው የዓለም ጦርነት ወቅት የከተማዋ መሃል ሙሉ በሙሉ ሲወድም ሐውልቱ ተረፈ — ከዚያም ወራሪዎቹ እንዳይወስዱት በአንድ ሙዚየም ግቢ ውስጥ ተቀበረ፤ ጦርነቱ ሲያልቅ ቆፍረው አወጡት።

* ኤራስመስ በባዝል ከተማ ካቶሊክ ሆኖ ሞተ — ቤተ ክርስቲያኑን ፈጽሞ አልለቀቀም። የተቀበረው ግን በዚያች ከተማ ካቴድራል ውስጥ ነው፤ ያች ካቴድራል ደግሞ ከሰባት ዓመታት በፊት ወደ ፕሮቴስታንት እምነት ተለውጣ ነበር።

* በአሥራ ዘጠነኛው ክፍለ ዘመን ካቴድራሉ ሲታደስ አጥንቶቹ ጠፉ፤ ማንም የት እንዳሉ አያውቅም ነበር። ከዘመናት በኋላ ተመርምረው እንደገና ተለዩ፤ አሁን ከመታሰቢያ ድንጋዩ ሥር ናቸው።

* የግሪኩን አዲስ ኪዳን ሲያዘጋጅ በላቲኑ ውስጥ ያለ አንድ ዓረፍተ ነገር በአንድም የግሪክ ቅጂ ውስጥ ስላላገኘው አወጣው፤ ዓረፍተ ነገሩ ሥላሴን የሚያረጋግጥ ስለሆነ ብዙዎች ተቆጡ። «በአንድ የግሪክ ቅጂ ውስጥ እንኳ ካሳያችሁኝ እመልሰዋለሁ» አለ፤ ከዓመታት በኋላ ቅጂ ቀረበለት፤ መለሰው።

* ያ የተመለሰው ዓረፍተ ነገር ወደ እንግሊዝኛ መጽሐፍ ቅዱስ ገባ፤ ዛሬ በእንግሊዝኛ ስለ ሥላሴ ከሚጠቀሱት ሁሉ የሚታወቀው ያ ነው — እዚያ የደረሰው በአንድ ሰው ጽናት ሳይሆን በአንድ ሰው ስምምነት ነው።

* ኤራስመስ በሕይወቱ ሙሉ ያሳተመው ሁሉ በላቲን ነው፤ በራሱ ሀገር ቋንቋ አንዲትም መጽሐፍ አልጻፈም።

* ዛሬ በአውሮፓ ውስጥ ተማሪዎች ከአንድ ሀገር ወደ ሌላ ሄደው የሚማሩበት ትልቅ መርሐ ግብር በዚህ ሰው ተሰይሟል — ሀገር ስላልነበረው፤ በሁሉም ቦታ ኖሮ የትም ስላልተቀመጠ።

ቁልፍ ጥቅሶች

«እኔ ስገባ ፊታችሁ በራ… ዛሬ ጠዋት ስትገቡ ደመናማ ነበራችሁ። አሁን ግን ተመልከቱ — ትስቃላችሁ። ማን አደረገው?»— ስንፍና

«እኔ ከሌለሁ» ትላለች፣ «የሰው ልጅ ራሱ አይኖርም።»— ስንፍና

«ሳታውቁ ለእኔ እየሠራችሁ ነው»— ስንፍና

«ማን ፈረደ? ማን ለካ? ማን አነጻጸረ?»— ስንፍና

«ይህን ሁሉ ማን ጠየቀህ?»— በስንፍና ምስል ውስጥ ያለው ፈራጅ

«ደህና ሁኑ፤ አጨብጭቡ፤ በደስታ ኑሩ፤ ጠጡ!»— ስንፍና

«ማን በሞኝ ላይ ክስ ይመሠርታል?»— አበባ

«ገለልተኝነት የሚሠራው ማንም እያየህ ካልሆነ ብቻ ነው።»— ዳዊት

«የሚያጣው ነገር የሌለው ሰው ጊዜውን አይጠይቅም።»— ትግሥት

«በዚህ ላይ ቆሜያለሁ፤ ሌላ ማድረግ አልችልም።»— ማርቲን ሉተር

«ዘዴው የሚያድነው ሰውየውን ነው፤ ሐሳቡን ግን አያድነውም።»— ትግሥት

«ቀልዱ ሁለቱንም አልፎ ዘመናትን ተሻገረ።»— ዳዊት

ስሞችና ቃላት

ሰዎች

* ዴሲዴሪየስ ኤራስመስ — በሮተርዳም የተወለደ፣ ወላጅ አልባ ሆኖ ወደ ገዳም የገባ፣ ከቃሉ ለመውጣት ዕድሜውን ያሳለፈ ምሁር — ሀገር፣ ማዕረግና የአባት ስም ሳይኖረው ስም ብቻ የሠራ

* ቶማስ ሞር — የለንደኑ ጠበቃና ሂዩማኒስት፤ መጽሐፉ የተጻፈበት ቤት ባለቤትና ርዕሱ የተሠራበት ስም — ወደ መንግሥት ገብቶ የእንግሊዝ ከፍተኛ ሹም ሆነ፣ መሐላ ባለመፈረሙም አንገቱ ተቆረጠ

* ሉቅያኖስ — በሮማ ግዛት ውስጥ በግሪክኛ የሚጽፍ ሶርያዊ ቀልደኛ፤ «ስለ ዝንብ ምስጋና» ደራሲ — ኤራስመስና ሞር አብረው ተርጉመውታል

* ዩልየስ ሁለተኛ — በጦር ሠራዊት ፊት ወደ ቦሎኛ የገባ ጳጳስ፤ የዘመኑ ጣሊያኖች «ዩልየስ አስፈሪው» ይሉት ነበር — ከሞቱ በኋላ ስም አልባ ውይይት ተጻፈበት

* ማርቲን ሉተር — የኤራስመስን የግሪክ አዲስ ኪዳን ካነበቡት አንዱ፤ ስለ ጳውሎስ መልዕክት ሲያስተምር የጽድቅን ጥያቄ አገኘ — ዘጠና አምስት ነጥቦችን ጻፈ

* ሴንት ጄሮም — አውሮፓ ለዘመናት ብቻውን ስታነበው የነበረውን ቩልጌት የላቲን ትርጉም የሠራ

* ሃንስ ሆልባይን — በባዝል ሕትመት ኅዳግ ላይ ከወንድሙ ጋር የሳለ ወጣት ሠዓሊ — በዚያው ጠርዝ ላይ የደራሲውን ትንሽ ምስል አኖረ

* ዢል ደ ጎርሞን — መጽሐፉን በፓሪስ ያሳተመ፤ ኤራስመስ ሕትመቱ ካልተሟላና ከተዛባ ቅጂ የተወሰደ ነው ብሎ አማረረበት

* ሄንሪ ስምንተኛ — ከሞር መሐላ የጠየቀው የእንግሊዝ ንጉሥ

* አባ ጎርጎርዮስ — በአውሮፓ ከሂዮብ ሉዶልፍ ጋር ተቀምጦ ግዕዝንና አማርኛን ያስተማረ ኢትዮጵያዊ ሊቅ — ከዚያ ግንኙነት የመጀመሪያው የግዕዝ ሰዋስውና መዝገበ ቃላት ወጣ

* ዘርዓ ያዕቆብ — በአፄ ሱስንዮስ ዘመን ሁለቱን ተጣሉ ወገኖች ትቶ ወደ ዋሻ ገብቶ ሐተታን የጻፈ ሰው — ማን እንደጻፈው ምሁራን እስከ ዛሬ ይከራከራሉ

ገጸ ባሕሪያት

* ስንፍና — የቀልደኛ ልብስ ለብሳ፣ ጆሮ ያለው ቆብ ደፍታ የክብር ንግግር የምታደርገው ተናጋሪ — ንግግሩ ሁሉ በአፏ ውስጥ ስለሆነ ደራሲው «እኔ አላልኩም፤ ስንፍና ናት ያለችው» ማለት ይችላል

* ፕሉቶስ — የሀብት አምላክ፤ የስንፍና አባት — ጦርነትንም ሰላምንም የሚያንቀሳቅሰው እሱ ነው ትላለች

* ኒዮቴስ — ወጣትነት፤ የስንፍና እናት

* ሜቴ — ስካር፤ ከሁለቱ ሞግዚቶች አንዷ

* አፔዲያ — አለማወቅ፤ ሁለተኛዋ ሞግዚት

* ፊላውቲያ — ራስን መውደድ፤ ከአንድ ሰው ወደ ከተማዎችና ወደ ሕዝቦች የምትሰፋ

* ኮላኪያ — ሽንገላ፤ የቤተ መንግሥት ሰዎች እናት

* ሌቴ — መርሳት፤ ትዳርንና እናትነትን የሚያስችለው ስሌት ማጣት

* የቀሩት አጃቢዎች — ሚሶፖኒያ ሥራ መጥላት፣ ሄዶኔ ደስታ፣ አኖያ አእምሮ ማጣት፣ ትሪፌ ቅንጦት፤ ከኋላቸው ኮሞስ የፈንጠዝያ አምላክና ጥልቅ እንቅልፍ

* የክርስቲያኑ ሞኝ — ሀብትና ማዕረግ የሚንቅ፣ ሲሳለቁበት የማይመልስ፣ ዘመዶቹ የሚያፍሩበት ሰው — ሳቁ የሚቆምበት ቦታ

ቦታዎች

* ሮተርዳም — የኤራስመስ የትውልድ ከተማ፤ ሐውልቱ ተቀብሮ የተረፈባት

* ለንደን፣ ባክለርስበሪ — መጽሐፉ ከሳምንት ባነሰ ጊዜ ውስጥ የተጻፈበት የቶማስ ሞር ቤት ያለበት ሰፈር

* ቦሎኛ — በከበባ ወድቃ ጳጳሱ በድል ሠልፍ የገባባት ከተማ — ኤራስመስ በሠልፉ ጠርዝ ላይ ቆሞ ተመልክቷል

* ባዝል — የፍሮበን ማተሚያ ቤት ያለባት፤ ኤራስመስ የሞተባትና በካቴድራሏ ውስጥ የተቀበረባት

* ዊተንበርግ — ዘጠና አምስቱ ነጥቦች በቤተ ክህነት በር ላይ ተለጠፉ የሚባልባት ከተማ

* ፓሪስ — መጽሐፉ ለመጀመሪያ ጊዜ የታተመባት፤ ደራሲው ባልፈቀደው ሕትመት

ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች

* ሞሪያ ኢንኮሚየም — የመጽሐፉ የግሪክ ስም፤ «ሞሪያ» ስንፍና ማለት ነው፤ ድምጹ ግን «ሞር» ይመስላል

* የፌዝ ምስጋና — ትልቅ ለሆነ ነገር የሚገባውን የክብር ንግግር ወስዶ ለትንሽ ወይም ለተናቀ ነገር የመስጠት ቅርጽ — ቀልዱ በርዕሱ ላይ ሳይሆን በቅርጹ ላይ ነው

* የክፍል መልመጃ — መምህሩ ርዕስ ሰጥቶ ተማሪው ስለዚያ ርዕስ ንግግር የሚያደርግበት ልምምድ፤ ማመን አያስፈልግም — ጥበቡ በአቀራረቡ ላይ ነው

* ሰምና ወርቅ — በቅኔ ውስጥ ላይ ላዩ የሚሰማው ምስጋናና ከሥሩ የተቀበረው ፍርድ

* አሽሙር — በሚያምር ቃል የሚቀርብ ትችት፤ ብትቆጣ ቅሬታህ ራሱ የመሰከረብህ ማስረጃ ይሆናል

* ቩልጌት — አውሮፓ ለዘመናት መጽሐፍ ቅዱስን ስታነብበት የነበረው የላቲን ትርጉም — አንድ ትርጉም ብቻ ሲኖር ትርጉሙ ራሱ ሥልጣን ይሆናል

* አዳጊስ — ከጥንታዊ ግሪክና ላቲን የተውጣጡ ምሳሌዎችና ሐረጎች ስብስብ፤ ስሙን ያሰማለት መጽሐፍ

* ሪናሳንስ — «ድጋሚ መወለድ»፤ የግሪክ ጽሑፎችና የጥንታዊ ሥነ ጥበብ ዘዴዎች ወደ ምዕራብ አውሮፓ የተመለሱበት ዘመን

* የተከለከሉ መጻሕፍት ዝርዝር — ደራሲው ከሞተ ከሃያ ሦስት ዓመታት በኋላ መጽሐፉ የገባበት — መከላከያው ሰውየውን አዳነ፣ መጽሐፉን ግን አላዳነም

የውይይት ጥያቄዎች

* ገልብጦ ወይስ አስወጥቶ። ኤራስመስ መነኩሴ ሆኖ መነኮሳትን፣ በደጋፊ ገንዘብ እየኖረ መኳንንትን ሲሳለቅ ቢላዋውን በራሱ ላይ አዞረ ወይስ ራሱን ከክሱ አወጣ? ትግሥት ርዕሱና መጨረሻው ሁለቱም ማምለጫ በር ናቸው ትላለች፤ ዳዊት «ይህን ሁሉ ማን ጠየቀህ?» የሚለውን የጻፈው ራሱ ቃል የገባ ሰው መሆኑን ያስታውሳል።

* ስም ማጥፋት ልከኝነት ነው? ሉተር ስሙን ጻፈ፤ ሞር መሐላውን ሳይፈርም ማንነቱን ግን አልደበቀም፤ ኤራስመስ ተናገረ — ግን ማን እንደተናገረው አልታወቀም። በአደገኛ ጊዜ ስምን ማንሳት የጥንቃቄ ጥበብ ነው ወይስ ሌሎች የከፈሉትን ዋጋ ላለመክፈል የተመረጠ በር?

* አራሹና ተዘራው። ኤራስመስ የፈለገው ትክክለኛነት ነበር፤ የመጣው ግን ተሃድሶና ጦርነት ነው። መሬቱን ካረሱ በኋላ ስለተዘራበት ነገር ተጠያቂ መሆን ይቻላል? ተቋም ሲፈርስ ማንም ሊቆጣጠረው አይችልም የሚለው ስጋት ለውጥን ማዘግየትን ያጸድቃል ወይስ የሚያጣው ነገር ያለውን ሰው ብቻ ነው የሚያገለግለው?

This is a public episode. If you would like to discuss this with other subscribers or get access to bonus episodes, visit www.zeresew.com

የኢራስመስ «የሞኝነት ውዳሴ» (1511) በአምስት ገቢሮችና በአሥራ ስድስት ትዕይንቶች የቀረበ የአማርኛ ተውኔት ሆኖ ቀርቧል። እመቤት ሞኝነት ከባለሟሎቿ — ኮላኪያ (ሽንገላ) እና ፊላውቲያ (ራስ ወዳድነት) — ጋር መድረኩን ትይዛለች፤ ኮስታራው ስቶይክ ደግሞ ይቃወማታል። በሐበሻ ገጸ ባሕርያትና መቼት የተሳሉ ሥዕሎች፣ የተዋንያን ድምፅና የአማርኛ ጽሑፍ ያለው የ49 ደቂቃ ቪዲዮ።

ይህ ቪዲዮ የታላላቅ መጻሕፍት ክፍል 28 አጃቢ ነው፤ ከመጽሐፉ ጀርባ ያለውን ታሪክ በፖድካስቱ ያድምጡ።

Erasmus’s In Praise of Folly as a five-act Amharic play: 16 scenes, a full cast, Habesha illustrations and Amharic captions. A companion to Great Books episode 28.

This is a public episode. If you would like to discuss this with other subscribers or get access to bonus episodes, visit www.zeresew.com

በአንድ የእስር ቤት ግቢ ውስጥ ገመድ ከላይ በተሰቀለ መቀርቀሪያ ውስጥ ያልፋል። እጆቹ ከጀርባው የታሰሩ ሰው ከዚያ ገመድ ጋር ተያይዟል፤ ይጎትቱታል፤ የሰውነቱ ክብደት ሁሉ በትከሻዎቹ መገጣጠሚያ ላይ ይንጠለጠላል፤ ከዚያም ለቀው መሬት ሳይነካ ይይዙታል። ስድስት ጊዜ አደረጉት። የተንጠለጠለው ሰው አርባ ሦስት ዓመቱ ነው፤ እስከ ጥቂት ወራት በፊት የፍሎረንስ ሪፐብሊክ ደብዳቤዎችን ይጽፍ ነበር። የተያዘበት ምክንያት አንድ ብቻ ነው — መንግሥት ለመገልበጥ ባሴሩ ሰዎች ኪስ ውስጥ በተገኘ ዝርዝር ላይ ስሙ ተጽፎ ተገኘ። ከዚያ ገመድ የወረደው ሰው ወደ ትንሽ ርስት ሄዶ አንድ አስቂኝ ተውኔት ጻፈ። ተውኔቱ ሲያልቅ ማንም አልተጋለጠም፣ ማንም አልተቀጣም፤ የተታለለችው ሴት ግን የሁሉንም ሚስጥር ይዛ በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ትቆማለች። እሷ የተጠመደች ናት ወይስ አዛዥ? እናም ሰውየው ይህን ሁሉ ሲጽፍ ዓለምን እየገለጸ ነበር ወይስ መንገድ እያሳየ?

ክፍል 1 — ማታ ላይ ልብስ የሚቀይር ሰው (ሳባ)

* ገመዱና መቀርቀሪያው — ገመዱ ከታሰሩት እጆች ጋር ተያይዞ ሰውየውን ከምድር ያነሳዋል፤ ከዚያ ተለቆ መሬት ሳይነካ ይያዛል፤ ትከሻው ከቦታው ይወጣል። ስድስት ጊዜ አደረጉት

* ስሙ በወረቀት ላይ — ሴራውን አያውቀውም ነበር። ማንም አልጠየቀውም — ስሙ በዝርዝሩ ውስጥ መገኘቱ በቂ ነበር

* ማን እንደነበረ — ኒኮሎ ማኪያቬሊ፤ ለአሥራ አራት ዓመታት የፍሎረንስ ሪፐብሊክ ሁለተኛ ጸሐፊ — የከተማዋን ደብዳቤ ይጽፍ፣ መልእክተኞቿን ይመራ፣ ስለ ጦርነትና ስለ ስምምነት የሚደረገውን ውይይት ያዘጋጅ ነበር

* የሬኔሳንስ ልጅ — የተወለደው ሺህ አራት መቶ ስድሳ ዘጠኝ በፍሎረንስ ነው። ሬኔሳንስ ማለት «ዳግም ልደት» — የጥንት ግሪክና ሮም ዕውቀት ከረዥም እንቅልፍ በኋላ የተነሣበት ንቅናቄ። ላቲንን አቀላጥፎ ይጽፍና ይናገር ነበር፤ ታሪክ አጥንቷል፤ ፖለቲካ ያውቅ ነበር

* ሪፐብሊክ ማለት ሰላም ማለት አይደለም — ፍሎረንስ ንጉሥ የላትም፤ ምክር ቤት ያስተዳድራታል። ሆኖም በቡድኖች ሽኩቻ ትናጥ ነበር — ወገኖች ይታገላሉ፣ ተፅዕኖ ይሻማሉ፣ ተሸናፊውን ያባርራሉ

* ሥልጣኑ የእሱ አልነበረም — ውሳኔውን የሚያዘጋጀው፣ ደብዳቤውን የሚያረቀው፣ መልእክቱን የሚያደርሰው እሱ ነው፤ የሚወስነው ግን ሌላ ሰው። ወደ ውጭ አገሮች በልዑክነት ተላከ፤ በጳጳሱ ቤተ መንግሥት ውስጥም ጊዜ አሳልፏል

* ጸሐፌ ትእዛዝ — ሳባ ያቀረበችው የኢትዮጵያ አቻ ቦታ፦ የንጉሡን ትእዛዝ የሚጽፍ፣ ዜና መዋዕሉን የሚመዘግብ ሰው። ዙፋን የለውም፤ ጦር አያዝም። ግን የሚጻፈው ቃል በእጁ ስለሚያልፍ ከብዙ መኳንንት የበለጠ ተፅዕኖ ነበረው — እናም ንጉሥ ሲቀየር ከሁሉ አስቀድሞ የሚነሳው እሱ ነው

* ሜዲቺዎች ተመለሱ — ሺህ አምስት መቶ አሥራ ሁለት ላይ የከተማዋ እጅግ ኃያል ቤተሰብ ተመልሶ ገባ፤ ሪፐብሊኩ ወደቀ። ማኪያቬሊ ከሥራው ተባረረ፤ ከቤተ መንግሥቱ ታገደ። ከጥቂት ወራት በኋላ ዝርዝሩ ተገኘ

* ያዳነው ማን ነው — ከእሱ ጋር የተጠረጠሩ ሁለት ሰዎች ተገደሉ። እሱ የተረፈው በንጽሕናው አይደለም፤ በዚያው ወራት አንድ ሜዲቺ ጳጳስ ሆኖ ሲመረጥ ለምርጫው መከበሪያ አጠቃላይ ምሕረት ታወጀ። ያፈረሰው ቤተሰብ ራሱ ነው ያዳነው፤ አንድም ሰው ስለ እሱ ልዩ ውሳኔ አልወሰነም

* ወደ ከተማዋ አልተመለሰም — ከፍሎረንስ በስተደቡብ ወዳለው ትንሽ ርስቱ ሄደ። ጫካ ይሸጣል፤ ከመንገደኞች ጋር ይጫወታል፤ በመጠጥ ቤት ካርታ ይጫወታል፤ ይጨቃጨቃል። የአንድ ሪፐብሊክ የውጭ ጉዳይ ሲመራ የነበረ ሰው ቀኑን ሙሉ ስለ ማገዶ ዋጋ ይከራከራል

* አምባ ገሸን — ሁለተኛው የኢትዮጵያ አቻ፦ የንጉሥ ዘሮች ወደ አንድ ተራራ ተወስደው እዚያ ይኖራሉ። ምግብ አላቸው፣ አገልጋይ አላቸው፣ መጻሕፍት አላቸው። የሌላቸው ነገር አንድ ብቻ ነው — ወደ ታች መውረድ

* ሰውየውን አታጥፋው — ሳባ ዘዴውን በአንድ ዓረፍተ ነገር ትጠቀልለዋለች፦ ሥልጣንን ከሰው መለየት ማለት ሰውየውን ማጥፋት ሳይሆን ከውሳኔው ማራቅ ነው። ተራራ አልነበረም፤ ትንሽ ርስት ነበር። ውጤቱ ግን አንድ ነው

* የማታው ልማድ — ስለዚህ ልማድ የምናውቀው ለወዳጁ ለፍራንቼስኮ ቬቶሪ ከጻፈው ደብዳቤ ነው። ቀኑን ሙሉ በጭቃና በአቧራ ውስጥ ይውላል፤ ሲመሽ የቆሸሸውን ልብስ አውልቆ የቤተ መንግሥት ልብስ ይለብሳል፤ ተለብሶ ወደ መጻሕፍቱ ይሄዳል

* «ወደ ጥንቱ ቤተ መንግሥት እገባለሁ።» — እዚያ ይጠይቃቸዋል፤ ይመልሱለታል፤ ለአራት ሰዓት ችግሩን ሁሉ ይረሳል። አዳራሽ የለም። አድማጭ የለም። ሙት ሰዎችን ለማነጋገር የሚለበስ ልብስ ግን ያስፈልጋል

* በደብዳቤው ጅራት ላይ — «ስለ ግዛቶች አንድ ትንሽ ጽሑፍ ጻፍኩ» ይላል። ያ «ትንሽ ጽሑፍ» «ዘ ፕሪንስ» — «ልዑሉ» — ነው

* ተስፋው ከንቱ ሆነ — መጽሐፉን ለሜዲቺዎች አቀረበ፤ ሞገሳቸውን አግኝቶ ወደ ሥራው ለመመለስ ተስፋ አድርጎ። መጽሐፉ ደረሳቸው፤ ደራሲው አልተፈለገም። ወደ ቀድሞ ተፅዕኖው ፈጽሞ አልተመለሰም

* መቅድሙ ላይ ያለው ቃል — ይህ ቀላል ጉዳይ ጥበበኛና ከባድ መስሎ ለመታየት ለሚፈልግ ሰው የማይመጥን ከሆነ ይቅርታ አድርጉለት፤ በእነዚህ ጥቃቅን ሐሳቦች መከረኛ ሕይወቱን ለማጣፈጥ እየሞከረ ነው። ሌላ አቅሙን በሌላ ሥራ ከማሳየት ስለታገደ፣ ለድካሙም ዋጋ ስለሌለ፣ ፊቱን ወዴት እንደሚያዞር አያውቅም

* በዚያው ርስት ላይ የተጻፉት ሌሎቹ — ስለ ጥንቱ የሮም ሪፐብሊክ ረዥም ጥናት፣ ስለ ጦር አደረጃጀት መጽሐፍ፣ ተውኔቶች። ከዓመታት በኋላ ሜዲቺዎች የፍሎረንስን ታሪክ እንዲጽፍ ቀጠሩት — ደመወዙ አነስተኛ ነበር፤ ሥራው ግን ሥራ ነው

* ሁለት ጊዜ የተቆጠረበት ችሎታ — ሜዲቺዎች ተባረው ሪፐብሊኩ ሲመለስ ወዲያው ወደ ቀድሞ ሹመቱ አመለከተ። አልተቀበሉትም፦ ለሜዲቺዎች ጽፏል፣ ከሜዲቺዎች ደመወዝ ተቀብሏል፣ ስለዚህ የሜዲቺ ሰው ነው። ሪፐብሊኩን ስላገለገለ አንዱ አባረረው፤ ሜዲቺዎችን ስላገለገለ ሌላው አልፈለገውም። ከጥቂት ሳምንታት በኋላ ሞተ

* ሙያው ማሳመን ነበር — አሥራ አራት ዓመት ሙሉ የሠራው ሥራ ይህ ነው፦ አንድ ሰው የማይፈልገውን ነገር እንዲያደርግ የሚያደርገው ምንድን ነው? ምን ቢነገረው ይሰማል? ማን ቢነግረው ያምናል? ስንት ቢከፈለው ይታጠፋል? ሥራውን አጣ፤ ጥያቄዎቹ ግን አልጠፉም

ክፍል 2 — የማይሰማው ላቲን (ኢብሳ)

* ተውኔቱ የቆመበት ውሸት — አንዲት ሴት ከማንድሬክ ሥር የተሠራ መጠጥ ብትጠጣ ልጅ ታረግዛለች፤ ግን ከዚያ በኋላ በመጀመሪያ ከሷ ጋር የሚተኛ ሰው ይሞታል። ኢብሳ የያዘው ጥያቄ ይህ ነው፦ ተውኔቱ እንዲሠራ ተመልካቹ አስቀድሞ ማመን የነበረበት ነገር ምንድን ነው? ተውኔቱ የሚሠራው ተመልካቹ «ይህን አምኖ የሚቀበል ሰው አለ» ብሎ ሲቀበል ብቻ ነው

* ልጅ የሌለው ቤት — በአሥራ ስድስተኛው ክፍለ ዘመን ፍሎረንስ ውስጥ ልጅ አለመውለድ የግል ሐዘን ብቻ አልነበረም። ንብረት የሚተላለፍበት፣ ስም የሚቀጥልበት፣ በእርጅና የሚንከባከብ ሰው የሚገኝበት መንገድ ነበር

* ሀብቱ የት ይሄዳል — ባለጸጋ ሰው ልጅ ሳይወልድ ቢሞት ሀብቱ ወደ ወንድሞቹ ልጆች፣ ወደ ሩቅ ዘመዶቹ ወይም ወደ ቤተ ክርስቲያን ይሄዳል። ቤቱ ይበተናል

* ርስት — የኢትዮጵያው አቻ፦ በዘር የሚተላለፍ የመሬት መብት። መሬቱ ያንተ የሚሆነው ከአባትህ ስለወረስከው ነው። ልጅ አለመኖር ማለት መሬቱ በጎን በኩል ወደ ወንድምና ወደ ወንድም ልጅ ይንሸራተታል ማለት ነው። ልጅ አልባ ሰው በሕይወት እያለ ንብረቱ ማን ጋ እንደሚሄድ ዘመዶቹ ሲያሰሉ ያያል

* ኒቻ እየቆጠረ ያለው — ስለ ስሜቱ አይደለም። ንብረቱን ነው። ስለዚህ አንድ የውጭ አገር ሐኪም «መድኃኒት አለኝ» ሲለው የሚሰማው ተስፋ የሚል ቃል የሚሰማ ሰው ሳይሆን ንብረቱ የሚያመልጥበት መንገድ የተዘጋለት ሰው ነው

* የሶስትራታ ቃል — ልጄ ሆይ ተስማሚ፤ ልጅ የሌላት ሴት ቤት እንደሌላት አታይም? ባሏ ሲሞት እንደ እንስሳ ትቀራለች፤ ሁሉም ይተዋታል። ኢብሳ ይህን ማስፈራሪያ ሳይሆን ትንበያ ይለዋል — እናትየው ልጇን እያዋረደች ሳይሆን መጨረሻዋን እያሳየቻት ነው

* ማንድሬክ የተፈጠረ ተክል አይደለም — በዚያ ዘመን በአውሮፓ የመድኃኒት መጻሕፍት ውስጥ የተመዘገበ ተክል ነው። ሥሩ ተሰንጥቆ ስለሚያድግ የሰው አካል ይመስላል፤ ከምድር ሲነቀል ይጮኻል የሚል አፈ ታሪክም አለ። ልጅ ለማስወለድ ይረዳል የሚለው እምነትም ከእነዚያ አንዱ ነው

* የማጭበርበር መሠረታዊ ሕግ — ሙሉ በሙሉ አዲስ ውሸት ተጠራጣሪ ያደርጋል፤ በሚታወቅ እውነት ላይ የተጨመረ ትንሽ ውሸት ግን ያልፋል። ካሊማኮ ከአየር ላይ ውሸት አልፈጠረም — በእውነተኛ እምነት ላይ አንድ ሐሰተኛ ቅርንጫፍ ጨመረበት

* ላቲኑ ራሱ ማረጋገጫ ሆነ — ኒቻ ላቲን አይሰማም። አለመስማቱ ግን «ይህ ሰው እኔ የማላውቀውን ስለሚያውቅ ትክክለኛ ሐኪም ነው።» ወደ ማለት ተለወጠ። ያልተማረ ሰው ትምህርትን የሚለካው በሚረዳው ነገር ሳይሆን በማይረዳው ነገር ነው

* ደብተራውና ክታቡ — በቤተ ክርስቲያን ትምህርት ቤት ያለፈ፣ ግእዝ የሚያነብ ሰው። ካህን አይደለም፤ ተራ ሰውም አይደለም። አንዲት ሴት ልጅ ሳትወልድ ስትቀር ወደ እሱ ትሄዳለች፤ በብራና ላይ ይጽፍላታል፤ ክፍያውን ይቀበላል

* የሚሸጠው ምንድን ነው — ዋናው ነገር ደብተራው እውነት ማወቁ አይደለም፤ እሱ ስለሚያነብና እሷ ስለማታነብ በመካከላቸው ያለው ልዩነት ራሱ ማረጋገጫ መሆኑ ነው። የሚሸጠው መድኃኒት ሳይሆን የራሱን ሚስጥራዊነት ነው። ካሊማኮ የሚሸጠውም ላቲኑን ነው

* ወደ እነዚህ ሰዎች የሚሄድ ማን ነው — ተስፋ የቆረጠ ብቻ። ማጭበርበር የሚሠራው በሞኞች ላይ አይደለም፤ ምርጫ በሌላቸው ሰዎች ላይ ነው

* መነኩሴው ከምን ይኖራል — በዚያ ዘመን የነበሩ አንዳንድ የመነኮሳት ማኅበራት የራሳቸው መሬት አልነበራቸውም። ገቢያቸው ከምእመናን ልገሳ ነው — ለጸሎት የሚሰጥ ገንዘብ፣ ለሟች መታሰቢያ የሚለገስ፣ በውርስ ውስጥ የሚተው ድርሻ

* አማካሪና ጥገኛ አንድ ሰው ሲሆን — መነኩሴው የቤተሰቡ መንፈሳዊ አማካሪ ብቻ ሳይሆን የቤተሰቡ ጥገኛም ነው። ምክሩ ንጹሕ ሆኖ የሚቆየው በሰውየው ጥንካሬ ብቻ ነው፤ በሥርዓቱ አይደለም። ሥርዓቱ ራሱ ወደ አንድ አቅጣጫ ያዘነብላል

* የተገለበጠው ጥያቄ — ማኪያቬሊ ልዩ ክፉ ሰው አልፈጠረም። ስለዚህ በተውኔቱ ውስጥ የቆመው ጥያቄ «ይህ መነኩሴ ለምን ክፉ ሆነ?» የሚል ሳይሆን «በዚህ ቦታ ላይ የተቀመጠ ሰው ጥሩ ሆኖ እንዲቀር የሚያደርገው ምንድን ነው?» የሚል ነው። ተውኔቱ መልስ አይሰጥም፤ አለመስጠቱ ራሱ መልስ ነው

* ወጣት ሚስት፣ አዛውንት ባል — ጋብቻ የሁለት ቤተሰብ ስምምነት ነው። ሴት ልጅ ስታገባ ቤተሰቧ ጥሎሽ ይከፍላል፤ ወንዱ ሀብቱን አረጋግጦ ማሳየት ይጠበቅበታል። ሀብት ማከማቸት ጊዜ ስለሚወስድ ወንዶች ዘግይተው ያገባሉ፤ ሴቶች በለጋነታቸው ይዳራሉ። ውጤቱ ሰፊ የዕድሜ ልዩነት ነው

* ሉክሬዚያ አልመረጠችም — ማንም አልጠየቃትም። ልጅ ካልወለደች የሚጠፋባት ነገር ሁሉ — ቤቷ፣ ደኅንነቷ፣ ቦታዋ — በአንድ ወቅት እሷ ባልመረጠችው ስምምነት ላይ የተመሠረተ ነው። ተመልካቹ ይህን ስለሚያውቀው ማኪያቬሊ ማስረዳት አላስፈለገውም

* ካርኒቫል — ተውኔት የሚቀርበው በዓል ላይ ነው፤ በተለይ ከጾም በፊት ባለው ወቅት። ሰዎች ጭንብል ይለብሳሉ፣ ይጨፍራሉ፣ በባለሥልጣናት ላይ ይቀልዳሉ። ከዚያ ጾም ይገባል፤ ሁሉም ወደ ቦታው ይመለሳል። መነኩሴ ተጭበርብሮ የሚታይበት ተውኔት በዚያ ወቅት ይፈቀዳል፤ በሌላ ወቅት ቢቀርብ ጥያቄ ያስነሳ ነበር

* የመንገዱ ቋንቋ — የተማሩ ሰዎች ለከበሬታ ሥራ ላቲን ይጠቀሙ ነበር። ማኪያቬሊ ግን ጣሊያንኛ መረጠ — ተመልካቹ የሚናገረውን ቋንቋ። ተውኔቱ ከፍሎረንስ ወጥቶ ወደ ሌሎች ከተሞች ተሰራጨ

* የወሰደው ወግ — ስለ ተራ ሰዎች ቤት ጉዳይ የሚያወራው ኮሜዲ ከግሪካዊው ሜናንደር ተነሥቷል። ማኪያቬሊ ሜናንደርን በቀጥታ አላነበበውም፤ በሮማውያኑ በቴረንስና በፕላውተስ በኩል ነው የደረሰው

* ያነሳው ክፍል — በዚያ ወግ ውስጥ ተንኮለኛው አገልጋይ ጌታውን ያታልላል፤ በመጨረሻ ግን ሁሉም ወደ ሥርዓት ይመለሳል — ትክክለኛዎቹ ሰዎች ይጋባሉ፣ የተደበቀ ማንነት ይገለጣል፣ ሥርዓቱ ይጸናል። ማኪያቬሊ ይህን የመጨረሻ ክፍል አነሳው። ተንኮሉ አለ፤ ማስተካከያው የለም

* አምስት «እሺ» — ካሊማኮ ብቻውን ምንም ማድረግ አይችልም። ኒቻ፣ መነኩሴው፣ እናትየው፣ እናም በመጨረሻ ሉክሬዚያ ራሷ መስማማት አለባቸው። አምስት ሰው፤ አምስት «እሺ»፤ እያንዳንዱ በተለየ ዋጋ የተገዛ

ክፍል 3 — አምስት «እሺ» እና አንድ ቁልፍ (አበባ)

አበባ ታሪኩን በአንድ መስመር ትከተላለች፦ አንድ ወጣት ያገባች ሴት ይፈልጋል፤ በመካከላቸው አምስት ሰዎች አሉ፤ አንዱ ቢያቅማማ ተውኔቱ እዚያው ያበቃል። ስለዚህ አምስቱን «እሺ» በተራ እናያለን፤ ለእያንዳንዱ የተከፈለውን ዋጋም አብረን። ቦታው ፍሎረንስ ናት፤ ሰዓቱ አንድ ቀንና አንድ ሌሊት።

አንደኛው — ካሊማኮ

* ከፓሪስ የተመለሰ ወጣት — ወላጆቹ ሲሞቱ በአሥር ዓመቱ ወደ ፓሪስ ተልኮ ሃያ ዓመት ኖረ። በእራት ጠረጴዛ ላይ የጣሊያንና የፈረንሳይ ሴቶች ሲነጻጸሩ ካሚሎ ካልፉቺ የተባለ ፍሎረንሳዊ አንዲት ዘመዱን ስም ጠራ — ማዶና ሉክሬዚያ። ሳያያት ወደዳት፤ ሁሉን ትቶ መጣ፤ አይቷትም የሰማው ወሬ ከእውነቱ አንሶ አገኘው

* ተስፋው ምንም ነው — ሲሮ «ምን ተስፋ አለህ?» ሲለው መልሱ «ምንም» ነው። ሉክሬዚያ ጨዋ ናት፤ ወደ ድግስ አትሄድም፤ በቤቷ ነጋዴ አይገባም፤ በፊቷ የማይንቀጠቀጥ አገልጋይ የለም። የቀሩት ሁለት ቀዳዳዎች የኒቻ ሞኝነትና ስድስት ዓመት ልጅ አለማግኘታቸው ናቸው

* እንቅፋቱ — ሉክሬዚያ ያገባች ናት። ባሏ ሜሰር ኒቻ ይባላል — ባለጠጋ፣ የሕግ ትምህርት ያለው፣ ዕድሜው የገፋ ሰው

* ሊጉሪዮ — ሥራውን ጋብቻ በማሸማገል ጀምሮ ወደ ምሳና እራት ማደን የተሸጋገረ ሰው። ካሊማኮ አንድ ጥያቄ ብቻ ይዞ ወደ እሱ ይሄዳል፦ ምን ላድርግ? ቢሳካ ብዙ ገንዘብ፣ ባይሳካ ምሳና እራት — «በሁለቱም መንገድ እኔ ብቻዬን አልበላም»

* ራሱን ማሳመን አላስፈለገውም — ሊጉሪዮ ዕቅዱን ሲነግረው ተቃውሞ አላቀረበም። የጠየቀው አንድ ነገር ብቻ ነው — ይሳካል?

* ዋጋው፦ ተስፋ

ሁለተኛው — ኒቻ

* የፈረሰው የመጀመሪያ ዕቅድ — ሊጉሪዮ አስቀድሞ ሌላ ሐሳብ አቀረበ፦ ኒቻና ሉክሬዚያ በሚመጣው ሜይ ወር ወደ ፍልውኃ ሄደው ይታጠቡ፤ እዚያ ድግስና ሽርሽር ስለሚበዛ ካሊማኮ ሊቀርባት ይችላል

* ለምን ፈረሰ — ኒቻ ቤቱን ሁሉ አንስቶ መጓዝ አልፈለገም። ሊጉሪዮ ይቀልድበታል፦ «የካቴድራሉን ጉልላት ከዓይንህ ማራቅ አትችልም።» ኒቻ ይቆጣና ወደ ፒሳና ወደ ሊቮርኖ እንደሄደ፣ ባሕርም እንዳየ ይምላል። «ባሕሩ ከአርኖ ወንዝ በስንት እጥፍ ይበልጣል?» ሲባል — «አራት እጥፍ… ከስድስት እጥፍ በላይ… ከሰባት እጥፍ በላይ ያስብለኛል። ውኃ ብቻ ነው የሚታየው፤ ውኃ፣ ውኃ፣ ውኃ።»

* አበባ ያነበበችው — ኒቻ ተምሯል፣ ባለጠጋ ነው፣ በከተማው ውስጥ ቦታ አለው። ስለዚህ ከከተማው ውጭ ማንም አይደለም — እናም ማንም መሆንን አይችልበትም። ማታለያው መንገድ ቤቱ ውስጥ መሆን ነበረበት

* የመተዋወቂያዋ ትዕይንት — ካሊማኮ በፓሪስ የተማረ ታዋቂ ሐኪም ሆኖ ቀረበ፤ ሰላምታው በላቲን ተለዋወጠ። ሊጉሪዮ ወዲያው ገባባቸው፦ «እኔ በምረዳው ቋንቋ ተናገሩ፤ አለበለዚያ ሁለታችን ወደ ተለያየ አቅጣጫ እንሄዳለን።» ኒቻ አልሰማም። የሚያደርገው ግን መጠየቅ ሳይሆን ማድነቅ ነው — ወደ ሊጉሪዮ ዞሮ ስለ ሐኪሙ ብቃት ያወራል፤ ራሱም የሕግ ዶክተር ስለሆነ የተማረ ሰው መለየት እንደሚችል ያምናል

* ሁለት ጊዜ የተመታ — አንደኛ አልተረዳም። ሁለተኛ አለመረዳቱን እንደ ማስረጃ ተጠቀመበት

* ምርመራው — የሚስቱ ሽንት ይመጣል፤ ካሊማኮ «የኩላሊት ድካም ያሳያል» ብሎ በላቲን ያብራራል። ኒቻ ለራሱ የሚናገረው ይህ ነው፦ «በየዓረፍተ ነገሩ እየተሻለ ይሄዳል። ስለዚህ ጉዳይ እንዴት እንደሚናገር እዩት!» ማታ በቂ ሽፋን የላትም ሲባል — «ጥሩ አልጋ ልብስ አላት። ግን ከመተኛቷ በፊት አራት ሰዓት ተንበርክካ ጸሎት ታደርሳለች።»

* ዋስትናው — ከዛሬ ዓመት በኋላ ወንድ ልጅ ካልያዘች ሁለት ሺህ ዱካት እከፍላለሁ። ኒቻ፦ «ከንስሐ አባቴ በላይ አምንሃለሁ።»

* ብይኑ — ችግሩ የሚፈታ ነው። ከማንድሬክ ሥር የተሠራ መጠጥ አለ፤ ሉክሬዚያ ብትጠጣው በእርግጠኝነት ልጅ ታረግዛለች፤ የፈረንሳይ ንግሥት ራሷ ያለዚህ መካን ትሆን ነበር ይላል

* ማጥመጃው — «ከመጠጡ በኋላ በመጀመሪያ ከሷ ጋር የሚተኛ ሰው በአንድ ሳምንት ውስጥ ይሞታል… ስለዚህ ሌላ ሰው መፈለግ አለብህ — መርዙን በራሱ ላይ አሳልፎ የሚሞት ሰው።»

* ኒቻ ያቅማማው ስለ ውሸቱ አይደለም — ስለ ክብሩ ነው፦ «ሚስቴን ጋለሞታ፣ ራሴን ደግሞ የተዋረደ ባል ማድረግ አልፈልግም።» ካሊማኮ «የፈረንሳይ ንጉሥና የመንግሥቱ መኳንንት ሁሉ ያደረጉትን ነገር ለማድረግ ታቅማማለህ?» ሲለው ስጋቱ ወደ አፈጻጸሙ ይዛወራል። ሊጉሪዮ ፍርሃቱን በአንድ ዓረፍተ ነገር ፈታው፦ ሰውየው ማን እንደሆነ ማንም አያውቅም፤ ጨለማ ውስጥ ይሆናል፤ በኋላም ይሞታል

* የሌሊቱ ዕቅድ — መጠጡ ከእራት በኋላ፤ አራቱ ተመስለው በብሉዩና በአዲሱ ገበያ ይዞራሉ፤ ያገኙትን የመጀመሪያ ወራዳ ወጣት ዓይኑን ጠፍነው በጨለማ ወደ መኝታ ክፍሉ ያስገቡታል፤ ጎህ ሳይቀድ ይሸኙታል

* ሚስቱን ማን ያሳምናታል — ሊጉሪዮ፦ «ንስሐ አባቷን ተጠቀሙበት።» ካሊማኮ በሹክሹክታ፦ «ንስሐ አባቱን ደግሞ ማን ያሳምነዋል?» ሊጉሪዮ፦ «አንተ፣ እኔ፣ ገንዘብ፣ እናም የእነሱ ክፉ ጠባይ።»

* ከዚያች ቅጽበት ጀምሮ — ኒቻ የሴራው ተባባሪ ነው። ሚስቱን ሊያታልል ተስማማ

* ዋጋው፦ ሥልጣን — ኒቻ የተገዛው በላቲን ነው

ሦስተኛው — ፍራ ቲሞቴኦ

* ለምን ወደ እሱ ሄዱ — ሉክሬዚያ ጠንካራ ሴት ናት፤ ወደ ቤተ ክርስቲያን ትሄዳለች፤ ንስሐ አባቷን ታዳምጣለች። ስለዚህ ሊጉሪዮ ወደ ንስሐ አባቷ ሄደ፤ ኒቻም አብሮት

* ሁለት ዝግጅቶች — ሊጉሪዮ ከኒቻ ሃያ አምስት ዱካት ተቀበለ፤ ከዚያም ኒቻ ደንቆሮ ነው ብሎ ለመነኩሴው ነገረው። ያስቀመጠው ሕግ ይህ ነው፦ «ንግግሩን ለእኔ ተወው።»

* የፈጠረው ታሪክ — ስለ ሉክሬዚያ አልነገረውም። የኒቻ ዘመድ ካሚሎ ካልፉቺ ወደ ፈረንሳይ ሲሄድ ያላገባችውን ልጁን በገዳም ትቶ ሄደ፤ አሁን የአራት ወር እርጉዝ ናት፤ ጉዳዩ ቢወጣ የሁሉም ክብር ይጠፋል፤ ሦስት መቶ ዱካት አለ። የመነኩሴው መልስ አንድ ዓረፍተ ነገር ነው፦ «ይህን በደንብ ማሰብ አለብኝ።» ሊጉሪዮ ጥቅሙን ቆጥሮለት፦ «አንድ ሥራ ለብዙዎች ጥሩ ሲሆንና ብዙዎች ሲደሰቱበት ያ ሥራ ጥሩ ነው ብዬ አምናለሁ።» ፍራ ቲሞቴኦ ተስማማ

* ኒቻ ብቻውን ሲቀር — «ቀን ነው ወይስ ሌሊት? ነቅቻለሁ ወይስ አልሜያለሁ?… ሃያ አምስት ዱካት አጥቻለሁ፤ ስለ ጉዳዬ ግን ገና አልተነጋገርንም። አሁን ደግሞ እዚህ ጥለውኝ ሄዱ።»

* ከዚያ እውነተኛው ጥያቄ — ልጅቷ ራሷ እንዳስወረደች ወሬ ይዞ ተመልሶ «ያ ጉዳይ አለቀ» አለ፤ ከዚያም ትክክለኛውን ጥያቄ አቀረበ፦ «ሌላ ነገር ግን አለ — ያነሰ ሸክም ያለው፣ ያነሰ አሳፋሪ፣ ለእኛ የተሻለ፣ ለአንተም የበለጠ የሚጠቅም።»

* ትዕይንቷ ፈተና ናት — ሊጉሪዮ የመነኩሴውን ዋጋ እየለካ ነው። መጀመሪያ የበለጠ ከባድ ነገር ጠየቀው — ተስማማ። ስለዚህ ቀጣዩ ጥያቄ በእርግጠኝነት ያልፋል። አላስፈራራውም፤ አልደለለውም። ጠየቀው ብቻ

* ተውኔቱ ሊቆም የሚችልበት ቦታ — መነኩሴው «አይሆንም» ቢል ሉክሬዚያ ፈጽሞ አትስማማም ነበር፤ ኒቻም ብቻውን ሊያሳምናት አይችልም ነበር። ሁሉም ነገር በዚህች አንዲት መልስ ላይ ተንጠልጥሎ ነበር። መነኩሴው «እሺ» አለ

* ብቸኛዋ ንግግር — ሰዎቹ ከሄዱ በኋላ ማኪያቬሊ መነኩሴውን ብቻውን መድረክ ላይ አስቀረው። ንግግሩ የሚጀምረው በዚህ ነው፦ «ማን ማንን እንዳታለለ አላውቅም።» የመጀመሪያው ጥያቄ ፈተና እንደነበረ ተረድቷል። «ተታልያለሁ። ይህ ማታለል ግን ለእኔ ይጠቅመኛል።» ወደ ቀጣዩ ሥራው ሲሸጋገር — «በደግነቷ በኩል እደርስባታለሁ።»

* ገጸ ባሕርዩ የተዘጋው በዚያች ንግግር ነው — ደካማ ሰው አይደለም። የተታለለ ሰውም አይደለም። ሁሉንም ያውቃል፤ ሁሉንም አስቦታል፤ እናም ወደፊት ይቀጥላል

* ዋጋው፦ ገንዘብ — ገንዘቡ ብቻውን ግን አልነበረም። ራሱን የሚያሳምንበት ምክንያትም ተሰጥቶታል — ሥራው ለልጅ መወለድ ነው፤ ልጅ መወለድ ደግሞ በጎ ነገር ነው። ገንዘቡን የተቀበለው በዚያ ምክንያት ጀርባ ተደብቆ ነው

አራተኛው — ሶስትራታ

* የመጀመሪያ ቃሏ — «ብልህ ሰው ከክፉ አማራጮች መካከል የተሻለውን መምረጥ እንዳለበት ሁልጊዜ ስሰማ ኖሬያለሁ። ልጅ የምታገኝበት ብቸኛው መንገድ ይህ ከሆነ፣ ሕሊናህን እስካልከበደ ድረስ ያዘው።»

* ብዙ አትናገርም — የምትናገረው ግን ከሁሉም የበለጠ ክብደት አለው። ሉክሬዚያ ስታመነታ እናቷ ወደ እሷ ዞረች

* ብቸኛዋ ያልዋሸች — ካሊማኮ ስለ ማንነቱ ዋሸ፣ ኒቻ ስለ ዕቅዱ፣ መነኩሴው ስለ ሕሊናው። ሶስትራታ ብቻ እውነት ተናገረች — ልጅ የሌላት መበለት በዚያ ማኅበረሰብ ውስጥ የሚደርስባትን ነገር በትክክል ገለጸችው

* ጫናውን የዘጋችው እሷ ናት — «የምትፈልገውን ታደርጋለች። ዛሬ ማታ እኔ ራሴ አስተኛታለሁ።… ምን ትፈራለሽ? በዚህች ከተማ ውስጥ ለዚህ እጃቸውን ወደ ሰማይ የሚያነሡ አምሳ ሴቶች አሉ።»

* ዋጋ አልነበረውም — ገንዘብ አልተቀበለችም። አልተታለለችም። ልጇ እንዳትደኸይ ፈለገች

አምስተኛው — ሉክሬዚያ

* ሦስቱ ገፊዎች — ባሏ፣ እናቷ፣ ንስሐ አባቷ። በዚያ ማኅበረሰብ ውስጥ አንዲት ሴት ልታምናቸው የሚገቡት ሦስቱ ሰዎች እነሱ ናቸው። ሦስቱም አንድ ነገር እየነገሯት ነው

* ለምን ትጠራጠራለች — ከዓመታት በፊት ለአርባ ቀን በሰርቪ ቤተ ክርስቲያን የመጀመሪያውን ቅዳሴ ብትሰሚ ታረግዣለሽ ተብላ ስለት ገባች፤ ሃያ ጠዋት ሄደች፤ አንድ መነኩሴ ሲከታተላት አቆመች። ከዚያ ወዲህ — ኒቻ እንደሚለው — «ጆሮዋን እንደቀሰረ ጥንቸል ሆናለች፤ አንድ ነገር ብታቀርብላት ሺህ ተቃውሞ ታመጣለች።»

* ተቃውሞዋ — ሁለት ነገር ነበር፦ አንደኛ ኃጢአት ነው፤ ሁለተኛ አንድ ሰው በዚህ ምክንያት ይሞታል። ለእናቷ፦ «ሰውነቴን ለዚህ ውርደት ማስገዛት፤ ደግሞም ስለ ውርደቴ አንድ ሰው ለሚሞትበት ምክንያት መሆን… ይህ ስቃይ ነው»

* የመነኩሴው ክርክር — እርግጠኛ የሆነ በጎ ነገር አለ — ልጅ መውለድ። እርግጠኛ ያልሆነ ክፉ ነገር አለ — ያ ሰው ይሞታል የሚለው። እርግጠኛ ያልሆነውን ክፉ ነገር በመፍራት እርግጠኛ የሆነውን በጎ ነገር መተው አይገባም

* ሁለተኛው ጭማሪ — ኃጢአት የሚሆነው ፈቃዱ ሲኖር ነው፤ አንቺ በፈቃድሽ አይደለም የምታደርጊው። እናም ስለ አንቺ እጸልያለሁ አላት

* ክርክሩን የዘጋው — የሎጥ ልጆች ዓላማቸው ጥሩ ስለነበር ኃጢአት አልሠሩም፤ እናም «በሕሊናሽ ላይ የሚወድቀው ሸክም ረቡዕ ዕለት ሥጋ እንደ መብላት ያህል ነው — በጠበል የሚታጠብ ኃጢአት።»

* ስትስማማ ደስ ብሏት አልነበረም — ያለችው ነገር ይህ ነው፦ ይህ ሁሉ ሆኖ በሕይወት እንደምቀር አልመስለኝም

* ዋጋው፦ ይቅርታ — ሉክሬዚያ የተገዛችው ኃጢአቷ አስቀድሞ በተሰጣት ምሕረት ነው

* አምስቱ አንድ ላይ — ካሊማኮ በተስፋ፣ ኒቻ በሥልጣን፣ መነኩሴው በገንዘብ፣ ሶስትራታ በፍርሃት፣ ሉክሬዚያ በይቅርታ። ሊጉሪዮ ለሁሉም አንድ ነገር አላቀረበም — የእያንዳንዱን ሰው የሚያንቀሳቅሰው ነገር ለይቶ አወቀ፤ ከዚያም ያንኑ አቀረበለት። ይህ ማኪያቬሊ ለአሥራ አራት ዓመታት ሲሠራበት የነበረው ችሎታ ነው

ሌሊቱ

* ካሊማኮ ብቻውን — ፀሐይ ስትጠልቅ ራሱን በሁለት ተቃራኒ ነፋስ እንደሚገፋ መርከብ ይመስለዋል፦ «የኒቻ ሞኝነት ተስፋ ይሰጠኛል፤ የሉክሬዚያ ጥንካሬና ጥንቃቄ ያስፈራኛል»

* መጠጡ ምንድን ነው — «ከማንድሬክ ሥር የተሠራ» የተባለው መድኃኒት በቅመምና በስኳር የተዘጋጀ የወይን ጠጅ ነው፤ በብር ጽዋ ገብቶ በጨርቅ ተሸፍኗል

* ዕቅዱ ተሰነጠቀ — ካሊማኮ ከአራቱ አንዱ ከሆነ የሚያዘው እሱ አይሆንም፤ ካልሆነ ደግሞ ኒቻ ማታለያውን ያውቃል። መፍትሔው መነኩሴው ነው — ፍራ ቲሞቴኦ ድምፁን፣ ፊቱንና ልብሱን ቀይሮ የሐኪሙን ቦታ ይይዛል

* የካሊማኮ ልብስ — ቀሚስ፣ በገና፣ ያልተሸፈነ ፊት፣ የተጣመመ አፍ፣ የተጨፈነ ዓይን፤ እናም ሊጉሪዮ ቤቱ ያለው የውሸት አፍንጫ

* ለሌሊቱ የተሰጠው መመሪያ — ማንነትህን ንገራት፤ ማታለያውን ግለጥላት፤ ወዳጅህ ብትሆን ክብሯ ይተርፋል፣ ጠላትህ ብትሆን ይጠፋል

መያዣው

* ማን ማንን እየያዘ ነው — አራት ሰዎች በሌሊት ወደ አደባባይ ወጥተዋል። ኒቻ ከጎኑ ያለው ሐኪሙ ነው ብሎ ያምናል፤ ያ ሰው መነኩሴው ነው። የሚይዙት ወራዳ ወጣት ይመስላቸዋል፤ ያ ሰው ሐኪሙ ነው

* የኒቻ ልብስ — ቂጡን የማይሸፍን ኮት፣ የቀሳውስት ኮፍያ የሚመስል ነገር፣ ትንሽ ሰይፍ። «ደህና እመስላለሁ አይደል? ማን ያውቀኛል?»

* ለውዙና እሬቱ — መነኩሴው ድምፁ እንዳይከዳው ሁለት ለውዝ በአፉ ይዟል። ኒቻ «ለምን አስቀድመህ አልነገርከኝም?» ብሎ ሲቆጣ ሊጉሪዮ የእሬት ኳስ ይሰጠዋል

* ሠራዊቱ — ሊጉሪዮ አዛዥ፤ ካሊማኮ በቀኝ ክንፍ፤ ኒቻ በመካከል፤ ሲሮ ከኋላ። ሲሮ ሰላይ ሆኖ ተልኮ ይመለሳል፦ «ሃያ አምስት ዓመት እንኳ አልሞላውም። ብቻውን፣ ቀሚስ ለብሶ፣ በገና እየመታ ይመጣል።»

* መያዙ — ሊጉሪዮ፦ «በገናህን ስጠን» ይላል። ኒቻ፦ «ራሱን ሸፍኑት። አፉን ድፈኑት።» ከዚያም፦ «ደግማችሁ አሽከርክሩት። ወደ ውስጥ አስገቡት» ይላል። መነኩሴው ራሱን አሞኛል ብሎ ይሄዳል

* ኒቻ ራሱ — ካሊማኮን ይዞ ወደ ቤቱ ያስገባው እሱ ነው፤ በደብዛዛ መብራት የመረመረው እሱ ነው፤ ወደ ሚስቱ ክፍል የመራው እሱ ነው

* የኒቻ ዘገባ — ከአዳራሹ ጎን ባለች ትንሽ ክፍል በደብዛዛ መብራት አስወልቆ ቁስል እንዳይኖረው መረመረው። «ሥጋው ግን — እንዲህ ያለ ሥጋ አይተህ አታውቅም።» አስተኝቶ በሩን ቆልፎ ከአማቱ ጋር ሌሊቱን ሙሉ ስለ ሉክሬዚያ ሞኝነትና ስለሚወለደው ልጅ ሲያወሩ አደረ

* ሁለተኛው ጉዳት — ኒቻ ተታሏል፤ እናም — ይህ የከፋው ነው — የማታለሉ ዋና ሠራተኛ እሱ ሆኗል። ገንዘቡን የከፈለው እሱ ነው። መነኩሴውን ያገኘው እሱ ነው። በሩን የከፈተው እሱ ነው

ውሳኔዋ

* በዚያች ሌሊት የተነገረው እውነት — ካሊማኮ ሐኪም አለመሆኑን፣ ስሙን፣ ለምን ያህል ጊዜ እንደፈለጋት ነገራት። ከዚያም ሁለት ነገር አቀረበ፦ የባሏ ሞኝነት ስለሚሸፍናቸው ያለ ውርደት መኖር እንደሚችሉ፤ እናም ኒቻ ቢሞት እንደሚያገባት

* ሉክሬዚያ አልጮኸችም — ባሏንም አልጠራችም። ያለችው ነገር ይህ ነው፦ የአንተ ብልጠት፣ የባሌ ሞኝነት፣ የእናቴ ቀላልነት፣ የንስሐ አባቴ ክፋት — እነዚህ በራሴ ፈጽሞ የማላደርገውን ነገር እንዳደርግ አደረጉኝ። ስለዚህ ይህ ሁሉ የሆነው በሰማይ ፈቃድ ነው ብዬ ማመን አለብኝ፤ ሰማይ የሚፈልገውን ልቃወም አልችልም

* ውሉን ራሷ ጻፈችው — «አንተን ጌታዬ፣ አዛዤ፣ መሪዬ አድርጌ እቀበልሃለሁ… ባሌ ለአንድ ሌሊት የፈለገውን ነገር ለዘላለም እንዲያገኘው እፈልጋለሁ። የቅርብ ወዳጁ ትሆናለህ። ዛሬ ጠዋት ወደ ቤተ ክርስቲያን ትመጣለህ… በፈለግህ ጊዜ ትገባለህ ትወጣለህ»

* መድረክ ላይ ያልታየችው ትዕይንት — ማኪያቬሊ ሌሊቱን አላሳየም። የምንሰማው ጠዋት ላይ ካሊማኮ ለሊጉሪዮ ሲናገር ነው። በተውኔቱ ውስጥ ሁሉንም ነገር የቀየረችው ንግግር የተነገረችው በአንድ ክፍል ውስጥ ለሁለት ሰዎች ብቻ ነው፤ ሉክሬዚያ ራሷ ቆማ ውሳኔዋን አትናገርም

* በኩራቱ ውስጥ ያለው መደነቅ — የጠበቀው አልሆነም። ሴቲቱ አልጮኸችም፤ አላለቀሰችም፤ ይቅርታ አልጠየቀችም። ተቀምጣ አሰበች፤ ከዚያም ወሰነች። እሱ አንድ ሌሊት ፈልጎ ነበር፤ እሷ ቀጣይ ዝግጅት ሰጠችው። ተጠቃሚው እሱ ይመስላል፤ ውሉን የጻፈችው ግን እሷ ናት

ጠዋቱ

* እስረኛው ሲለቀቅ — ጎዳና ላይ አዙረው ለቀቁት። ካሊማኮ «በገናዬ!» አለ። ሊጉሪዮ፦ «ሂድ፣ ወራዳ! ስለዚህ ነገር አንዲት ቃል እንደተናገርክ ብሰማ አንገትህን እቆርጣለሁ።»

* ኒቻ አዘነ — «ስለዚያ ምስኪን ወጣት። በዚህ ዕድሜው መሞቱ፤ ያች ሌሊትም ይህን ያህል ዋጋ ማስከፈሏ።» ሊጉሪዮ፦ «ተወው፤ ራሱ ይጨነቅበት።»

በቤተ ክርስቲያኑ በር

* የተለወጠችው ሉክሬዚያ — በአጭር ቃል ትመልሳለች። ኒቻ፦ «ደፋር ሆናለች። ትናንት ማታ ግማሽ የሞተች ትመስል ነበር።» እሷ፦ «ይህ ያንተ ውለታ ነው።»

* የእጅ መያያዙ — ኒቻ፦ «ዶክተር፣ የሚስቴን እጅ ያዛት» ይላል። ከዚያም፦ «ሉክሬዚያ፣ በእርጅናችን ጊዜ የሚደግፈንን ምርኩዝ የሰጠን ሰው ይህ ነው።» እሷ፦ «ዕዳ አለብኝ። እናም የቤታችን ወዳጅ መሆን አለበት።»

* ቁልፉ — ኒቻ ወደ መመላለሻው የሚያስገባውን የታችኛውን በር ቁልፍ አቀረበ — በፈለጉ ጊዜ ገብተው እንዲወጡ። ማንም አልጠየቀውም። ደስ ብሎት ሰጠው። ራሱ አቀረበው

* የተውኔቱ የመጨረሻ ቃል — መነኩሴው ወደ ተመልካቹ ዞሮ፦ ጸሎቱ ረዥም ነው፤ ሲወጡ ለማየት አትጠብቁ፤ እኔ እቀራለሁ፤ እነሱ በጎን በር ወደ ቤታቸው ይሄዳሉ

* እያንዳንዱ የደረሰበት — ካሊማኮ የፈለገውንና ከዚያም በላይ ቋሚ ቦታ አገኘ። ኒቻ ልጅ እንደሚያገኝ አምኖ ደስተኛ ነው፤ ምንም አያውቅም። ሊጉሪዮ ምግቡንና ሞገሱን አገኘ። ፍራ ቲሞቴኦ ገንዘቡን ተቀብሎ ተመለሰ፤ አሁን ደግሞ ሁሉንም ጉዳይ የሚያውቅ ብቸኛው ቄስ ሆኗል። ሶስትራታ የልጅ ልጅ እንደምታገኝ ታምናለች። ሲሮ ጌታውን አገልግሏል። ሉክሬዚያ ፍቅረኛ፣ ባል፣ ቤት፣ እናም የሁሉንም ሚስጥር ይዛለች

* የመጨረሻዋ ትዕይንት የት ናት — በቤት ውስጥ አይደለም። በአደባባይ አይደለም። በቤተ ክርስቲያን በር ላይ ነው። ተውኔቱ የጀመረው በአንድ ወጣት ምኞት ነው፤ የጨረሰው ግን በመላው ተቋማዊ ሥርዓት ቡራኬ ነው

* ማንም አልተቀጣም — ማንም አላዘነም። መጋረጃው የሚወርደው ሁሉም ደስተኛ ሆነው ነው

የአበባ ሦስት ጥያቄዎች

* ሉክሬዚያ የተታለለች ናት ወይስ የተማረች? — እስከ ሌሊቱ ድረስ ተታልላለች። ከሌሊቱ በኋላ ግን ሁሉንም ታውቃለች፤ እናም ካወቀች በኋላ የመረጠችው መቀጠል ነው። ንግግሯ ውስጥ አራቱን ሰዎች በስም ትዘረዝራለች፤ የእያንዳንዱን ጥፋት ትሰይማለች። ይህ የተታለለ ሰው ንግግር ሳይሆን ሒሳብ የሠራ ሰው ንግግር ነው

* ፍራ ቲሞቴኦ ለምን ያስፈልጋል? — ያለ እሱ ተውኔቱ የተለመደ ቀልድ ነበር፤ ብልጥ ወጣት ሞኝ ባል አታሎ ሚስቱን አገኘ የሚለው ታሪክ ከማኪያቬሊ በፊት መቶ ጊዜ ተነግሯል። መነኩሴው የሚያመጣው ኃጢአት ሳይሆን ኃጢአትን የሚያጸድቅ ክርክር ነው። አንድ ሰው ኃጢአት ሲሠራ ማኅበረሰቡ ይቀጣዋል፤ ኃጢአቱን የሚያጸድቅ ክርክር ከተቋሙ ራሱ ሲወጣ ግን የሚቀጣ አካል የለም

* የተውኔቱ ብልጥ ሰው ማን ነው? — ሊጉሪዮ ይመስላል፤ ግን በመጨረሻ ያገኘው ራት ነው። ካሊማኮ ያገኘው በሉክሬዚያ ፈቃድ ላይ የተመሠረተ ቦታ ነው — እሷ ብትፈልግ የሚቆም ቦታ። ኒቻ ቁልፉን ሲሰጥ በተውኔቱ ውስጥ ማን እንደሚያዝ ተወሰነ። ብልጥ የተባሉት ሁሉ ተጠቅመዋል፤ የተታለለችው ግን አዛዥ ሆናለች

ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)

* ትግሥት የያዘችው — ሉክሬዚያ በዚህ ተውኔት ውስጥ ብቻዋን የሆነች ናት። ሌሎቹ ሁሉ አጋር አላቸው፦ ካሊማኮ ሊጉሪዮ አለው፣ ኒቻ ካሊማኮን «ሐኪሜ» ብሎ ይዞታል፣ መነኩሴው ገንዘብ አለው፣ ሶስትራታ የልጅ ልጅ ተስፋ አላት

* የዳዊት ጭማሪ — ልዩ የሚያደርገው ሦስቱ መዋሸታቸው ሳይሆን ሦስቱም የተለያየ ሥልጣን መያዛቸው ነው። ባል የቤት ሥልጣን አለው፤ እናት የደም ሥልጣን አላት፤ ንስሐ አባት የሕሊና ሥልጣን አለው። ሦስቱም አንድ ነገር ሲሉ ለመቃወም የሚቀር መሠረት የለም

* ሉክሬዚያ ሞኝ አይደለችም — ትግሥት፦ ሞኝ ብትሆን ኖሮ ተውኔቱ ምንም አይሆንም ነበር። ከሁለቱ ተቃውሞዎቿ ሁለተኛው ስለ ራሷ ሳይሆን ስለ ሌላ ሰው ሕይወት ነው። በዚያ ክፍል ውስጥ ስለ ሌላ ሰው ሞት የተጨነቀ ሰው እሷ ብቻ ናት

* ሦስቱ ስሞች — ዳዊት፦ ኒቻ የሚሞተውን ሰው «የሚያልፍበት ሰው» ብሎ ይጠራዋል፤ መነኩሴው «እርግጠኛ ያልሆነ ክፉ ነገር» ብሎ በክርክር ውስጥ አስቀመጠው። ሉክሬዚያ ብቻ ናት ሰው ብላ የጠራችው

* ያፈረሰው ማን ነው — ትግሥት፦ ተቃውሞዋን ያፈረሰው ንስሐ አባቷ ነው። የተሸነፈችው በኃይል አይደለም፤ በክርክር ነው። ክርክሩ ደግሞ የመጣው ክርክሮችን የመመዘን ሥልጣን ከተሰጠው ሰው ነው። መጫወቻውን የያዘው ሰው ራሱ ዳኛ ነው

* ስምምነት ብለን መጥራት እንችላለን? — ትግሥት፦ አልችልም። አንድ ሰው እንዲስማማ ሦስት የሥልጣን ምንጭ ተባብረው ከገፉት፣ የተገኘው «እሺ» የእሱ አይደለም

* ስንስቅ የማናየው — ትግሥት፦ ስንስቅ የምናየው ኒቻን ነው — በደብዛዛ መብራት መርምሮ ሚስቱን ወደሚያታልል ሰው ሲመራ። ግን በዚያ ክፍል ውስጥ አንድ ሰው ተኝቷል፤ እናም እሷ ማን እንደሆነ አታውቅም

* የዳዊት መለያያ ነጥብ — ትረካሽ እስከ ሌሊቱ ድረስ ትክክል ነው፤ ከሌሊቱ በኋላ ግን ተውኔቱ ይለወጣል፣ አንቺ ግን አልተለወጥሽም። አራቱን ሰዎች በስም ስትዘረዝር ማንንም አልሳተችም — ማለትም ሁሉንም ተረድታለች፤ እናም ከዚያ በኋላ ነው የመረጠችው። የተጭበረበረች ሴት ተረት እዚያ ላይ ያበቃል

* የትግሥት መልስ — ወይስ የተጠመደች ሴት ሒሳብ እዚያ ላይ ይጀምራል። ጠዋት ላይ እውነቱን ብትናገር የምትጎዳው እሷ ናት፤ ሁሉንም ብትገልጥ ከቤቷ የምትወጣው እሷ ናት። እናቷ ትክክል ብላ ነበር። ስለዚህ ያደረገችው ጥበብ ሳይሆን ብቸኛዋ በር ናት

* ሥልጣን ወይስ ማስረጃ — ትግሥት፦ ሉክሬዚያ ማንንም ማዘዝ አትችልም። ማንንም ማጋለጥ ግን ትችላለች — እናም ሁሉም ያውቁታል፤ ስለዚህ ማንም አይነካትም። ይህ አሸናፊነት ሳይሆን ታጋች ሆኖ ደኅንነት ማግኘት ነው

* ዳዊት አልተስማማም — ማኪያቬሊ በዚህ ተውኔት ውስጥ ግልጽ የሆነ አእምሮ የሰጠው ለአንድ ሰው ብቻ ነው። ካሊማኮ በስሜት ይነዳል፤ ኒቻ ምንም አያይም፤ መነኩሴው ራሱን ያታልላል፤ ሊጉሪዮ ብልጥ ነው ግን አጭር ርቀት ብቻ ያያል። ሉክሬዚያ ብቻ ናት ሁኔታዋን በሙሉ አይታ የወሰነችው። ያንን ለተታለለችው ሰው መስጠቱ አጋጣሚ አይደለም

* የትግሥት ገደብ — ደራሲው ግልጽ አእምሮ መስጠቱ ያ ገጸ ባሕርይ ተጠቃሚ ነው ማለት አይደለም። አንዳንድ ጊዜ በጣም በግልጽ የሚያየው ሰው በጣም የተጠመደው ሰው ነው። ማየት ማምለጫ አይደለም። ማኪያቬሊ አላዋረዳትም፤ ግን አሸናፊም አላደረጋትም

* ያልተፈታው ልዩነት — ትግሥት ሉክሬዚያን የተጠመደች ትላለች፤ ዳዊት ከዚያች ሌሊት በኋላ የተጠመደች አይደለችም ይላል። ሁለቱም አቋማቸውን ይዘው ተለያዩ

* ገንዘቡ ትንሹ ነገር ነው — ትግሥት፦ ገንዘብ የሚቀበል ቄስ በየዘመኑ አለ። ፍራ ቲሞቴኦ ግን ገንዘቡን ተቀብሎ ዝም አላለም — ክርክር ሠራ። ስለ እርግጠኛ በጎ ነገርና እርግጠኛ ስላልሆነ ክፉ ነገር የተናገረው ክርክር በራሱ ጤናማ ነው፤ በሌላ ሁኔታ ትክክል ሊሆን ይችላል። ያንን ጤናማ መሣሪያ ወስዶ በተሳሳተ ቦታ ተጠቀመበት። ስለዚህ ችግሩ ሙስና ሳይሆን ችሎታ ነው — መሃይም ቄስ ገንዘብ ቢቀበል ማንም አያምነውም፤ የተማረ ቄስ ሲቀበል ግን ምክንያት ማቅረብ ይችላል፣ ምክንያቱም ትክክል ይመስላል

* የተገለበጠው ሥልጣን — ትግሥት፦ የንስሐ አባት ሥልጣን ትርጉም የሚኖረው ደካማውን ሲከላከል ነው — ባል ሚስቱን ሲበድል የሚገስጽ፣ ልጅ ሲገፋ የሚቆም። ፍራ ቲሞቴኦ ያንኑ ሥልጣን ወደ ተቃራኒው አዞረው

* በኒቻ ላይ ስንስቅ — ትግሥት፦ የሚያስገርመኝ ማኪያቬሊ ኒቻን ክፉ አለማድረጉ ነው። ሚስቱን አይመታም፤ አያሰቃያትም፤ የሚያታልላት ልጅ እንዲኖራቸው ብሎ ነው፤ ሌላ ሴት የለውም። እናም እኛ በእሱ ላይ እንስቃለን። ዳዊት፦ በዚያ ወግ ውስጥ ሞኙ ባል ብዙውን ጊዜ ስስታም ነው፣ ወይም ጨካኝ ነው፣ ወይም ሚስቱን ቆልፎ ያስቀምጣል፤ ስለዚህ ተመልካቹ ሲስቅ ሕሊናው ንጹሕ ነው። ማኪያቬሊ ያንን ማጽደቂያ አነሳው። ትግሥት፦ ስሙ ራሱ ያንኑ ይሠራል

* ስሞቹ ምን ማለት ናቸው — ትግሥት፦ ማኪያቬሊ ለገጸ ባሕርያቱ የሰጣቸው ስሞች አብዛኞቹ ግሪክ ናቸው፤ ልማዱን ከሮማውያኑ ኮሜዲ ወርሶታል። ኒቻ (Nicia) ሥሩ «ድል» የሚል የግሪክ ቃል ነው፤ ካሊማኮ (Callimaco) «መልካም ተዋጊ»፤ ቲሞቴኦ (Timoteo) «እግዚአብሔርን የሚያከብር»። ሊጉሪዮ (Ligurio) ብቻ ከላቲን ነው — ሥሩ ligurire፣ «መላስ» የሚል ግስ። ድል ተብሎ የተሰየመው ሰው ቁልፉን በገዛ እጁ ሰጠ

* ትልቁ ጥያቄ — ዳዊት፦ «እየገለጸ ነበር» የሚለውን ቀላል መልስ እጠራጠራለሁ። ሊጉሪዮ የሚያደርገው በትክክል በ«ዘ ፕሪንስ» ውስጥ የተጻፈው ነው — ሰዎችን በሚፈልጉት ነገር መያዝ፣ የእያንዳንዱን ዋጋ መለካት፣ ትንሹን ጥያቄ ከትልቁ በፊት ማቅረብ። እናም ዕቅዱ ይሳካል

* የትግሥት ማስረጃ — ማን ነው የፈለገውን ያገኘው? ካሊማኮ ፍቅር ፈልጎ ነበር፤ ያገኘው ባል ባለበት ቤት ውስጥ በሚስጥር የሚገባ ቦታ ነው። ኒቻ ልጅ ፈልጎ ነበር፤ ያገኘው የሌላ ሰው ልጅና ቁልፉን ለሌላ ሰው መስጠት ነው። መነኩሴው ገንዘቡን አገኘ፤ አሁን ግን በሴራ ውስጥ ተጠምዷል። ሊጉሪዮ ራት ፈልጎ ራት አገኘ። ማኪያቬሊ ራሱ ሥራውን መልሶ ማግኘት ፈልጎ ነበር፤ ያገኘው ከፍሎረንስ በስተደቡብ ሳንታንድሬያ ኢን ፐርኩሲና (Sant’Andrea in Percussina) ውስጥ ያለች ትንሽ ርስት ነው — ቤቱም አጠገቡ ያለው መጠጥ ቤትም ዛሬም እዚያ አሉ፤ ቤቱ ሙዚየም ሆኗል፣ መጠጥ ቤቱ አሁንም ይሠራል

* የዳዊት ማጠቃለያ — ማሽኑ ይሠራል፤ ግን የሚያመርተው ማንም ያልፈለገውን ነገር ነው። ትግሥት፦ መንገድ አሳይ የሚል ሰው ውጤቱን አያሳፍርም። ማኪያቬሊ ግን ውጤቱን ሁሉ አሳፋሪ አድርጎ ሠርቶታል፤ ተመልካቹ ሲወጣ ማንንም ሊመስል አይፈልግም

* የቀረው ጥርጣሬ — ዳዊት፦ የማይሠራ ማሽን ማንም አይጠቀምበትም፤ የሚሠራ ማሽን ግን — ባለቤቱ ባይጠቀምበትም — ይቀራል። ማኪያቬሊ የፈለገውን አላገኘም፤ በ1527 ሲሞትም በፍሎረንስ በሳንታ ክሮቼ ቤተ ክርስቲያን በቤተሰቡ መካነ መቃብር ውስጥ በተራ መቃብር ተቀበረ። ከ260 ዓመት በኋላ በዚያው ቤተ ክርስቲያን ሐውልት ቆመለት፤ ከሥሩ የተጻፈው ቃል «ለእንዲህ ላለ ስም የሚመጥን ምስጋና የለም» (Tanto nomini nullum par elogium) ይላል። የሠራው ዘዴ ግን ከእሱ በኋላ ቀረ። ትግሥት፦ ተውኔቱ ራሱ የተረፈው በቀጭን ክር ነው — ሙሉ ቃሉ የደረሰን በአንድ የእጅ ጽሑፍ ብቻ ነው፣ በ1519 የተገለበጠ፣ ዛሬም በፍሎረንስ በሜዲቺዎች ቤተ መጻሕፍት (Biblioteca Medicea Laurenziana፣ Laurenziano Redi 129) ውስጥ የሚገኝ። የመጀመሪያው ኅትመት ቦታም ቀንም የለውም፤ በላዩ ላይ ያለው ስም «ላ ማንድራጎላ» ሳይሆን «የካሊማኮና የሉክሬዚያ ኮሜዲ» (Comedia di Callimaco et di Lucretia) ነው። ታዲያ ያ የእሱ ጥፋት ነው ወይስ የእኛ? ዳዊት፦ ያንን አልመልስም

* የጎደለው ነገር — ዳዊት፦ ተውኔቱ የሚናገረው ትልቁ ነገር በውስጡ ያለው ሳይሆን የጎደለው ነው። ማንም አልተጋለጠም። ማንም አልተቀጣም። ማንም አልተለወጠም። መጋረጃው ሲወርድ ሁሉም በጀመረበት ቦታ ላይ ነው — ሉክሬዚያ ብቻ ስትቀር

* የመጨረሻው ምስል — በዚያ ጠዋት ኒቻ የቤቱን ቁልፍ አወጣ። ማንም አልጠየቀውም። ራሱ አቀረበው፤ ደስ ብሎትም ሰጠው። ዳዊት፦ አንድ ሰው እየሳቀ ቁልፉን ለሚያታልለው ሰው ሲያቀብል። ትግሥት የምትዘጋበት ጥያቄ፦ ቁልፉን ተቀብሎ የገባው ካሊማኮ ነው፤ በእውነት የያዘው ግን ማን ነው?

ያልተነገሩ ነገሮች

* በቬኒስ የተዘጋ መድረክ። ተውኔቱ በቬኒስ ከተማ ሲቀርብ ሕዝቡ ከመብዛቱ የተነሳ ትርኢቱ ከአራተኛው ክፍል በኋላ መቀጠል አልቻለም። ሰዎቹ ገፍተው መድረኩን ዘጉት። ትግሥት እንዳለችው — ያች ሌሊት አላበቃችም።

* ከሞት በኋላ የታተመ መጽሐፍ። «ዘ ፕሪንስ» በማኪያቬሊ ሕይወት ውስጥ አልታተመም፤ የታተመው ከሞተ አምስት ዓመት በኋላ ነው። ከዚያም በኋላ ቤተ ክርስቲያን የተከለከሉ መጻሕፍት ዝርዝር ስታወጣ የጻፈውን ሁሉ በዚያ ዝርዝር ውስጥ አስገባችው።

* ኒቻ ያመነው ስለሞኘ ብቻ አይደለም። ማንድሬክ በዘመኑ የሕክምና መጻሕፍት ውስጥ የተመዘገበ እውነተኛ ተክል ነው።

* በደብዳቤ ጅራት ላይ የተጠቀሰ መጽሐፍ። ማታ ማታ ልብሱን ቀይሮ ከጥንት ሰዎች ጋር እንደሚያወራ የጻፈው በዚያው ደብዳቤ ውስጥ ነው። በመጨረሻው ላይ በአጋጣሚ «ስለ ግዛቶች አንድ ትንሽ ጽሑፍ ጻፍኩ» ይላል። የዓለምን ታሪክ የቀየረ መጽሐፍ በደብዳቤ ጅራት ላይ ተጠቀሰ።

* በሕይወት ዘመኑ የታወቀለት ሥራ። ተውኔቱን የጻፈው በጣሊያንኛ ነው፤ የተማሩ ሰዎች ለከበሬታ ሥራ ላቲን በሚጠቀሙበት ዘመን የመንገዱን ቋንቋ መረጠ። እናም በሕይወት ዘመኑ ከሁሉም ሥራዎቹ በላይ የታወቀለት ይህ ተውኔት ነው — «ዘ ፕሪንስ» አልነበረም።

ቁልፍ ጥቅሶች

«ሰውየውን አታጥፋው፤ ከውሳኔው አርቀው።»— ሳባ

«ማንም የማያየው ሰው ብቻውን ተቀምጦ ልብሱን ይቀይራል። አዳራሽ የለም። አድማጭ የለም። ሙታንን ለማነጋገር ግን የተከበረ ልብስ መልበስ ያስፈልጋል።»— ሳባ

«ይህ ይቅርታ መጠየቅ አይደለም፤ የሕይወት መግለጫ ነው።»— ሳባ

«ሰውየው ኃያሉን መሣሪያውን ይዞ ተቀመጠ፤ ሊጠቀምበት የሚችልበት መንግሥት ግን አልነበረም።»— ሳባ

«ያልተማረ ሰው ትምህርትን የሚለካው በሚረዳው ነገር ሳይሆን በማይረዳው ነገር ነው።»— ኢብሳ

«ማጭበርበር የሚሠራው በሞኞች ላይ ብቻ አይደለም፤ አማራጭ በሌላቸው ሰዎች ላይ ነው።»— ኢብሳ

«ተንኮሉ አለ፤ ማስተካከያው ግን የለም።»— ኢብሳ

«ኃጢአቱን የሚያጸድቅ ክርክር ከተቋሙ ራሱ ሲወጣ የሚቀጣ አካል አይኖርም።»— አበባ

«ብልጥ የተባሉት ሁሉ ተጠቅመዋል፤ መጀመሪያ የተታለለችው ሉክሬዚያ ግን በመጨረሻ እውነተኛ አዛዥ ሆናለች።»— አበባ

«ተውኔቱ የጀመረው በአንድ ወጣት ምኞት ነው፤ የጨረሰው ግን በመላው ተቋማዊ ሥርዓት ቡራኬ ነው።»— አበባ

«አደገኛው ሰው ሕግ የማያውቀው አይደለም፤ ሕጉን አጥንቶ የሚያጣምመው ነው።»— ትግሥት

«ሥልጣን አላት አልልም። ማስረጃ አላት እላለሁ።»— ትግሥት

«ተውኔቱ የሚያጠቃው ሃይማኖትን አይደለም፤ ሃይማኖትን መጠቀሚያ ያደረገውን ሰው ነው።»— ትግሥት

«ተውኔቱ የሚናገረው ትልቁ ነገር በውስጡ ያለው ሳይሆን የጎደለው ነው።»— ዳዊት

ስሞችና ቃላት

ሰዎች

* ኒኮሎ ማኪያቬሊ — የተውኔቱ ደራሲ፤ የተወለደው ሺህ አራት መቶ ስድሳ ዘጠኝ በፍሎረንስ — ለአሥራ አራት ዓመታት የሪፐብሊኩ ሁለተኛ ጸሐፊ፣ ከዚያም የተባረረ፣ የታሰረ፣ ወደ ትንሽ ርስት የተመለሰ

* ፍራንቼስኮ ቬቶሪ — ወዳጁ — ስለ ማታው ልብስ መቀየርና ስለ «ትንሽ ጽሑፍ» የሚነግረን ደብዳቤ የተጻፈለት ሰው

* የሜዲቺ ቤተሰብ — የፍሎረንስ እጅግ ኃያል ቤተሰብ — ገንዘብ፣ ወታደርና ጳጳሳት ያፈራ፤ ሪፐብሊኩን የገለበጠና ማኪያቬሊን ያባረረ፤ ከዚያም በምሕረቱ ያዳነው

* ሜናንደር — ስለ ተራ ሰዎች ቤት ጉዳይ የሚያወራውን ኮሜዲ የጀመረ ግሪካዊ ጸሐፊ — ማኪያቬሊ በቀጥታ አላነበበውም

* ቴረንስና ፕላውተስ — ከሜናንደር ተምረው የጻፉ ሮማውያን — ወጉ በሬኔሳንስ ዘመን የደረሰው በእነሱ በኩል ነው

ገጸ ባሕሪያት

* ካሊማኮ — ከፓሪስ የተመለሰ ባለጸጋ ወጣት — ሉክሬዚያን ሳያያት የወደደ፤ በሐኪም ስም የቀረበ

* ሜሰር ኒቻ — የሉክሬዚያ ባል — ባለጠጋ፣ የሕግ ዶክተር፣ ዕድሜው የገፋ፤ ላቲኑን ባለመስማቱ ያመነ፤ በራሱ እጅ ቁልፉን የሰጠ

* ሉክሬዚያ — የተውኔቱ ማዕከል — ሦስት የሥልጣን ምንጮች ተባብረው የገፉዋት፤ በመጨረሻ የሁሉንም ሚስጥር የያዘች

* ሊጉሪዮ — በሰዎች ቤት እየተመገበ የሚኖር አሸማጋይ — ዕቅዱን ያወጣውና የእያንዳንዱን ዋጋ የለካው፤ በመጨረሻ ያገኘው ራት ነው

* ፍራ ቲሞቴኦ — የሉክሬዚያ ንስሐ አባት — ገንዘቡን ተቀብሎ ኃጢአትን የሚያጸድቅ ክርክር የሠራ፤ በመጨረሻ ሁሉንም የሚያውቅ ብቸኛው ቄስ

* ሶስትራታ — የሉክሬዚያ እናት — በተውኔቱ ውስጥ ብቻዋን ያልዋሸች፤ ልጇ እንዳትደኸይ የፈለገች

* ሲሮ — የካሊማኮ አገልጋይ — ተውኔቱ የሚከፈተው ካሊማኮ ለእሱ ሲናገር ነው

* ካሚሎ ካልፉቺ — የኒቻ ዘመድ — በፓሪስ እራት ላይ የሉክሬዚያን ስም የጠራው፤ በኋላም ሊጉሪዮ ለመነኩሴው በፈጠረው የገዳም ታሪክ ውስጥ የተጠቀሰው

ቦታዎች

* ፍሎረንስ — የሬኔሳንስ ማዕከል፤ የተውኔቱ ቦታ — ንጉሥ የሌላት፣ በቡድኖች ሽኩቻ የምትናጥ ሪፐብሊክ

* ትንሹ ርስት — ከፍሎረንስ በስተደቡብ ያለው የግዞት ቦታ — «ዘ ፕሪንስ»ም «ላ ማንድራጎላ»ም የተጻፉበት

* ፓሪስ — ካሊማኮ ሃያ ዓመት የኖረበትና የሐኪምነት ስሙን የተሸከመበት ከተማ

* ቬኒስ — ተውኔቱ ሲቀርብ ሕዝቡ በዝቶ መድረኩ የተዘጋበት ከተማ

* ሳንታንድሬያ ኢን ፐርኩሲና (Sant’Andrea in Percussina) — ከፍሎረንስ በስተደቡብ ያለችው የግዞቱ መንደር — ቤቱ (l’Albergaccio) ዛሬ ሙዚየም ነው፤ አጠገቡ ያለው መጠጥ ቤትም አሁንም ይሠራል

* ሳንታ ክሮቼ (Santa Croce) — የፍሎረንስ ቤተ ክርስቲያን — ማኪያቬሊ በ1527 በቤተሰቡ መካነ መቃብር የተቀበረባት፤ ሐውልቱ በ1787 የቆመባት

* አምባ ገሸን — ሳባ ያቀረበችው የኢትዮጵያ አቻ — የንጉሥ ዘሮች የሚቀመጡበት ተራራ፤ የሚያጡት ወደ ታች መውረድ ብቻ ነው

ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች

* ሬኔሳንስ — «ዳግም ልደት» — የጥንት ግሪክና ሮም ዕውቀት እንደገና የተነሣበት የባህል ንቅናቄ

* ጸሐፌ ትእዛዝ — የንጉሡን ትእዛዝ የሚጽፍና ዜና መዋዕሉን የሚመዘግብ ሹም — ዙፋን የለውም፣ ጦር አያዝም፤ ንጉሥ ሲቀየር ግን ከሁሉ አስቀድሞ የሚነሳው እሱ ነው

* ርስት — በዘር የሚተላለፍ የመሬት መብት — ልጅ አለመኖር መሬቱ በጎን በኩል እንዲንሸራተት ያደርጋል

* ማንድሬክ — ሥሩ ተሰንጥቆ ስለሚያድግ የሰው አካል የሚመስል ተክል — በዘመኑ የመድኃኒት መጻሕፍት ውስጥ የተመዘገበ፤ ተውኔቱ ስሙን የወሰደው ከእሱ ነው

* ደብተራ — በቤተ ክርስቲያን ትምህርት ቤት ያለፈ፣ ግእዝ የሚያነብ ሰው — ካህን ያልሆነ፣ ተራ ሰውም ያልሆነ

* ክታብ — በብራና ላይ የሚጻፍ ጽሑፍ — ለበሽታ፣ ለጠላት፣ እናም ልጅ ለማጣት

* ካርኒቫል — ከጾም በፊት ያለው የበዓል ወቅት — ሥርዓቱ ለጥቂት ቀናት የሚላላበት፤ ተውኔቱ የተጻፈለት ወቅት

* ጥሎሽ — ሴት ልጅ ስታገባ ቤተሰቧ የሚከፍለው — በፍሎረንስ ውስጥ የሰፊውን የዕድሜ ልዩነት ካስከተሉት ምክንያቶች አንዱ

* ዱካት — የዚያ ዘመን የወርቅ ሳንቲም — ለሊጉሪዮ ሃያ አምስት፣ ለመነኩሴው ሦስት መቶ፣ የካሊማኮ ዋስትና ሁለት ሺህ

* «ዘ ፕሪንስ» — «ልዑሉ» — ስለ ሥልጣን ባሕርይና ስለ ፖለቲካ ጨካኝ ዕውነታ የሚናገር መጽሐፍ፤ በደራሲው ሕይወት ውስጥ አልታተመም

* የተከለከሉ መጻሕፍት ዝርዝር — ቤተ ክርስቲያን ያወጣችው ዝርዝር — ማኪያቬሊ የጻፈው ሁሉ በውስጡ ገባ

* አምስቱ ስምምነቶች — ተውኔቱ የቆመበት መዋቅር — ተስፋ፣ ሥልጣን፣ ገንዘብ፣ ፍርሃት፣ ይቅርታ

የውይይት ጥያቄዎች

* የተገዛ «እሺ»። ትግሥት፦ ሦስት የሥልጣን ምንጮች ተባብረው ከገፉት የተገኘው ስምምነት የተስማሚው አይደለም። ዳዊት፦ ሉክሬዚያ የሁሉንም ጥፋት በስም ስትዘረዝር ሁሉንም ተረድታ ነው የመረጠችው። አንድ ሰው ሁሉንም አውቆ ሲወስን ግን አማራጭ ሲያጣ — ውሳኔው የማን ነው?

* ማስረጃ ወይስ ሥልጣን። ሉክሬዚያ ማንንም ማዘዝ አትችልም፤ ማንንም ማጋለጥ ግን ትችላለች። ትግሥት ይህን «ታጋች ሆኖ ደኅንነት ማግኘት» ትለዋለች፤ ዳዊት ደግሞ በተውኔቱ ውስጥ ማን እንደሚያዝ ተወስኗል ይላል። እናንተ በዚያች ቤት ውስጥ ማን ሥልጣን እንዳለው ታያላችሁ?

* መግለጫ ወይስ መንገድ። ዳዊት፦ መሣሪያውን የሚያሳይና መሣሪያው ሲሠራ የሚያሳይ ሰው ገላጭ ብቻ አይደለም። ትግሥት፦ ማሽኑ ሲሠራ ማንም ያልፈለገውን ስለሚያመርት መንገድ ማሳየት አይሆንም። አንድ ጸሐፊ የሠራው ነገር ከእጁ ወጥቶ ሌላ ሰው ሲያነሳው — ጥፋቱ የማን ነው?

This is a public episode. If you would like to discuss this with other subscribers or get access to bonus episodes, visit www.zeresew.com

ከአቴና በስተሰሜን፣ በፓርኔስ ተራራ ጎን፣ ፉሌ በምትባል መንደር ውስጥ አንድ ዋሻ አለ። ዛሬም ድረስ አለ፤ ሰው ተጉዞ ያየዋል። በበዓል ቀን ድንጋይ የሚያርሱ ገበሬዎች ወደዚያ ወጥተው በግ ያርዳሉ፣ ወይን ይጠጣሉ፣ ሌሊቱን ሙሉ ይጨፍራሉ። ከዋሻው ጥቂት ራቅ ብሎ በዚያው ቁልቁለት ላይ የገበሬ ቤት አለ፤ በሩ ተዘግቷል። ከኋላው የሚኖረው ሰው በሕይወቱ ሙሉ በፈቃዱ ለማንም ጥሩ ቃል ተናግሮ አያውቅም ይባልለታል፤ ያ በር ከአምስቱ ምዕራፎች በአራቱ አይከፈትም። መጨረሻ ላይ ይከፈታል — በንግግር ሳይሆን በአንድ ባልዲ፤ ሰውየውም ወደ በዓሉ የሚደርሰው በእግሩ ሳይሆን በሰዎች ትከሻ ላይ ነው። ታዲያ ያ አዛውንት ተለውጧል ወይስ ተሸክመውት ነው የሄዱት? እናም ሁሉንም የሚያስተካክል ተውኔት የመወሰን ኃይሏን ላጣች ከተማ መድኃኒት ነው ወይስ ማደንዘዣ?

ክፍል 1 — በወደብ ላይ የተቀመጠ ጦር፣ በኮረብታ ላይ የተዘጋ በር (ሳባ)

* ሁለት በሮች በአንድ ቁልቁለት — በዋሻው ውስጥ ኒምፎችና ፓን ይመለኩ ነበር፤ ጥቂት ራቅ ብሎ የተዘጋ የገበሬ በር አለ። ተውኔቱ በሙሉ በእነዚያ ሁለት በሮች መካከል ያለው ርቀት ነው

* ዲስኮሎስ — የተውኔቱ የግሪክኛ ስም፤ ትርጉሙም አብሮ ለመኖር የሚያስቸግር፣ ጠባዩ የከረረ፣ በምንም የማይስማማ ሰው ማለት ነው

* ጥንታውያን የሰጡት ደረጃ — ሜናንደርን ከተነሱት ቀልደኛ ጸሐፊዎች ሁሉ የላቀው ብለው ይቆጥሩታል። ከተረፈው ጽሑፉ ውስጥ ግን አንድም ፖለቲከኛ በስሙ አልተጠቀሰም — አሪስቶፋነስ የአቴናን እጅግ ኃያል ሰው ፊት ለፊት ጠርቶ ያፌዝበት ነበር

* ሁለት መልስ፣ አንዱ ተመረጠ — ዝምታው ከሰውየው ጠባይ መጣ የሚል መልስ አለ፤ ሌላው በከተማዋ ላይ ስለተቀመጠ የባዕድ ሠራዊት ይናገራል። ክፍሉ ሁለተኛውን ይከተላል

* ሃያ ሰባት ዓመት ጦርነት — ከልደቱ በፊት አቴናና ስፓርታ ተዋግተዋል። ለጦርነት ከሚደርሱ አቴናውያን ወጣቶች ከአራት አንዱ ሞተ፤ በስፓርታ ከሁለት አንዱ። ወረርሽኝም ተከትሎ መጣ

* የተተወው እምነት — ከጦርነቱ በፊት ለአገር መሞት ከሁሉም የሚበልጥ ክብር ነበር፤ የአደባባይ ቃል ብቻ ሳይሆን ጥልቅ እምነት። በኋላ ሁለቱም ወገኖች ትተውት ሄዱ

* ግዛቷን መልሳ አገኘች፣ ውስጧ ተቀየረ — ደመወዝ የሚከፈለው ቋሚ ሠራዊት ተቋቋመ፤ ጦርነት የዜጋ ግዴታ ሳይሆን የባለሙያ ሥራ ሆነ

* አዲሶቹ ፖለቲከኞች — ሕዝቡ ክብርንና ጀግንነትን ሳይሆን ሚዛናዊ በጀትንና የግብር ቅናሽን እንደሚፈልግ ጠንቅቀው የሚያውቁ ባለሙያዎች ከተማዋን ያስተዳድሯት ጀመሩ

* የልደት ዓመቱ — በሦስት መቶ አርባ ሁለት ገደማ። ስለ ግል ሕይወቱ የሚታወቀው እጅግ ጥቂት ነው፤ የሚታወቀው ስለ ዘመኑ ነው

* ኬሮኒያ — በአራት ዓመቱ ገደማ የመቄዶንያው ፊሊጶስ ግሪኮችን ድል አደረገ። ከዚያ ቀን በኋላ አቴና በራሷ ጉዳይ የመወሰን ሙሉ መብቷን አላገኘችም

* ሙኒኪያ — በሃያ ዓመቱ ገደማ፣ በሦስት መቶ ሃያ ሁለት፣ አቴና ተሸነፈች። አንቲጳጥሮስ በፒሬየስ ምሽግ ጦር አስቀመጠ፤ ድሃ ዜጎች ድምፃቸውን ተነጠቁ፤ ዲሞስቴንስ ራሱን ገደለ

* መጻፍ የጀመረበት ጊዜ — ከዚያ በኋላ ነው። የጻፈውን ሁሉ የጻፈው ወደብዋን የሚቆጣጠር የባዕድ ጦር ባለበት ከተማ ውስጥ ነው

* ቴዎፍራስጦስ — መምህሩ፤ የአርስቶትል ወራሽ። «ባሕርያት» የተባለው መጽሐፉ ሠላሳ አጫጭር ሥዕሎች ናቸው፤ አንዱ በትክክል ጠባዩ የከረረውን ሰው ይገልጻል

* ደሜጥሮስ የፋሌሮን ሰው — የዚያው ትምህርት ቤት ተማሪ። በሦስት መቶ ዐሥራ ሰባት ተሹሞ ለዐሥር ዓመታት ገዛ። ገበያዋና ፍርድ ቤቷ እንዳሉ ነበሩ፤ ውሳኔው ግን ከኮረብታው ይመጣ ነበር

* ወዳጅነት እንደ ክስ — በሦስት መቶ ሰባት ሌላ ሠራዊት ገባ፤ ደሜጥሮስ ሸሸ። ሜናንደር ወደ ፍርድ ሊቀርብ ደረሰ፤ ክሱ ወዳጅነት ብቻ ነበር። አንድ ሰው ለምኖ አስለቀቀው

* ሐረር በግብፅ ጦር ሥር — ከሺህ ስምንት መቶ ሰባ አምስት እስከ ሺህ ስምንት መቶ ሰማንያ አምስት፤ ገበያዋንና ቋንቋዋን አልተነጠቀችም፤ ከላይ ግን የግብፅ ገዥ ተቀምጦ ነበር

* ትናንት ብልህነት፣ ዛሬ ክስ — ግብፃውያን ሲወጡ በዚያ ሥር ያገለገሉ የከተማዋ ሰዎች ችግር ውስጥ ገቡ። ሜናንደር ፍርድ ቤት ደጃፍ የቆመው በዚያው ምክንያት ነው

* የሉዋ ክፍል — በሲዳማ ሥርዓት ወጣቱ የሚገባው በአባቱ ደረጃ ልክ ነው፤ ማንነቱም የሚለካው አብሮት በተንቀሳቀሰው ክፍል ነው። ክኔሞን ምንም ዓይነት ክፍል የለውም

* ኤፒኩሪያውያን — ለሰው ልጅ ታላቁ ክፋት በፖለቲካ መሳተፍ ነው አሉ። እንደ ትምህርት ደፋር ሐሳብ ነው፤ እንደ የአየር ሁኔታ ዘገባ ግን ስለ ከተማዋ የተነገረ ቃል ነው

* ጥበቡም ተለወጠ — ከከተማይቱ ክብር ወደ ተራው ሰው። ዓላማውም አእምሮን ማነቃቃት ብቻ ሳይሆን ልብን ማንቀሳቀስ ሆነ

* የመጀመሪያው ጥያቄ መልስ — የአሪስቶፋነስ ተመልካቾች በጉባኤ ተቀምጠው ይወስኑ ነበር፤ የሜናንደር ተመልካቾች የሚወስኑት ነገር አልነበራቸውም

* ውሳኔ ወደቀረበት ቦታ — ሜናንደር ወደ አንድ ቤት፣ አንድ እርሻ፣ አንድ ጋብቻ፣ አንድ ጎረቤት ሄደ። ሽግግሩን አላወገዘውም፤ ተጠቅሞበታል

ክፍል 2 — በጽሑፉ ላይ የቀረ ባዶ ቦታ (ኢብሳ)

* ዘማሪው ተናገረ፣ ከዚያ ዝም አለ — በአሪስቶፋነስ ዘንድ ገጸ ባሕርይ ነው፤ ይናገራል፣ ይከራከራል፣ ወደ ተመልካቹ ዞሮ ያወራል። በሜናንደር ዘንድ አለ፤ ግን አይናገርም

* አምስት ጊዜ የተጻፈ አንድ ቃል — በተገኘው ጥንታዊ ቅጂ በአምስት ቦታ «የዘማሪዎች» የሚል ብቻ ተጽፎ ይገኛል። ግጥም የለም፤ መመሪያ ብቻ ነው

* ከዚያ የተወለደው ነገር — በቀጥታ መናገር ካልቻለ ሁሉንም በታሪኩ ውስጥ ያስቀምጣል። የዘመናዊው ድራማ አጻጻፍ ከዚያ ተነሳ

* አምስቱ ምዕራፎች — ዘማሪው አምስት ጊዜ ገብቶ ከወጣ ተውኔቱ በአምስት ተከፍሏል። ተመልካቹ ይተነፍሳል፤ ታሪኩ ይዘላል። የግሪክ ተውኔት እንዲህ ተቆራርጦ አያውቅም ነበር

* የማስታወቂያው እረፍት — በተከታታይ ድራማ ውስጥ ታሪኩ ይቆማል፣ ሌላ ይመጣል፣ ተመልሶ ይቀጥላል፤ ጸሐፊውም ተመልካቹ እንዲጠብቅ አድርጎ ያቆማል

* አርባ ጭንብል — ጥንታዊ ምንጭ ለአዲሱ ኮሜዲ አርባ ያህል ይዘረዝራል — ጨካኙ አዛውንት፣ ልቡ የለሰለሰው አዛውንት፣ ፍቅረኛው ወጣት፣ ሮጦ የሚመጣው ባሪያ፣ ወታደሩ፣ ወጥ ቤቱ

* ሜናንደር ተቃራኒውን ያደርጋል — ጭንብሉ የሚነግረንን ማፍረስ ነው ሥራው። ጨካኙ አዛውንት ወጥቶ ተመልካቹ ይስቃል፤ ከዚያ ያ ሰው ረጅሙን ቁም ነገር ይናገራል

* ከመምህሩ የተወሰደው — «ባሕርያት» በትርጓሜ ጀምሮ ተግባራትን ይዘረዝራል፤ መልስ አልባ ዝርዝር ነው። ሜናንደር ዝርዝሩን ወሰደ፤ የጨመረው «ለምን» የሚለውን ነው

* ሦስቱ በሮች — መድረኩ ከኋላው ግንብ ነበረው፤ በላዩ ብዙውን ጊዜ ሦስት በር። ሦስት በር ማለት ሦስት ቤት ማለት ነው፤ ስለዚህ ከሦስት በላይ ቤተሰብ አይመጣም

* በዚህ ተውኔት ሦስቱም ተይዘዋል — የክኔሞን ቤት፣ የጎርጊያስ ቤት፣ መካከል ላይ የፓን ዋሻ

* ከሆሜሮስ ቀጥሎ — በጥንቱ ዓለም ከሁሉም በላይ ይጠቀስ የነበረ ጸሐፊ። ሰዎች እርሱን ሳያውቁ ቃሉን ይናገሩ ነበር

* መልሱ ስለ ትምህርት ቤት ነው — የሚተርፈው የሚገለበጠው ብቻ ነው፤ የሚገለበጠው ደግሞ በትምህርት ቤት የሚነበበው። የቢዛንታይን መምህራን ዝርዝራቸውን ሲያጠቡ አሪስቶፋነስ ገባ፣ ሜናንደር ቀረ

* የተበረዘው ስብስብ — አጫጭር ቃላቱ ተለቅመው ብሒል ሆነው ተገለበጡ፤ ተውኔቶቹ አልተገለበጡም። ሌሎች መስመር ጨመሩበት፤ ዛሬ የትኞቹ የእርሱ እንደሆኑ አይታወቅም

* ተውኔት ወደ ንግድ — እስክንድር ከሞተ በኋላ ግሪክኛ እስከ ግብፅና ሶርያ ተስፋፋ፤ በከተሞቹ መድረክ ተሠራ፤ ተዋንያንም ማኅበር መሥርተው ተዘዋወሩ

* በአንጾኪያ የማይሠራ ቀልድ — በስም የሚጠራ የአቴና ፖለቲከኛ በሌላ ከተማ አይታወቅም። አባትና ልጅ የተጣሉበት ታሪክ ግን በየትኛውም ከተማ ይሠራል

* ትርፍም ኪሳራም — ፖለቲካ ማውጣቱ ተውኔቱን አቅልሎ ወደ ሌላ አገር እንዲሄድ አደረገው። ሁለቱም በአንድ ጊዜ ናቸው

* ከግብፅ አሸዋ የወጣ ቅጂ — በሃያኛው ክፍለ ዘመን አንድ ተውኔት ሙሉ ለሙሉ ማለት በሚቻል ሁኔታ ተጽፎ ተገኘ። ዛሬ የምናየው ከመቶ በላይ ተውኔቶች ውስጥ አንዱን ብቻ ነው

* ለምን ወደዚያ መጡ — የሶስትራቶስ እናት ሕልም አለማች፤ መሥዋዕት ማቅረብ ነበረባት። ቤተሰቡ በግ ይዞ፣ ወጥ ቤት ቀጥሮ፣ ማዕድ ይዞ ወጣ

* የሼክ ሁሴን ወቅት — በባሌ ያለው ቦታ በተለመደው ጊዜ ጸጥ ያለ ነው፤ በወቅቱ ግን ሰው ይሞላል፣ ነጋዴ ይመጣል፣ እንስሳ ይታረዳል። አካባቢው ራሱ ለጥቂት ቀናት ይለወጣል

* በዓል ማለት ሰው መምጣት ማለት ነው — ይህን ካልያዝን ወጥ ቤቱና ባሪያው ድስት ለመዋስ የሚያንኳኩበት ትዕይንት አይገባንም። የመጡት ለጠብ ሳይሆን ለሥራ ነው

* ደቦና ውብር — ጎርጊያስ እንደሚነግረን ክኔሞን መሬቱን ብቻውን ያርሳል፤ ከእርሱ ጋር ያለችው አሮጊት አገልጋይ ብቻ ናት። በኛ አገር አጨዳ ሲደርስ ገበሬው ጎረቤቶቹን ይጠራል፤ ተጠርቶም የመሄድ ግዴታ አለበት

* ብቸኝነት ከጠባይ በፊት ሒሳብ ነው — ከደቦ ውጪ የቀረ ሰው መሬቱን በአንድ ሰው ፍጥነት ያርሳል፤ አዝመራው ይዘገያል፣ ዝናብ ይቀድመዋል። እናም ባልዲ ወደ ጉድጓድ ሲወድቅ የሚልከው ሰው የለውም

ክፍል 3 — አምስት ማንኳኳትና አንድ ጉድጓድ (አበባ)

ተውኔቱ በአንድ ቀን፣ በአንድ ኮረብታ ላይ፣ በሦስት በሮች ፊት ለፊት ይካሄዳል፤ ሁሉም ትዕይንት ወደ አንዱ በር መቅረብ ነው። ኢብሳ የጠየቀው ጥያቄ ይህ ነው፦ ወደዚያ በር የሄደ ሁሉ ተባርሯል፤ ታዲያ በመጨረሻ ያንን በር የከፈተው ምንድን ነው?

ምዕራፍ አንድ — አምላኩ በሩን ይገልጽልናል

* የሚከፍተው ፓን ነው — ተውኔቱ ሲጀምር ወደ መድረኩ የሚወጣው ሰው አይደለም። ፓን ከዋሻው ወጥቶ ማን ማን እንደሆነ ይነግረናል

* ስለ ክኔሞን የተባለው ቃል — ድንጋያማ መሬት የሚያርስ አዛውንት ነው። በሕይወቱ ሙሉ ለማንም በፈቃዱ ጥሩ ቃል ተናግሮ አያውቅም፤ አልፎ አልፎ ለፓን ራሱ ግን ሰላምታ ይሰጣል፣ ጎረቤቱ ስለሆነ

* በቤቱ ውስጥ ያሉት — ልጁና ሲሚኬ የተባለች አሮጊት አገልጋይ

* ሚስቱ የለችም — አስመርሯት ወጥታለች፤ ስትወጣ ከቀድሞ ባሏ የወለደችው ጎርጊያስ አብሮአት ወጣ

* ልዩነቱን ቁልጭ አድርገን እንያዘው — ጎርጊያስ የክኔሞን ልጅ አይደለም፤ የሚስቱ ልጅ ነው። መጨረሻ ላይ የሚሆነው ሁሉ በዚህ ልዩነት ላይ ተንጠልጥሏል

* የፓን ድርሻ — የክኔሞን ልጅ ወደ ዋሻው እየመጣች ኒምፎቹን ታከብራለች፤ ስለዚህ ፓን ሶስትራቶስ የተባለ ሀብታም ወጣት እርሷን እንዲወድ አደረገ። ተናግሮ ገባ፤ ተውኔቱን የሚጨርሱት ሰዎች ናቸው

* «ተዋት» የሚል ምክር — የሶስትራቶስ ጓደኛ የሰጠው ምክር ግልጽ ነው፤ ምክንያቱ ፍቅር ሳይሆን ደረጃ ነው — ልጅቷ ከታወቀ ቤተሰብ አይደለችም

* የመጀመሪያው እንቅፋት — የክኔሞን ጠባይ አይደለም፤ ማኅበራዊ ደረጃ ነው። ያ እንቅፋት እስከ መጨረሻው ምዕራፍ ድረስ አይጠፋም

* መጀመሪያው ማንኳኳት — ፒሪያስ የተባለው አገልጋይ ተላከ። አዛውንቱን በእርሻው አግኝቶ ጨዋ ሰላምታ ሰጠው፤ ሦስት ጊዜ ጠራው፤ አራተኛው ላይ ዞረ — ከዞረ በኋላ ግን ጭቃ አነሳ

* ማሳደዱ — ከጭቃው በኋላ ድንጋይ፣ ከዚያ አንድ ፍሬ፤ እየወረወረም «ሌባ! ሌባ!» ይጮኻል። ፒሪያስ ሸሸ፤ አዛውንቱ ኮረብታውን አቋርጦ አሳደደው። ለጌታው የሚናገረው ቃል፦ ወደዚያ ቤት አትሂድ

* ሁለተኛው ማንኳኳት — ሶስትራቶስ ራሱ ሄደ። ክኔሞን ወጣ፤ አላናገረውም። በራሴ መሬት ላይ ብቻዬን መሆን አልቻልኩም እያለ አጉረመረመ፤ ሥራ ፈት ብሎ ገምቶ ቃሉን ሳይሰማ አባረረው

ምዕራፍ ሁለት — በሩን የመክፈት ዕቅድ

* በሩ ተከፈተ፣ ግን ለሌላ ምክንያት — ሲሚኬ ባልዲዋን ወደ ጉድጓዱ ጣለች። የክኔሞን ልጅ ውኃ ልታመጣ ወደ ምንጩ ወጣች፤ ሶስትራቶስ እንስራዋን ተቀብሎ ሞላላት

* ስም ያለውና ስም የሌለው — ሜናንደር ወጥ ቤቱን፣ ባሪያውንና አሮጊቷን በስም ይጠራል። ተውኔቱ በሙሉ ስለ ጋብቻዋ የሆነችውን ልጃገረድ ግን አልጠራትም፤ የምትናገራቸው መስመሮች ከዐሥር ጥቂት የሚበልጡ ናቸው

* የጎርጊያስ ክርክር — ስድብ ሳይሆን ጠንካራ ክርክር ነው፦ አንተ ብዙ ስላለህ ዛሬ የፈለግኸውን ብታደርግ ነገ ትረሳዋለህ፤ እኛ ግን የተደረገብንን መርሳት አንችልም። ድሃ ሰው ያለው ክብሩና ስሙ ብቻ ነው

* የሥራ ምክር — ሶስትራቶስ ጋብቻ እንደሚፈልግ ነገረው፤ ጎርጊያስ አመነው። ያ ሰው ሀብትን አያከብርም፣ ሥራን ያከብራል — አብረኸን ና፣ መሬቱን ቆፍር፣ ካየህ ይለሰልሳል

* ሙሉ ጠዋት መቆፈር — የከተማ ልብሱን አውልቆ ዶማ ተቀብሎ ወረደ። ጠዋቱን ሙሉ ቆፈረ፤ ጀርባው ተሰበረ፣ እጆቹ አበጡ። በሕይወቱ እንዲህ ሠርቶ አያውቅም

* ማንም አላየውም — ክኔሞን ጠዋቱን ሙሉ አልወጣም። ዕቅዱ በሙሉ ምንም አላመጣም

ምዕራፍ ሦስት — ማንኳኳቱ ቀጠለ

* ከከተማ የመጡት ደረሱ — ከእናትየው ጋር በግ፣ ሲኮን የተባለ ወጥ ቤትና ጌታስ የተባለ ባሪያ አሉ። አንድ ነገር ግን ረስተዋል — ድስት

* ሦስተኛው ማንኳኳት — ጌታስ ድስት ሊዋስ አንኳኳ። መልሱ ስድብ ነው፦ «በሬ አለኝ? ወጥ አለኝ? ወደዚህ ደጅ ደግሞ ማን ላከህ?»

* የሲኮን ንድፈ ሐሳብ — ችግሩ ሰውየው ሳይሆን አጠያየቅህ ነው ይላል። ስም ጠርተህ ሰላምታ ስጠው፤ ማንም ቢሆን በአነጋገር ይለሰልሳል

* አራተኛውና አምስተኛው — ሲኮን ሁሉንም እንደተናገረው አደረገ። ክኔሞን ዱላ ይዞ ወጣ፤ ሲኮን የተመለሰው እየሮጠ ነው። ንድፈ ሐሳቡ በአንድ በር ላይ ወደቀ

* አምስት መንገድ፣ አምስት ውድቀት — እያንዳንዱ መቅረብ የተለየ መንገድ ሞክሯል — ትዕዛዝ፣ ፍቅር፣ ጉልበት፣ ትሕትና፣ ሙያ። ሁሉም ወደቁ

ምዕራፍ አራት — በሩ ሳይሆን ጉድጓዱ

* ባልዲውና ዶማው — ባልዲውን ልታወጣ ሲሚኬ ዶማ ወሰደች፤ ዶማውም ወደቀ። ለዚያ ቤት ትንሽ ነገር አይደሉም — ውኃ የሚያመጣበትና መሬት የሚያርስበት ናቸው

* የሚልከው ሰው የለውም — ጎረቤት የለውም፤ ሠራተኛ የለውም፤ ልጁ ልጃገረድ ናት፤ አገልጋይዋ አሮጊት ናት። ወደ ጉድጓድ መውረድ የሚችል አንድ ሰው ብቻ አለ

* በሁኔታ የተሸነፈ ሰው — ተውኔቱ በሙሉ ወደዚህ ቅጽበት ሲመጣ ነበር። ራስን መቻል ሊፈተን የቻለው ራስን መቻል በማይሠራበት ቦታ ላይ ብቻ ነው። ራሱ ገመድ አስሮ ወረደ፤ እናም ወደቀ

* ማን እንደወረደ — ሲሚኬ እየጮኸች ወጣች፤ ጎርጊያስ ድምፅዋን ሰምቶ ወደ ጉድጓዱ ወረደ፤ ሶስትራቶስ ከላይ ገመዱን ያዘ

* የሶስትራቶስ ኑዛዜ — አዛውንቱን ሲያወጡ ልጅቷ ከጎኑ ቆማ ታለቅስ ነበር፤ እርሷን እያየ ገመዱን ሊለቅ ትንሽ ቀርቶት እንደነበር በኋላ ተናግሯል

* ረጅሙ ንግግር — አውጥተው አልጋ ላይ አስተኙት፤ ደክሞታል፣ ቆስሏል። ከዚያ ተነስቶ ተናገረ። በተውኔቱ ውስጥ ረጅሙና ከሁሉም የከበደው ንግግር ይህ ነው

* የተናገረውን በጥንቃቄ እንያዘው — ሰዎች ጥሩ ናቸው አላለም። ራሴን ችያለሁ ብዬ አስብ ነበር አለ፤ ማንም አያስፈልገኝም ብዬ አስብ ነበር። ብቻዬን ማድረግ ያልቻልኩት ብቸኛው ነገር ራሴን ማውጣት ሆነ

* ንስሐው ሙሉ አልሆነም — ሰዎች ለራሳቸው ትርፍ ብቻ ይንቀሳቀሳሉ ብዬ ማመኔ ሙሉ በሙሉ ስሕተት አልነበረም ይላል፤ አንድ ሰው ግን አገኘሁ። ግምቱን አልቀየረም፤ የቀየረው አንድ ስሌት ብቻ ነው

* ማን እንደወረደለት አስተውሎታል — የወረደው እርሱ ከቤቱ ያስወጣው የሚስቱ ልጅ ነው። ከሁሉም ሰው በላይ ዕዳ የሌለበት ሰው

* ወረቀት እንጂ ስሜት አይደለም — ጎርጊያስን በሕግ ልጁ አድርጎ ተቀበለው፤ በምስክሮች ፊት ንብረቱንና እኅቱን የመዳር ሥልጣን ሰጠው። ጎርጊያስም ወዲያውኑ እኅቱን ለሶስትራቶስ ዳራት

ምዕራፍ አምስት — በሩ ወደ ውጪ ተከፈተ

* አባትየው ደረሰ — የሶስትራቶስ አባት ሲሰማ ሁለቱንም ጋብቻ ተቃወመ — ሀብታም ከድሃ ጋር ለምን ይዋለዳል ብሎ

* ክርክሩ ስለ ሀብት ነው — ሀብት የሚቆየው በእጅህ አይደለም፤ ዛሬ ካንተ ነው፣ ነገ ከሌላ። በእጅህ እያለ ግን ወዳጅ ማፍራት ትችላለህ። ገንዘቡን ለሚጠብቅልህ ከመስጠት ላንተ ለሚቆምልህ ስጥ

* ሁለት ሰርግ በአንድ ቀን — አባትየው ተስማማ። ሶስትራቶስ የክኔሞንን ልጅ አገባ፤ ጎርጊያስ ደግሞ የሶስትራቶስን እኅት አገባ

* እንቅፋቱ አልተረሳም — በመጀመሪያ ጓደኛው ያለውን ሐሳብ በአባቱ አፍ መልሰን ሰማነው። ተውኔቱ እስከ መጨረሻው ይዞት መጥቶ እዚያ ላይ ሰበረው

* አልጋ ላይ የቀረው ሰው — ሰርጉ በዋሻው ውስጥ ነው፤ ዋሽንትና ዘፈን አለ። ክኔሞን ቆስሎ ተኝቷል፤ አልመጣም፤ ማንም እንዲረብሸው አልፈለገም

* ጌታስና ሲኮን ተመለሱ — ያ የተባረረው ባሪያና ያ ዱላ የተነሳበት ወጥ ቤት። አላንኳኩም፤ ገብተው ቀሰቀሱት

* የመጨረሻው ጨዋታ — እርሱ የተጠቀመበትን አነጋገር ተጠቅመው ተራ በተራ ይለምኑታል — ድስት አውሰኝ፣ ምንጣፍ አውሰኝ — በተሰበረ ወገቡ እየተነሳ ሲመልስ ደግሞ ይሳለቁበታል። ዋሽንቱን ተከትሎ እንዲንቀሳቀስ አስገደዱት

* አነሱት — በመጨረሻ ተሸነፈ፤ ወደዚያ ሄዶ መታገሱ ይሻለኝ ይሆናል አለ። ተሸክመው ወሰዱት። ተውኔቱ የሚያበቃው በዚያ ነው — በደስታ ብቻ ሳይሆን በመሸከም

የአበባ ሦስት ጥያቄዎች

* ሙሉ ጠዋት ያለ ውጤት መቆፈሩ ለምን አስፈለገ? — ወደዚያ በር በሐሳብ የቀረበ ሁሉ ተመልሷል፤ ሶስትራቶስ ከሁሉም በላይ ደክሞ ምንም አላመጣም። መቆፈሩ ቢሠራ ኖሮ ተውኔቱ ስለ ብቃት ይሆን ነበር። አልሠራም። ሜናንደር ያንን ምዕራፍ የጻፈው ልንረሳው ሳይሆን በኋላ ላይ የሁኔታዎችን አጋጣሚ እንድናስተውል ነው

* ልጅቷ ለምን ስም አጣች? — አንደኛው ጎን ቅርጹ ነው፤ በዚያ ዘመን ያላገባች ልጅ በመድረክ ላይ ብዙ አትታይም። ሁለተኛው ጎን ግን ይቀራል — ወጥ ቤቱ፣ ባሪያውና አሮጊቷ ስም አላቸው። እርሷን የሚመለከት ውሳኔ ሁሉ በአባቷ ከዚያም በወንድሟ አፍ ነው የሚነገረው። ተውኔቱ አንድ ነገር ብቻ ይሰጣታል፦ ከዚያ ቤት ወደ ዋሻው የምትወጣ ብቻዋን እርሷ ናት

* ክኔሞንን ያዳነው ፍቅር ነው ወይስ አጋጣሚ? — ሁለቱም፤ ቅደም ተከተሉ ግን ይለያል። ወደ ጉድጓዱ የጣለው አጋጣሚ ነው — አንድ ባልዲ፣ አንድ ዶማ፣ አንዲት አሮጊት እጅ። ፍቅር ሶስትራቶስን በኮረብታው ላይ አቆየው። ወደ ውስጥ የወረደው ግን ጎርጊያስ ነው፤ እርሱም የሚያገኘው ምንም አልነበረም

ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)

* ትግሥት የያዘችው ትዕይንት — ተውኔቱ አልቋል ብዬ ስል ሜናንደር አላበቃም ስላለ ነው። አዛውንቱ ተለውጧል፣ ንግግሩን አድርጓል፣ ወረቀቱን ፈርሟል፤ ሜናንደር ግን ሌላ ትዕይንት ጨመረ

* የዳዊት ማስረጃ — ረጅሙ ንግግር የክኔሞን ነው፤ ከዚያም አልፎ ተግባር አለ። ስሜት ብቻ ቢሆን ኖሮ ወረቀት ባልፈረመ ነበር

* የትግሥት ቅደም ተከተል — ጎርጊያስን የተቀበለው ከጉድጓድ እንደወጣ፣ ገና እየተንቀጠቀጠ ነው። ከዚያ ወደ ቤቱ ገባ፣ በሩን ዘጋ፣ ወደ ሰርጉ አልሄደም። ልጁ ትዳሯን ትይዛለች፤ እርሱ ውስጥ ተኝቷል

* ቁስሉ ሰበብ አልተደረገም — ዳዊት ቆስሏል ይላል፤ ትግሥት ሁሉም ሰው ወደ ሰርግ ሲሄድ አዛውንቱ ራሱን አገለለ ትላለች። ሁለቱ ሠራተኞች ራሳቸው ለውጡ እንዳልበቃ ያውቃሉ

* መሸከም እንደ መልስ — ዳዊት፦ ሰውን ሲሸከሙት የደረሰ አይደለም ማለት አይደለም። ብቻውን ማድረግ ያልቻለው ልክ ያ ነው። ተውኔቱ ስለ ራሱን ስለሚያወጣ ሰው አይደለም

* ያልተፈታ ልዩነት — ትግሥት፦ ከጉድጓድ ሲያወጡት ፈቅዷል፤ ወደ ሰርጉ ሲወስዱት አልፈቀደም። ሜናንደር ሁለቱን ጎን ለጎን አስቀምጦ አንዱን አልመረጠም

* ሽምግልናና ጉርሻ — ዳዊት፦ ሽምግልና ሲያልቅ ተጣይዎቹ ስሜታቸው ጋብ እስኪል አይጠበቁም፤ በምስክሮች ፊት ከአንድ ወጪት ይበላሉ። ከዚያ በኋላ ማኅበረሰቡ ጉዳዩን እንደተዘጋ ይቆጥረዋል

* ትግሥት ንጽጽሩን ወደ ራሷ ትወስደዋለች — ሽምግልናው የሚሠራው ስሜቱን ስለቀየረው ሳይሆን ስሜቱን ሳይጠብቅ ስለሚያልፍ ነው። ጉርሻው ዕርቅ የሚባልበት ምልክት ነው

* ማምለጫ ነው ወይ — ትግሥት በከፊል ትስማማለች፦ በፒሬየስ የባዕድ ጦር አለ፣ ውሳኔው ከከተማዋ ውጪ ነው። እንዲህ ያለ ሕዝብ በአንድ ቀን የሚፈታ ችግር ይፈልጋል

* የዳዊት መልስ — ከተማዋ ስለ ጦርነትና ስለ ሰላም መወሰን አትችልም፤ አንድ አዛውንት ግን ከጎረቤቶቹ ጋር መታረቅ ይችላል። እነዚያ በዚያ ወቅት እውነተኛ የቀሩ ብቸኛዎቹ ናቸው

* አለመስማማቱ ቀጥሏል — ትግሥት፦ «የቀረው ልክ» የሚለው ሐረግ ራሱ አደገኛ ነው። ዳዊት፦ ትልቁን መጠየቅ ሲያቅተው በትንሹ ላይ ይሠራል፤ ትልቁ ሲመለስ የሠራው ይኖረዋል

* ትራጄዲና ኮሜዲ — ትራጄዲ የአቴና ዲሞክራሲ ራሷን የገለጸችበት ጥበብ ነበረች። ትራጄዲ የሚነግረን መውደቅ አለ ነው፤ ኮሜዲው የሚነግረን የማይፈታ ችግር የለም ነው

* ሦስቱ የሚተላለፉ ነገሮች — ትግሥት፦ ዕርቅ ሁልጊዜ ይቻላል፤ ቤተሰብ ተበታትኖም ይመለሳል፤ ከውጪ የመጣው ወደ ውስጥ ይገባል። ሁለቱ መልካም ናቸው፤ ሦስተኛው ግን ሁልጊዜ አይደለም

* የመጀመሪያውም ችግር አለበት — «ዕርቅ ሁልጊዜ ይቻላል» ዕርቅ ማድረግ በማይገባበት ቦታ ሲደርስ ጎጂ ይሆናል። አንዳንድ ጉዳት ይቅርታ አይገባውም። በተውኔቱ ዓለም ውስጥ ግን ወደ ቤት የማይመለስ ሰው የለም

* የመጠን ምርጫ — ዳዊት፦ ክኔሞን ማንንም አልደበደበም፤ ያደረገው ማስመረር ነው። ሜናንደር ተውኔቱን የገነባው ይቅርታ በሚቻልበት መጠን ላይ ነው። ትግሥት፦ ያ ቅንነት ነው ወይስ ብልጠት?

* ጥላቻ ሳይሆን ፍርሃት — ትግሥት፦ ጥላቻ ቢሆን ኖሮ ጠሎት የነበረው ሰው ማዳኑ ጥላቻውን ያጠናክር ነበር። የፈረሰው ፍርሃት ነው — ከሞት ፊት ከቆመ በኋላ ፍርሃቱ ትርጉም አጣ

* ብቸኝነት ገንዘብ ይጠይቃል — ዳዊት፦ ክኔሞን ብቻውን መኖር የቻለው መሬትና አገልጋይ ስለነበሩት ነው። ደቦ የሌለው ሰው ተከራይ ወይም ቀን ሠራተኛ ነው፤ ለብዙዎቹ ተመልካቾቹ ያ ምርጫ እንኳ አልነበረም

* ሞጋሳ — ዳዊት፦ በኦሮሞ ባህል ውስጥ ከውጪ የመጣ ሰው በሥርዓት ወደ ጎሳው ይገባል፤ ስም ይሰጠዋል፤ መብቱ ይለወጣል። ጎርጊያስ ትናንት የተባረረች ሴት ልጅ ነበር፤ ዛሬ የዚያ ቤት ወራሽ ነው

* በጣም የተረሱት ሁለቱ — ትግሥት፦ አዛውንቱን አንስተው የወሰዱት ጌታስና ሲኮን ናቸው። ከሰርጉ ምንም የማያገኙት እነርሱ ናቸው፤ ወደ ግብዣው የሚገቡት በእንግድነት ሳይሆን በሥራ ነው። ሜናንደር ተውኔቱን የሚዘጋው በአባት ወይም በሙሽራ ሳይሆን በሁለት ሠራተኞች ነው

* ለምን እንደሄዱ — ትግሥት፦ ተበቅሎ ለመሳቅ ነው። ዳዊት፦ ወይም አብሮ ለመኖር። ጌታው ተለወጠ አልተለወጠ የሚለውን ጥያቄ የሚያነሳው ከእርሱ ጋር በየቀኑ የሚኖረው ሰው ነው፤ ሀብታሙ አባት ሰርጉን ፈቅዶ ወደ ከተማ ይመለሳል

* በዘመናችን ቁጡ — ትግሥት፦ ድንጋይ አይወረውርም፤ ያ ብቻ ነው ልዩነቱ። ማኅበራዊ ገጽ ላይ ሺህ ጓደኛ ኖሮት ከጎረቤቱ ጋር ላይነጋገር ይችላል። በሩ አልተዘጋም፤ በሩ ተከፍቷል፣ ማንም ግን አይገባም

* ማስተካከያ፦ ማግለል ሁሉ አንድ አይደለም — ትግሥት፦ ሰው ከሰፊው ዓለም ቢርቅም በቤተሰብ፣ በማኅበር ወይም በአንድ እውነተኛ ወዳጅነት ውስጥ ጠንካራ ትስስር ካለው ሊኖር ይችላል። የክኔሞን ሕመም ከሁሉም መቆረጡ ነው። ልጁ በአጠገቡ ኖራ ብቻውን ነበር

* ሁለቱም ወደ መሃል መጡ — ዳዊት፦ የተለወጠው ክኔሞን ብቻ አይደለም። ሶስትራቶስ ቆፍሯል፤ ማንም አላየውም፣ የፈለገውንም ወዲያው አላመጣም፣ ግን እጆቹ አበጡ። ከዚያ ቀን በኋላ ተመሳሳይ ሰው አይደለም

* የመቀየር ዋጋ — ትግሥት፦ «ተሳስቻለሁ» ማለት ሕይወትህን ሙሉ ስትከራከርለት የነበረውን ማጠፍ ማለት ነው። ብዙ ሰው ሐሳቡን የማይለውጠው መቀየር የሚያስከፍለው ስለሚበዛበት ነው

ያልተነገሩ ነገሮች

* አንድ መቶ ስምንት ተውኔት፣ ስምንት ድል። በአቴና ትልቁ ውድድር ላይ ያሸነፈው ስምንት ጊዜ ብቻ ነው፤ አብዛኛውን ጊዜ የሚያሸንፈው ፊሌሞን የተባለ ተቀናቃኙ ነበር። ጥንታዊ ጸሐፊ የሚያስተላልፈው ንግግር አለ፦ «ለመሆኑ ፊሌሞን፣ እኔን ስታሸንፍ አታፍርምን?»

* የደረሰን ብቸኛው ተውኔት የወጣትነት ሥራ ነው። «ቁጡው» በዚያ ውድድር አንደኛ ወጥቷል፤ ዘመኑ በእርግጠኝነት ከሚታወቁት ተውኔቶቹ ሁሉ ቀዳሚው ነው። ሲጽፈው ሃያ ስድስት ዓመቱ ገደማ ነበር።

* ሮማውያን ፊቱን ደጋግመው ቀርጸውታል። ከሰባ በላይ የሮማ ዘመን የፊት ምስሎቹ ቅጂዎች ተርፈዋል — ከየትኛውም ግሪካዊ ገጣሚ የበለጠ። በሮማ ጥበብ የሚታወቁት የኮሜዲ ትዕይንቶች በሙሉ ከተውኔቶቹ የተወሰዱ ናቸው።

* ሥዕሉ አለ፤ ተውኔቱ የለም። በሌዝቦስ ደሴት በሚቲሌኒ አንድ የመመገቢያ ክፍል ወለል ላይ ከዐሥራ አንድ ተውኔቶቹ የተወሰዱ ትዕይንቶች ተሥለዋል፤ ከላይም የተውኔቱ ስም፣ የምዕራፉ ቁጥርና የተዋንያኑ ስሞች ተጽፈዋል። ከእነዚያ ውስጥ አሥሩ የሉንም።

* ብዙ ኢትዮጵያውያን ሳያውቁት አንድ የሜናንደር መስመር ያውቃሉ። ጳውሎስ ወደ ቆሮንቶስ ሰዎች በጻፈው መልእክቱ ውስጥ «ክፉ ባልንጀርነት መልካሙን አመል ያጠፋል» የሚል ቃል አለ። ያ ከሜናንደር ከጠፋ ተውኔት የተወሰደ መስመር ነው፤ ከጻፋቸው ሁሉ በዓለም ላይ በብዛት የሚነበበው ይህ ነው።

* የንጉሡን ግብዣ አልተቀበለም። የግብፅ ንጉሥ ጵጦለሜዎስ ወደ እስክንድርያ ቤተ መንግሥቱ ጋብዞት ነበር። ጥንታዊ ዘገባ የሚነግረን አልሄደም ነው፤ በፒሬየስ አካባቢ መቀመጥን መረጠ።

* የተገኘበት መንገድ ራሱ ታሪክ ነው። ከክርስቶስ ልደት በኋላ በሦስተኛው ክፍለ ዘመን ገደማ በግብፅ የተጻፈ ቅጂ ነው። በሺህ ዘጠኝ መቶ ሃምሳ ስምንት ቪክቶር ማርቲን በተባለ ምሁር ታትሞ ወጣ፤ በሺህ ዘጠኝ መቶ ሃምሳ ዘጠኝ በዘመናችን ለመጀመሪያ ጊዜ በመድረክ ቀረበ። ከዚያ በፊት ከሺህ ዓመት በላይ ማንም አላነበበውም።

ቁልፍ ጥቅሶች

«ኃያሉን ገዥ በስሙ መጥራት በአሪስቶፋነስ ዘመን አደገኛም ጠቃሚም ነበር። በሜናንደር ዘመን ግን አደገኛ ብቻ ሆነ።»— ሳባ

«ጸሐፊ የሚጽፈው ስለሚያምንበት ብቻ ሳይሆን በዘመኑ ስለሚቻለውም ጭምር ነው።»— ሳባ

«በሺህ የሚቆጠሩ የሜናንደር የተበታተኑ ጥቅሶች አሉ፤ አንድም የተሟላ የሜናንደር ተውኔት ግን አልነበረም።»— ኢብሳ

«ሜናንደር የጠፋው ተውኔቱ ስለተጠላ አልነበረም፤ ከትምህርት ሥርዓቱ መርሐ ግብር ውጪ ስለሆነ ብቻ ነው።»— ኢብሳ

«ስለዚህ የክኔሞን ብቸኝነት ከጠባይ መጥፎነት በፊት የኢኮኖሚ ሒሳብ ውድቀት ነው።»— ኢብሳ

«ሜናንደር አዛውንቱን በክርክር አላሸነፈውም፤ በተጨባጭ ሁኔታ ነው ያሸነፈው።»— አበባ

«ይህ ባዶ ስሜት አይደለም፤ ሕጋዊ ሰነድ ነው።»— አበባ

«ተውኔቱ በሙሉ የተነሳው ከእርሷ ነው፤ በታሪኩ ውስጥ ግን ድምፅ የላትም።»— አበባ

«አንዱ ሕይወት ማዳን ነው፤ ሌላኛው ግን ማስገደድ ነው።»— ትግሥት

«በሩ በአካል አልተዘጋም፤ በሩ ክፍት ነው፤ ማንም ግን ወደ ውስጥ አይገባም።»— ትግሥት

«ሁለቱም ጥበባዊ እይታዎች ናቸው። ጥያቄው በየትኛው ጥበባዊ እይታ ውስጥ ሆኖ መኖር ለነፍስ ይሻላል የሚለው ነው።»— ዳዊት

«ለሶስትራቶስ መቆፈር ጊዜያዊ የፍቅር ፈተና ነው፤ ለጎርጊያስ ግን የዕለት ተዕለት ኑሮ ነው።»— ዳዊት

ስሞችና ቃላት

ሰዎች

* ሜናንደር — የተውኔቱ ጸሐፊ፤ በሦስት መቶ አርባ ሁለት ገደማ የተወለደ — በአምሳ ዓመቱ ገደማ በፒሬየስ ወደብ ውኃ ውስጥ እየዋኘ ሰጠመ

* ቴዎፍራስጦስ — መምህሩ፤ የአርስቶትል ወራሽ — «ባሕርያት» የተባለው መጽሐፉ ሠላሳ አጫጭር የጠባይ ሥዕሎችን ይይዛል

* ደሜጥሮስ የፋሌሮን ሰው — የዚያው ትምህርት ቤት ተማሪ — አቴናን ለዐሥር ዓመታት ገዛ፤ ሲወድቅ የሜናንደር ወዳጅነት ራሱ ክስ ሆነ

* አሪስቶፋነስ — ሁለት ትውልድ የቀደመው ቀልደኛ ጸሐፊ — በቢዛንታይን የንባብ ዝርዝር ውስጥ ገብቶ የተረፈው እርሱ ነው

* አንቲጳጥሮስ — አቴናን ያሸነፈው መቄዶንያዊ — በፒሬየስ ምሽግ ጦር አስቀመጠ፤ ንብረት የሌላቸውን ዜጎች ድምፅ ገፈፈ

* ፊሌሞን — የሜናንደር ተቀናቃኝ — በውድድሮቹ ላይ አብዛኛውን ጊዜ የሚያሸንፈው እርሱ ነበር

* ቪክቶር ማርቲን — «ቁጡው»ን አሳትሞ ያወጣ ምሁር — ከሺህ ዓመት በላይ ማንም ያላነበበውን ጽሑፍ የመለሰ

ገጸ ባሕሪያት

* ክኔሞን — በሕይወቱ ሙሉ በፈቃዱ ለማንም ጥሩ ቃል ተናግሮ የማያውቅ አዛውንት — ወደ ጉድጓድ ወድቆ ወጥቶ ረጅሙን ንግግር ይናገራል

* ጎርጊያስ — የክኔሞን ሚስት ከቀድሞ ባሏ የወለደችው ልጅ — ወደ ጉድጓድ የወረደው እርሱ ነው፤ በዚያው ቀን የቤቱ ወራሽ ሆነ

* ሶስትራቶስ — ከከተማ የመጣ ሀብታም ወጣት — ጠዋቱን ሙሉ ማንም ሳያየው ቆፍሮ ምንም አላመጣም

* የክኔሞን ልጅ — ተውኔቱ በሙሉ ስለ ጋብቻዋ የሆነችው ልጃገረድ — ስም የላትም፤ ከዚያ ቤት ወደ ዋሻው የምትወጣ ብቻዋን እርሷ ናት

* ሲሚኬ — በክኔሞን ቤት ውስጥ ያለች አሮጊት አገልጋይ — ባልዲውንም ዶማውንም ወደ ጉድጓድ የጣለች እጅ

* ሲኮንና ጌታስ — ለበዓሉ የተቀጠረው ወጥ ቤትና ባሪያው — ተባረሩ፤ በመጨረሻው ትዕይንት አዛውንቱን ተሸክመው ወሰዱት

* ፓን — የእረኞችና የበረሃ አምላክ፤ የዋሻው ባለቤት — ተውኔቱን ከፍቶ ወደ ዋሻው ገባ፤ ከዚያ በኋላ አልተመለሰም

ቦታዎች

* ፉሌ — በፓርኔስ ተራራ ጎን ያለች ትንሽ መንደር — ተውኔቱ በሙሉ በዚያ ቁልቁለት ላይ ይካሄዳል

* የፓን ዋሻ — የኒምፎችና የፓን መመለኪያ — በመድረኩ ላይ ከሦስቱ በሮች መካከለኛው፤ ሰርጉም በውስጡ ነው

* ፒሬየስ — የአቴና ወደብ — የመቄዶንያ ጦር የተቀመጠበት፤ ሜናንደር የንጉሡን ግብዣ ትቶ የቀረበትና በውኃው የሞተበት

* ሚቲሌኒ — በሌዝቦስ ደሴት ያለች ቦታ — ከዐሥራ አንድ የሜናንደር ተውኔቶች ትዕይንቶች የተሣሉበት ወለል ሞዛይክ ያለባት

* ሐረር — በግብፅ ሠራዊት ሥር የነበረች — ገበያዋና ፍርድ ቤቷ እንዳሉ ሆነው ከላይ ግን የባዕድ ገዥ የተቀመጠባት

* የሼክ ሁሴን — በባሌ የሚገኝ ቦታ — በተለመደው ጊዜ ጸጥ ያለ፣ በዓመቱ ወቅት ግን በተጓዥና በነጋዴ የሚሞላ

ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች

* ዲስኮሎስ — የተውኔቱ የግሪክኛ ስም — አብሮ ለመኖር የሚያስቸግር፣ ጠባዩ የከረረ ሰው ማለት ነው

* ዘማሪው — በአሪስቶፋነስ ዘንድ የሚናገር ገጸ ባሕርይ፤ በሜናንደር ዘንድ ዝም ያለ — በቅጂው በአምስት ቦታ ስሙ ብቻ ተጽፎ ይገኛል

* አምስቱ ምዕራፎች — ከዚያ ዝምታ የተወለደ ቅርጽ — ወደ ሮማውያን፣ ወደ አውሮፓና ወደ ዘመናዊው መድረክ ተላለፈ

* ጭንብል — ለአዲሱ ኮሜዲ አርባ ያህል ዓይነት ተዘጋጅቷል — የሜናንደር ሥራ ጭንብሉ የነገረውን ማፍረስ ነው

* ሦስቱ በሮች — በመድረኩ ጀርባ የተሠሩ መክፈቻዎች — ሦስት በር ሦስት ቤት ማለት ስለሆነ ታሪኩ ከሦስት በላይ ቤተሰብ አያመጣም

* «ባሕርያት» — የቴዎፍራስጦስ መጽሐፍ — ተግባራትን የሚዘረዝር መልስ አልባ ዝርዝር፤ «ለምን» የሚለውን የጨመረው ሜናንደር ነው

* ደቦ / ውብር — የጋራ የእርሻ ሥራ ልማድ — ጎረቤትን መጥራትና ተጠርቶ የመሄድ ግዴታ፤ ከውጪ የቀረ ሰው ወደ ኋላ ይቀራል

* ሉዋ — በሲዳማ ሥርዓት ውስጥ ያለ የደረጃ ሥርዓት — ማንነት የሚለካው አብሮ በተንቀሳቀሰው ክፍል ነው

* ሞጋሳ — በኦሮሞ ባህል ከውጪ የመጣ ሰው በሥርዓት ወደ ጎሳው የሚገባበት — ስም ይሰጠዋል፤ መብቱ ይለወጣል

የውይይት ጥያቄዎች

* ተለወጠ ወይስ ተሸከሙት። ክኔሞን ንግግሩን ተናግሮ ወረቀቱን ፈረመ፤ ወደ በዓሉ ግን የደረሰው በሌሎች ትከሻ ላይ ነው። ዳዊት ያንን እንደ ማጠቃለያ ያነብበዋል፤ ትግሥት ደግሞ ንግግሩ ብቻውን እንዳልበቃ የሚያሳይ ማስተባበያ ነው ትላለች። ተውኔቱን ስታስታውሱ የሚቀርባችሁ ንግግሩ ነው ወይስ መሸከሙ?

* በየትኛው እይታ ውስጥ። ትራጄዲ መውደቅ አለ ትላለች፤ ኮሜዲው የማይፈታ ችግር የለም ይላል። ዳዊት ሁለቱም ጥበባዊ እይታዎች ናቸው ብሎ ጥያቄው በየትኛው ውስጥ መኖር ይሻላል የሚለው ነው ይላል፤ ትግሥት ደግሞ በትንሹ መርካት ትልቁን መጠየቅን ያስቀራል ትላለች። ለተሰበረች ከተማ የትኛው ይበልጥ ይሠራል?

* ማን ወደ ውስጥ ይገባል። ተውኔቱ ጎርጊያስን ወደ ቤቱ አስገባ፣ የደረጃውን ግድግዳ በሁለት ሰርግ ሰበረ — ጌታስንና ሲኮንን ግን በሥራ ብቻ ወደ ግብዣው አስገባቸው። ወደ ውስጥ የገቡት እነማን ናቸው፣ የመጨረሻውን ትዕይንት የሠሩት ደግሞ እነማን?

This is a public episode. If you would like to discuss this with other subscribers or get access to bonus episodes, visit www.zeresew.com

የፀደይ ጠዋት ነው። በአክሮፖሊስ ደቡባዊ ጎን ሥር በተሠራው የዲዮኒሰስ መድረክ ላይ ከዐሥር ሺህ በላይ ሰዎች ተቀምጠዋል። የፊተኛው ረድፍ ለካህናቱና ለባለሥልጣናቱ የተለየ ነው፤ በዚያ ረድፍ ውስጥ የአቴና እጅግ ኃያሉ ፖለቲከኛ አለ። መድረኩ ላይ ያለው ዘማሪ ቡድን ወደ እርሱ ዞሮ በስሙ ጠርቶ ያፌዝበታል። ከዐሥር ሺህ በላይ ዜጎች ይስቃሉ። ሰውየው ተቀምጦ ያዳምጣል። ይህ የተከሰተው በስውር አይደለም — ተውኔቱ የቀረበው በከተማዋ ወጪ በተዘጋጀ ሕዝባዊ በዓል ላይ ነው፤ ዳኞቹንም የመረጠችው ከተማዋ ናት። እንዲህ ያለ ሳቅ የምትፈቅድ ከተማ ደፋር ናት ወይስ ብልጥ? ኃያሉን ሰው በአደባባይ መሳለቅ ኃይሉን ይሸረሽረዋል ወይስ ንዴቱን አውጥቶ ጨርሶ ሁሉንም ነገር እንዳለ ያኖረዋል?

ክፍል 1 — በፊተኛው ረድፍ ላይ የተቀመጠ ሰው (ሳባ)

* ሁለት ጉባኤዎች ሲጋጩ — ከክርስቶስ ልደት በፊት በአራት መቶ ሠላሳ አንድ አቴናና ስፓርታ ተናነቁ፤ የፔሎፖኔዝ ጦርነት ለሃያ ሰባት ዓመታት ቀጠለ። የአሪስቶፋነስ ኮሜዲዎች የተወለዱት በዚያ ውስጥ ነው

* ማስተካከያ፦ ስፓርታ ዴሞክራሲ አልነበረችም — ሁለት ነገሥታት፣ የሽማግሌዎች ምክር ቤትና ኤፎር የሚባሉ ተቆጣጣሪ ሹማምንት ነበሯት። የነበራት ግን ዜጎቿ የሚሰበሰቡበትና ድምፅ የሚሰጡበት ጉባኤ ነው። ጦርነቱን ያጸደቁት እነዚያ ጉባኤዎች ናቸው — በአቴናም በስፓርታም

* ውሳኔውን ብዙ ሰው መስጠቱ ውሳኔውን ሰላማዊ አያደርገውም — ጦርነቱ የተጀመረው በአንድ ንጉሥ ትእዛዝ ሳይሆን በሁለት ጉባኤ ድምፅ ነው

* የፔሪክለስ ስትራቴጂ — በግንቦች ውስጥ ተቀመጡ፣ ከስፓርታ እግረኛ ጦር ጋር ቀጥተኛ ውጊያ አትግጠሙ (የስፓርታ እግረኛ ከአቴናው እጅግ የላቀ ነበርና)

* ወረርሽኙ — የገጠሩ ሕዝብ በሙሉ ወደ ግንቡ ተጠግቶ ሲጨናነቅ በሽታው ጨከነ። የመዘገበው ቱሲዲዲስ ራሱ በበሽታው ተይዞ የተረፈ ነው። ተመራማሪዎች የከተማዋን ሕዝብ ሩብ ወይም ሲሶ ገደማ ጨርሷል ይላሉ

* ጉባኤው ሐሳቡን ይቀይራል — ፔሪክለስ ከሥልጣኑ ተነስቶ ቅጣት ተጣለበት፤ በዚያው ጉባኤ ግን እንደገና ተመረጠ። ከዚያ ራሱ በወረርሽኙ ሞተ

* ዴማጎግ — ቃሉ በራሱ «የሕዝብ መሪ» ማለት ነው፤ ትርጉሙ ግን ሕዝቡን በስሜት የሚነዳ ሰው ወደ ማለት ተለወጠ። ከፔሪክለስ ሞት በኋላ የመጣው ዓይነት መሪ — በሞራል ሥልጣን ሳይሆን ሕዝቡን በማባበል የሚቆይ

* ክሊዮን — ከእነዚያ በጣም የታወቀው። ሕዝቡ ጦርነት ይፈልጋል ብሎ ስለሚያምን ጦርነትን ያስቀጠለ ሰው። በፊተኛው ረድፍ ተቀምጦ በስሙ የተጠራው እርሱ ነው

* ቀልደኛው የቆመበት ቦታ — አሪስቶፋነስ ጄኔራል አልነበረም፣ ካህን አልነበረም፣ በምክር ቤት መንበር አልነበረውም። የነበረው አንድ ነገር ብቻ ነው — በዓመት ጥቂት ቀናት፣ በሺዎች ፊት የመናገር ሕጋዊ ፈቃድ

* ወጣት ነበር — የልደቱ ዓመት በእርግጠኝነት ስለማይታወቅ ግምት ነው፤ የመጀመሪያዎቹን ተውኔቶች ሲያቀርብ ሃያ ዓመታት ገደማ ይሆነዋል ተብሎ ይታመናል። በአንድ ተውኔቱ ውስጥ «ገና ልጅ ሳለሁ ጀመርኩ» በሚል ሐሳብ ተመልካቹን ያስታውሳል

* የፈቃዱ ሁለት ጠርዝ — በበዓል ውስጥ ስለሆነ ማንም የማይናገረውን ይናገራል፤ በዚያው ምክንያት ግን ቃሉ ሙሉ ክብደት አይሰጠውም። ሲፈቀድ ጋሻ ነው፤ ሲፈቀድ ደግሞ ልጓም ነው

* ጠብን የምታዘጋጅ ከተማ — ቦታውን ትሰጣለች፣ ወጪውን ትሸፍናለች፣ ዳኞችን ትመድባለች። ክርክሩ ነጻ ነው፤ ውጤቱ ግን ነጻ አይደለም

* «ባቢሎናውያን» — ከቀረበ በኋላ ክሊዮን ወደ ምክር ቤት ጎተተው። ክሱ፦ የከተማዋን ስም በባዕዳን ፊት አጠፋህ። የክሱ ውጤት አይታወቅም። የሚታወቀው ግን አለ — በቀጣዩ ዓመት ሌላ ተውኔት አቀረበ፣ ያ ተውኔትም የሚጀምረው «እውነትን ለመናገር አልፈራም» በሚል ቃል ነው

ክፍል 2 — መድረኩን ማን ሠራው (ኢብሳ)

* ማስተካከያ፦ አንድ በዓል አልነበረም — አቴና ተውኔት የሚቀርብባቸው ሁለት ትላልቅ በዓላት ነበሯት። ሌኒያ በክረምት አጋማሽ — ባሕሩ ስለሚታወክ ብዙ የባዕድ አገር ሰው የማይገኝበት፤ አቴናውያን ብቻቸውን የሚሆኑበት። ታላቁ ዲዮኒሲያ በፀደይ — የተባባሪ ከተሞች መልእክተኞችና ግብር አምጪዎች የሚታደሙበት

* ልዩነቱ ቀላል አይደለም — «የከተማዋን ስም በባዕዳን ፊት አጠፋህ» የሚለው ክስ ትርጉም የሚያገኘው በዚህ ውስጥ ብቻ ነው። በቤት ውስጥ የተባለና በእንግዳ ፊት የተባለ አንድ አይደለም

* ማን ይከፍላል — ሁለቱም በዓላት የመንግሥት ሥራ ነበሩ። የከተማዋ ባለሥልጣን ተውኔቶቹን ይመርጣል፣ ተዋናዮችን ይመድባል፣ ለእያንዳንዱ ተውኔት አንድ ሀብታም ዜጋ ይሰይማል — ያ ዜጋ የዘማሪውን ቡድን የማሠልጠን፣ የመመገብና የማልበስ ወጪ በሙሉ ይሸከማል

* ልገሳ ሳይሆን ግዴታ — እምቢ ማለት አይቻልም። ግዴታው ግን ቅጣት አልነበረም፤ ወጪው በራሱ የክብር መለኪያ ነው። ስለዚህ ከተማዋ ተውኔቱን የምትከፍለው ከግምጃ ቤት ሳይሆን ከሀብታሞቹ ኪስ ነው፣ በክብር ውድድር አማካይነት

* ደረጃውና ድንጋዩ — ዳኞቹ በዕጣ ተመርጠው አንደኛ፣ ሁለተኛ፣ ሦስተኛ ብለው ደረጃ ይሰጣሉ። አቴና ውጤቱን ትመዘግባለች፤ መዝገቡም በኋላ በድንጋይ ላይ ተቀርጾ ነበር። አንድ ተውኔት መቼ እንደቀረበና እንዴት እንደተቀበሉት የምናውቀው ከዚያ ድንጋይ በተረፉ ቁርጥራጮች ነው

* ዘማሪው ቡድን — ሃያ አራት ሰዎች፣ ብዙ ጊዜ እንደ አንድ ነገር ተመስለው የሚለብሱ — ደመናት፣ እንቁራሪቶች፣ ተርቦች፣ ወፎች

* ፓራባሲስ — በተውኔቱ መሃል ታሪኩ ይቆማል፤ ተዋናዮቹ ይወጣሉ፤ ዘማሪው ቡድን ወደ ተመልካቹ ዞሮ የደራሲውን ቃል በቀጥታ ይናገራል። ማለትም ተውኔቱ ውስጥ ደራሲው ራሱ ወጥቶ የሚናገርበት በር አለ

* ትራጄዲና ኮሜዲ — ትራጄዲ ስለ ነገሥታትና ስለ ሺህ ዓመታት በፊት ስለሞቱ ሰዎች ትናገራለች፤ ኮሜዲ ግን በዚያ ቅጽበት በሕይወት ያለውን ሰው በስሙ ይጠራል፤ ብዙውን ጊዜም ሰውየው በአዳራሹ ተቀምጦ ይሰማዋል። አንዱ ስለ ሙታን ነው፤ ሌላው ስለ አጠገብህ ስለተቀመጠው ሰው

* ጭንብልና አለባበስ — ተዋናዮቹ ሁሉም ወንዶች ናቸው፤ ሁሉም ጭንብል ያደርጋሉ። የኮሜዲው አልባሳት ሆን ተብለው የተጋነኑ ናቸው — የተሞላ ሆድ፣ የተለጠጠ ገላ፣ አስቀያሚ ጭንብል

* ወደ ተቃራኒ አቅጣጫ የሚዋሹ — ትራጄዲ ሰውን ከመጠኑ በላይ ትልቅ አድርጋ ታሳያለች፤ ኮሜዲ ደግሞ ከመጠኑ በላይ አስቀያሚ አድርጋ

* ቋንቋው ጨዋነት የለውም — ስድብ፣ የገላ ቀልድ፣ ጎምዛዛ ንግግር ይፈቀዳል። ኃያሉን ሰው ስሙን ጠርተህ ማፌዝ የምትችለው በዚያ ዓይነት ቋንቋ ውስጥ ብቻ ነው፤ ሽሙጡ ከቀለዱ ተነጥሎ ሊቆም አይችልም

* «ፈረሰኞች» እና ጭንብል ሠሪው — ተውኔቱ በሙሉ ስለ ክሊዮን ነው፤ ክሊዮን በዚያን ጊዜ የከተማዋ ጀግና ነበር። ጥንታዊ ምንጮች የሚነግሩን የፊት መልክ ሠሪዎቹ የክሊዮንን መልክ የሚመስል ጭንብል ለመሥራት እንደፈሩ ነው። ስለዚህ አሪስቶፋነስ ሚናውን ራሱ ተጫወተው — ጭንብል ሳይኖረው፣ ፊቱን ራሱ ቀብቶ

* ጥበቃው በቀን የተከለለ ነው — በበዓሉ ውስጥ ስትሆን ንጉሡንም ትሳለቅበታለህ፤ በዓሉ ሲያልቅ ግን ቀኑ ተራ ቀን ነው፣ ክሊዮንም አሁንም ክሊዮን ነው

* አራት መቶ ሃያ አምስት — ፒሎስ — የስፓርታ ወታደሮች ተከበው እጅ ሰጡ፤ በዚያ ዘመን የማይታሰብ ነገር። ድሉን ወደ ቤት ያመጣው ክሊዮን ነው። ተውኔቶቹ የተጻፉት ያ ሰው በክብር ላይ እያለ ነው

* አምፊፖሊስ — ከሦስት ዓመት በኋላ ክሊዮንም የስፓርታው አዛዥ ብራሲዳስም በአንድ ውጊያ ተገደሉ። ጦርነቱን ለማስቀጠል በጣም ይገፉ የነበሩትን ሁለቱም ወገኖች በአንድ ቀን አጡ፤ በቀጣዩ ዓመትም የሰላም ስምምነት ተፈረመ

* አራት መቶ አሥራ አምስት — ሲሲሊ — ሰላሙ አልዘለቀም፤ አቴና ወደ ሲሲሊ ትልቅ ጦር ላከች

* የተሰባበሩት ምሰሶዎች — መርከቦቹ ከመነሣታቸው ጥቂት ቀደም ብሎ በአቴና ጎዳናዎችና በቤቶች በር ላይ የቆሙት የድንጋይ ምሰሶዎች በአንድ ሌሊት ሁሉም ገደማ ተሰባበሩ። ከተማዋ በፍርሃት ተነሣች፤ መንግሥት ለጠቋሚዎች ሽልማት አወጀ፤ ሰዎች ተያዙ፣ ተገደሉ፣ ተሰደዱ

* አልኪብያዲስ — የዘመቻው አዛዥ ራሱ በሃይማኖት ስድብ ክስ ተጠርጥሮ ተጠራ፤ ወደ አቴና ሳይመለስ ወደ ስፓርታ ሸሸ፣ ከዚያም በአቴና ላይ ምክር መስጠት ጀመረ። አማልክትን አልፈራም ተብሎ መከሰስ ምን ማድረግ እንደሚችል ከተማዋ በዚያ ዓመት አየችው

* ጉዞው በጥፋት አለቀ — መርከቦቹ ጠፉ፣ ሠራዊቱ ተማረከ። ከዚያ በኋላ ስፓርታ አቴና በግሪክ ሁሉ ላይ አምባገነናዊ ገዢ ለመሆን ትፈልጋለች ብላ አምና እስከ ፍጻሜ ለመዋጋት ቆረጠች

* አራት መቶ አሥራ አንድ — መፈንቅለ መንግሥት — በሲሲሊው ጥፋት ማግስት ዴሞክራሲው ተሽሮ አራት መቶ ሰዎች ብቻ የያዙት መንግሥት ተተከለ። «ሊሲስትራታ» የቀረበው በዚያው ዓመት ነው

ክፍል 3 — ሦስት ተውኔቶች፣ ሦስት ደረጃ (አበባ)

አበባ እያንዳንዱን ተውኔት ትዕይንት በትዕይንት ትከተላለች፤ እያንዳንዱንም ዳኞቹ የት እንዳስቀመጡት በመናገር ትዘጋዋለች። ያ ደረጃ የታሪኩ አካል ነው፤ አንዳንድ ጊዜም ከታሪኩ ይበልጣል።

አንደኛው ተውኔት፦ አካርኒያውያን

* ዲካዮፖሊስ — ስሙ በግሪክ «ጻድቅ ከተማ» ወይም «ጻድቅ ዜጋ» ማለት ነው። ጎህ ሲቀድ ጉባኤው በሚሰበሰብበት ፕኒክስ ኮረብታ ላይ ብቻውን ተቀምጦ ይጠብቃል፤ ኮረብታው ባዶ ነው

* ደስታውንና ሐዘኑን ይቆጥራል — ደስ ካሉት አንዱ ክሊዮን አምስት ታላንት ተፍቶ ያወጣበት ቀን ነው፤ ያስከፋው ደግሞ የኤስኪለስን ተውኔት ሲጠብቅ አዋጅ ነጋሪው «ቴዮግኒስ፣ ዘማሪ ቡድንህን አስገባ» ብሎ የተናገረበት ቀን ነው

* ቀዩ ገመድ — በአቴና ልማድ ጉባኤ ቀን ገበያ ላይ የሚንሸራሸርን ዜጋ በቀይ ቀለም በተቀባ ገመድ እየነዱ ወደ ኮረብታው ያመጡታል፤ ቀለሙ የነካው ይቀጣል። ሰብሳቢዎቹ ራሳቸው ግን አልመጡም

* አምፊቴዎስ — «እኔ ሟች አይደለሁም፤ የእህል አምላክ ዴሜቴር ቅድመ አያቴ ናት» ይላል፤ ከስፓርታ ጋር ሰላም እንዲያደርግ አማልክቱ የላኩት እርሱን ብቻ ነው ይላል። የመንገድ ስንቅ ስለሌለው ቀስተኞቹ ጎትተው ያስወጡታል

* የፋርስ መልእክተኞች — ከዐሥር ዓመታት በላይ ቆይተዋል፣ በቀን ሁለት ድራክማ እየተከፈላቸው። «በተሸፈኑ ሠረገላዎች ውስጥ በለስላሳ ትራስ ላይ ተጋድመን ተጓዝን። ልንሞት ነበር» ይላሉ። ዲካዮፖሊስ ለራሱ፦ «እኔ ደግሞ በግንቡ ሥር በቆሻሻ ውስጥ ተኝቼ ደኅና ነበርኩ»

* «የንጉሡ ዐይን» — ግዙፍ ዐይን በሆነ ጭንብል የተሸፈነ፤ ንግግሩ ትርጉም የለሽ ነው፣ ጉባኤው ግን በክብር ያዳምጠዋል። ግሪክኛው ሲሰማ የሚናገረው «ወርቅ አታገኙም» ነው። መልእክቱ በሙሉ ውሸት ነው፤ ምክር ቤቱ ግን ወደ ከተማዋ የክብር ማዕድ ይጋብዘዋል

* አንዲት ጠብታ — የትሬስ ቅጥረኞች የዲካዮፖሊስን ነጭ ሽንኩርት ሲሰርቁ «የዜውስ ምልክት ነው! የዝናብ ጠብታ ነካኝ!» ይላል። በአቴና ልማድ ከሰማይ ምልክት ከመጣ ስብሰባው ይፈርሳል። ስለ ሰላም አንድም ቃል ሳይነገር ጉባኤው በአንዲት ጠብታ አለቀ — ጠብታዋ እውነት ስለመሆኗ የሚያውቀው እርሱ ብቻ ነው

* ሦስቱ ጠርሙሶች — በግሪክ «ስፖንዳይ» ማለት «የሰላም ስምምነት» እና «ለአማልክት የሚፈስ የወይን ጠጅ» ማለት ነው። ስለዚህ አምፊቴዎስ የሚመለሰው ወረቀት ሳይሆን ሦስት ናሙና ጠርሙስ ይዞ ነው። የአምስት ዓመቱ የሬንጅና የመርከብ ግንባታ ይሸታል፤ የዐሥር ዓመቱ የመልእክተኛና የድርድር፤ የሠላሳ ዓመቱ ግን «የአማልክት መዓዛ ነው»። ወደ አፍ ሲገባ «ወደፈለግህበት ሂድ» ይላል

* የከሰል ሠሪዎቹ — የአካርኒያ ሰዎች፤ ስፓርታውያን የወይራ ዛፋቸውን አቃጥለውባቸዋል፣ በማራቶን ከፋርስ ጋር የተዋጉ የተቆጡ ሽማግሌዎች ናቸው። ድንጋይ ይዘው ይመጣሉ

* የታገተችው ቅርጫት — ትራጄዲ ውስጥ ልጅን አግቶ ማስፈራራት የተለመደ ትዕይንት ነው፤ እዚህ ላይ ግን የታገተችው የከሰል ቅርጫት ናት። «እርሷ የመንደራችን ልጅ ናት!» እያሉ ይለምናሉ

* የኤውሪፒዲስ ቤት — አገልጋዩ፦ «ውስጥ አለ፤ ውስጥም የለም። አእምሮው ውጭ ወጥቶ ግጥም እየለቀመ ነው።» ደራሲው በተኛበት አልጋ ላይ እንዳለ ወደ ውጭ ይንከባለላል

* የተለፎስ ጨርቅ — ዲካዮፖሊስ ተመልካቹ እንዲራራለት የለማኝ ልብስ ይለምናል። ኤውሪፒዲስ ገጸ ባሕሪያቱን ይቆጥራል — ኦይኔዎስ? ዐይነ ስውሩ ፎይኒክስ? ለማኙ ፊሎክቴቴስ? አንካሳው ቤሌሮፎን? — በመጨረሻ ተለፎስ። ዲካዮፖሊስ ኮፍያውን፣ በትሩን፣ የተቃጠለ ቅርጫቱን፣ የተሰበረ ኩባያውን፣ በስፖንጅ የተደፈነ ማሰሮውንና የደረቀ የጎመን ቅጠሉን ሁሉ ይጠይቃል። ኤውሪፒዲስ፦ «ሰውዬ፣ ትራጄዲዬን በሙሉ ትወስድብኛለህ!»

* በሥጋ መቁረጫው ላይ — ንግግሩን የሚያደርገው ራሱን በሥጋ መቁረጫ እንጨት ላይ አስቀምጦ ነው፤ «ብዋሽ አንገቴ ይቆረጥ» በሚል። «ተመልካቾች፣ ለማኝ ሆኜ በኮሜዲ ውስጥ ስለ ከተማዋ ብናገር አትቆጡኝ። ኮሜዲም እውነትን ታውቃለች»

* የጦርነቱ ምክንያት — «ጀማሪዎቹ የእኛው ሰዎች ናቸው። ከተማዋ አይደለችም። ጥቂት ወራዳ ሰዎች እንጂ።» ጠቋሚዎቹ የሜጋራን ካባ፣ ዱባ፣ ጥንቸል፣ የአሳማ ግልገል፣ ነጭ ሽንኩርት፣ ጨው ሳይቀር «የተከለከለ ዕቃ ነው» እያሉ ያስወርሱ ነበር። ከዚያም ሰክረው የነበሩ የአቴና ወጣቶች ከሜጋራ ሲማይታን ሰረቁ፤ ሜጋራውያንም የአስፓዚያን ሁለት ሴቶች ሰረቁ። «እናም ከሦስት ሴተኛ አዳሪዎች የተነሣ ጦርነቱ በግሪክ ሁሉ ላይ ፈነዳ»

* ይህ ታሪካዊ እውነት ነው ወይ? — በጣም አይመስልም፤ አሪስቶፋነስም እውነት ነው ብሎ የሚያምን አይመስልም። የሚያደርገው ግን አለ — ትልቁን ጦርነት ወስዶ ትንሽ፣ ግላዊና አሳፋሪ ምክንያት ላይ ይሰቅለዋል። ሕዝቡ ስለ ክብርና ስለ ነጻነት እየሰማ ነው፤ ተውኔቱ ግን «ሁሉም የተጀመረው በአንድ ሰው ንዴት ነው» ይላል

* ፓራባሲስ — ዘማሪው ቡድን ስለ ደራሲው ይናገራል፦ መልእክተኞች «ቫዮሌት ያጌጠች አቴና» ብለው ሲያሞግሱ ዜጎቹ በመቀመጫቸው ጫፍ ላይ ይቀመጡ ነበር፤ ደራሲው ያንን ማታለል አስቆመ። ስፓርታውያንም ኤጊና የተባለችውን ደሴት የሚፈልጉት ደራሲው እዚያ ስለሚኖር ነው ይላሉ

* የግል ገበያ — የተራበ ሜጋራዊ ሁለት ሴት ልጆቹን የአሳማ ኮቴና አፍንጫ አስይዞ «ኮይ ኮይ» እያሉ በአንድ እፍኝ ነጭ ሽንኩርትና በአንድ እፍኝ ጨው ይሸጣቸዋል። ቦዮቲያዊ ነጋዴ የኮፓይስ ሐይቅ ኢል ያመጣል፤ ዲካዮፖሊስ ዓሣውን በትራጄዲ ቃል ይቀበለዋል። ቦዮቲያዊው በምትኩ የሚወስደው «በአቴና ብቻ የሚመረት ዕቃ» — ጠቋሚ — ሲሆን ኒካርኮስ የተባለው ጠቋሚ በገመድ ታስሮ በገለባ ታሽጎ ተገልብጦ ይሄዳል

* የተከለከሉት ደንበኞች — የላማኮስ አገልጋይ በድራክማ መግዛት አልቻለም። በሬዎቹን ያጣ ገበሬ ለዐይኑ ቅባት አንዲት ጠብታ ሰላም ለመነ — «እኔ የሕዝብ ሐኪም አይደለሁም» ተባለ። የሠርግ ቤት ሰው ሙሽራው ወደ ጦር እንዳይሄድ አንዲት ማንኪያ ጠየቀ፤ ተከለከለ። ሙሽሪት ግን በሚዜዋ በኩል ስትጠይቅ አንዲት ጠብታ ተሰጣት — ሴት ስለሆነችና ጦርነቱ የእርሷ ጥፋት ስላልሆነ

* ሁለቱ ትዕዛዞች — ላማኮስ ላባውንና ጦሩን ይዞ ወደ በረዶው መተላለፊያ፤ ዲካዮፖሊስ ወደ የዲዮኒሰስ ካህን እራት። ጎን ለጎን ቆመው አገልጋዮቻቸውን ያዛሉ — የጦር ከረጢት/የምግብ ቅርጫት፣ ላባ/እርግቦች፣ ጦር/ቋሊማ፣ የጎርጎን ጋሻ/የአይብ ኬክ

* መጨረሻው ትዕይንት — ላማኮስ ጉድጓድ ሲዘል በእንጨት ችካል ተወግቶ ወደቀ፤ ቁስለኛ ሆኖ በሁለት ወታደሮች ተሸክሞ ይመጣል። በዚያው ቅጽበት ዲካዮፖሊስ ሰክሮ፣ በሁለት ሴቶች ተደግፎ፣ የድል ጽዋ ይዞ ይገባል። አንዱ «ወደ ሐኪሙ ውሰዱኝ» ይላል፤ ሌላው «ወደ ዳኞቹ ውሰዱኝ!»

* ደረጃው፦ አንደኛ

ሁለተኛው ተውኔት፦ ደመናት

* ስትሬፕሲያዲስ — እንቅልፍ ያጣ አረጋዊ ገበሬ። ሚስቱ ከከተማ የመጣች ባለጸጋ ናት፤ ልጁ ፊዲፒዲስ ውድ ፈረሶች ገዝቶ አባቱን በዕዳ አጥልቆታል

* የስሙ ድርድር — እናቱ «ሂፖስ» (ፈረስ) ያለበት የመኳንንት ስም ፈለገች፤ አባቱ «ፊዶኒዲስ» (ቆጣቢ) ፈለገ። ተስማሙ፦ ፊዲፒዲስ — «ቆጣቢ ፈረስ»

* የማሰቢያ ቤቱ — እዚያ ደካማውን ክርክር አሸናፊ ማድረግ ያስተምራሉ ይባላል። ልጁ «እነዚያ የገረጡ፣ ባዶ እግራቸውን የሚሄዱ አጭበርባሪዎች? ሶቅራጠስና ካይሬፎን?» ብሎ እምቢ ይላል፤ ስለዚህ አረጋዊው ራሱ ይመዘገባል

* የቤቱ «ምሥጢራት» — ሶቅራጠስ ቁንጫ ስንት እርምጃ እንደሚዘል በሰም ጫማ ለክቷል፤ ትንኝ የምትጮኸው በኋላዋ መሆኑን ወስኗል — «የትንኝ ኋላ መለከት ነው!» ትናንት እራት አልነበረም፤ ጠረጴዛው ላይ አመድ ነስንሶ የሥጋ መጥበሻ ሽቦ አጣምሞ ኮምፓስ ሠራ፣ ከትግል ትምህርት ቤቱም ካባ ወሰደ

* ተማሪዎቹ — ተጎንብሰው መሬቱን እያዩ ናቸው፤ ኋላቸው ደግሞ ወደ ሰማይ ተቀስሮ — በአንድ ጊዜ ስለ ከዋክብትም ስለሚያጠኑ

* ካርታው — «ይህች አቴና ናት።» «አላምንም፤ ዳኞች ተቀምጠው አላይም።» «ይህች ደግሞ ስፓርታ ናት።» «በጣም ቀርባለች! ወደ ሩቅ አዙራት!»

* በቅርጫት ውስጥ የተንጠለጠለ ሰው — «እዚያ ላይ ምን እያደረግህ ነው?» «በአየር ላይ እየተራመድኩ ፀሐይን አጠናለሁ።» ምድር የሐሳብን እርጥበት ወደ ራሷ ትስባለች ይላል፤ ከጎመን ጋር እንደሚሆነው

* አማልክት የሉም — ዝናብ የሚያመጡት ደመናት ናቸው፤ ነጎድጓድ ደመናት በውሃ ተሞልተው ሲጋጩ ነው፣ በበዓል ቀን ወጥ በዝቶ ሲበላ ሆድ እንደሚጮኸው። ዜውስ የለም፤ ዲኖስ (የሰማይ ሽክርክሪት) ነግሧል። «ዜውስ በመብረቅ ዋሾዎችን የሚመታ ከሆነ የራሱን ቤተ መቅደስና ትልልቅ የኦክ ዛፎችን ለምን ይመታል? የኦክ ዛፍ ምን ዋሸ?»

* ሽማግሌው ተማሪ — ከቴሳሊያ ጠንቋይ ገዝቶ ጨረቃን አውርዶ ለመቆለፍ (ወር ካላለቀ ወለድ አይከፈልም)፣ ፀሐይን በግልጽ ድንጋይ አሰባስቦ የክሱን ሰም ለማቅለጥ፣ በመጨረሻም ራሱን ሰቅሎ ክሱን ለማስቀረት ያስባል። ሶቅራጠስ ያባርረዋል፦ «ትቀባጥራለህ»

* ሁለቱ ክርክሮች — ጠንካራው ስለ አሮጌው ትምህርት ይናገራል፤ ደካማው ይስቅበታል — ዜውስ ራሱ አባቱን አላሰረም? ከዚያ የመጨረሻውን ጥያቄ ይጠይቃል፦ «ጠበቆች ከየትኞቹ ይወጣሉ?» «ከወራዶቹ።» «ትራጄዲ ደራሲዎችስ? ፖለቲከኞችስ?» «ከወራዶቹ።» «እንግዲያውስ ወደ ተመልካቹ ዞር በልና እይ።» ጠንካራው ካባውን ወርውሮ ይኮበልላል፦ «ተሸንፌአለሁ»

* አበዳሪዎቹ — አንዱ «የቡሆ ገበታ» የሚለውን ቃል በተሳሳተ ጾታ ስለተናገረ ብቻ ተባረረ። ሌላው «ባሕሩ ያድጋል ወይ?» ተብሎ ተጠየቀ — «አያድግም» — «እንግዲያውስ ወንዞቹ ሁሉ እየፈሰሱበት ባሕሩ ካላደገ ገንዘብህ እንዴት በወለድ ያድጋል?»

* ልጁ አባቱን ይመታል — በግብዣው ላይ የሲሞኒዲስን ዘፈን አልዘምርም አለ፤ ኤስኪለስን «በጩኸት፣ በመዘበራረቅ፣ በትምክህት» ሲል ገለጸው። ከዚያም ክርክር ያቀርባል፦ አባቴ ልጅ ሳለሁ «ለጥቅምህ ነው» ብሎ ይመታኝ ነበር፤ «ሽማግሌዎች ሁለተኛ ጊዜ ልጆች ናቸው»፤ ያንን ሕግ መጀመሪያ ያወጣው ሰው አልነበረም? ዶሮዎችም አባቶቻቸውን ይዋጋሉ። ከዚያ እናቱንም ልመታት ነው ይላል

* እሳቱ — ደመናቱ፦ «ራስህ ነህ፣ ወደ ክፉ ነገር ስለዞርክ። ክፉ ነገር የሚወድን ሰው አማልክትን መፍራት እስኪማር ወደ ጥፋት እንመራዋለን።» ሽማግሌው «ከባድ ነው፤ ግን ፍትሐዊ ነው» ይላል። ከዚያ የሸክላ ጋኑን አይቶ «እኔ ምስኪን፣ አንተን፣ ሸክላውን፣ አምላክ ብዬ አምኜ ነበር!» ይላል፤ መሰላልና ችቦ ይዞ የማሰቢያ ቤቱን ጣሪያ ያቃጥላል። ተውኔቱ ትምህርት ቤቱ ሲቃጠል ያበቃል

* ደረጃው፦ ሦስተኛ ከሦስት — ማለትም መጨረሻ

* ከዚያ በኋላ — አሪስቶፋነስ በቀጣዩ ተውኔቱ ፓራባሲስ ተመልካቹን ወቀሰው፤ ተውኔቱን እንደገና መጻፍ ጀመረ፣ አልጨረሰውም። ዛሬ በእጃችን ያለው «ደመናት» ያ ያልተጠናቀቀ ማሻሻያ ነው — አቴናውያን በእውነት ያዩት ተውኔት ጠፍቷል

* ሃያ አራት ዓመታት በኋላ — በሦስት መቶ ዘጠና ዘጠኙ ዓመት ሶቅራጠስ በአቴና ፍርድ ቤት ቀረበ፤ ክሱ የከተማዋን አማልክት አልቀበልም ማለትና ወጣቶቹን ማበላሸት ነበር። መከላከያውን ሲጀምር «የምፈራው ከረጅም ጊዜ በፊት የመጡትን ነው፤ እናንተ ልጆች ሳላችሁ ጆሮአችሁ ውስጥ የገቡትን» አለ፤ ከመካከላቸውም አንዱን ብቻ ጠቀሰ — አንድ ኮሜዲ ደራሲ፣ «እኔን በአየር ላይ አንጠልጥሎ ያሳየኝ»። ውጤቱ ሞት ነበር

በመካከል፦ ሰላም

* ትሪጋዮስ — ጦርነቱ ስለሰለቸው በአንድ ግዙፍ የእበት ጥንዚዛ ላይ ተቀምጦ ወደ ሰማይ ይበራል። ከመብረሩ በፊት ተመልካቹን ይለምናል፦ «ለሦስት ቀን ማንም ሽንት ቤት አይሂድ»

* ጦርነት የተባለው ፍጡር — አማልክቱ ተሰደዋል፤ በቦታቸው ጦርነት አለ፤ ሰላምን በዋሻ ውስጥ ቀብሮ ደንጊያ አስቀምጦባታል። የግሪክን ከተሞች ወደ ወፍጮው ይጨምራል — ሽንኩርቱን ከሜጋራ፣ አይብ ከሲሲሊ፣ ማርን ከአቲካ

* ሁለቱ መውቀጫዎች ሞተዋል — አንዱ የአቴናው፣ ሌላው የስፓርታው፤ በአንድ ውጊያ በአንድ ቀን የሞቱት

* ገመዱ — ሰላምን ሲጎትቱ በአንድ ልብ አይጎትቱም፤ አንዳንዶቹ ያዘገዩታል፣ አንዳንዶቹ በስውር ወደ ኋላ ይጎትታሉ። ሜጋራውያን በረሃብ ደክመው መጎተት አይችሉም። በመጨረሻ ገበሬዎቹ ብቻቸውን ያወጧታል

* ደስተኛ ያልሆኑት — የጦር መሣሪያ ሠሪዎቹ። ትሪጋዮስ የደረት ጥሩሩን ገልብጦ «ሽንት ቤት አድርገው»፣ የራስ ቁሩን የወይን መጠጫ፣ ጦሩን የወይን ተክል መደገፊያ አድርገው ይላቸዋል

* ማስተካከያ — «አሪስቶፋነስ ሰላምን ጠየቀ፣ እናም ስምምነቱ ተፈረመ» ተብሎ ይነገራል፤ ቅደም ተከተሉ ትክክል አይደለም። ድርድሩ ተጠናቅቆ ነበር። ተውኔቱ ሰላሙን አላመጣውም፤ ሰላሙን ጠበቀው

* ደረጃው፦ ሁለተኛ

ሦስተኛው ተውኔት፦ ሊሲስትራታ

* አራት መቶ አሥራ አንድ — ኢብሳ «ያዙት» ያለው ዓመት

* ሊሲስትራታ — ስሟ «ሠራዊት የምትፈታ» ማለት ነው። «ወደ ዲዮኒሰስ በዓል ወይም ወደ አፍሮዲቴ መቅደስ ብጠራቸው ኖሮ ከበሮው ብዛት መንገዱ አይታለፍም ነበር»

* ካሎኒኬ — «የግሪክ ሁሉ መዳን በሴቶች እጅ ላይ ነው።» «በሴቶች እጅ? እንግዲያውስ በጣም ትንሽ ነገር ላይ ነው።»

* ላምፒቶ — ከስፓርታ የመጣችው። «ምን ዓይነት ሰውነት ነው! በሬ ማነቅ ትችያለሽ!» ይሏታል። «እየተለማመድኩ ነው፤ ተረከዜን ወደ መቀመጫዬ እየመታሁ እዘላለሁ» ትላለች

* ዕቅዷ — ባሎቻቸው ሰላም እስኪያደርጉ ድረስ ከእነርሱ ጋር አልጋ አይጋሩም። ሴቶቹ ደነገጡ፤ ካሎኒኬ፦ «ሌላ ማንኛውንም ነገር፣ በእሳት ውስጥ ማለፍም ቢሆን። ግን ያንን? እንደዚያ ያለ ነገር የለም።» ላምፒቶ ብቻ ትስማማለች፦ «ከባድ ነው። ግን ሰላም ያስፈልገናል»

* መሐላው — በጋሻ ላይ ደም አፍስሶ መማል ተቃውሞ ገጠመው፦ «ስለ ሰላም እየማልን ጋሻ ላይ?» ስለዚህ በአንድ ትልቅ የወይን ጋን ላይ ይምላሉ። ከዚያ ሁሉም «እኔ መጀመሪያ ልጠጣ!» ይላሉ

* አክሮፖሊስ — በዚያው ጊዜ አረጋውያን ሴቶች አክሮፖሊስን ተቆጣጠሩ። እዚያ የከተማዋ ግምጃ ቤት አለ፤ ያለ ገንዘብ ጦርነት አይካሄድም

* ከበባው — አረጋውያን ወንዶች ችቦ ይዘው ሲመጡ ሴቶቹ የውሃ ማሰሮ ያፈሱባቸዋል፦ «ገላ መታጠቢያ ነው። ደርቀሃል፤ ውሃ ስንሰጥህ ታድጋለህ»

* ባለሥልጣኑ — ከሲሲሊው ጥፋት በኋላ ከተማዋ ከሾመቻቸው አረጋውያን ተቆጣጣሪዎች አንዱ፤ ከኋላው የስኪቲያ ቀስተኞች አሉ። ቀስተኞቹ ሊሲስትራታን ሊይዙ ሲሞክሩ የአትክልት፣ የእንቁላልና የዳቦ ሻጭ ሴቶች ወጥተው ደብድበው ያባርሯቸዋል

* ገንዘቡን ለምን ያዛችሁ? — «ገንዘብን ማስተዳደር የለመድነው እኛ ነን፤ የቤቱን ወጪ የምንይዘው እኛ ነን፤ ስለዚህ ይህንንም እንይዘዋለን»

* «ጦርነት የወንዶች ጉዳይ ነው» — «በስህተት ስትወስኑም እንኳ እንዳንመክራችሁ ተከልክለን? አሁን ስማ። ከእንግዲህ ጦርነት የሴቶች ጉዳይ ነው።» ሴቶቹ ባለሥልጣኑ ላይ መሸፈኛ አድርገው የሱፍ ቅርጫት አስይዘው «ቤት ተቀምጠህ ሱፍ ፍተል» ይሉታል

* ከተማዋ እንደ በግ ጸጉር — «መጀመሪያ እናጥበዋለን፣ ቆሻሻውን እናወጣለን። ወራዶቹንና እሾሆቹን እንለቅማለን። ለሥልጣን ብለው የሚጠቀለሉትን እንበትናለን። ከዚያ ሁሉንም ወደ አንድ የመልካም ፈቃድ ቅርጫት እንፈትላለን፤ ለሕዝቡ ካባ እንሠራለን»

* ዋጋው — «ልጆች እንወልዳለን፤ ወደ ጦርነት እንልካቸዋለን።» «ደግሞ ገና ወጣት ሆነን ብቻችንን እንተኛለን።» «ወንድ ሽበቱ ወጥቶ ቢመለስ ወዲያው ወጣት ሴት ያገባል። የሴት ጊዜ ግን አጭር ነው»

* እንደ ሬሳ የተዘጋጀ ባለሥልጣን — የሙት አክሊል አሰሩለት፤ ለሲኦል በር ጠባቂው ውሻ የሚሆን የማር ኬክ አስያዙት፤ «ካሮን እየጠራህ ነው» አሉት

* ሸሽተው የሚወጡ ሴቶች — አንዷ የሚሌጦስ ሱፏን በእሳት እራት እየተበላ ነው ትላለች፤ ሌላዋ ተልባዋን፤ ሦስተኛዋ «እርጉዝ ነኝ» ብላ ከቀሚሷ ሥር የተቀደሰ የነሐስ የራስ ቁር ደብቃለች። ሌሎቹ በተቀደሰው እባብና በጉጉቶቹ ጩኸት መተኛት አልቻልንም ይላሉ

* ሚርሂኒና ኪኔሲያስ — ሕፃኑ «እማዬ» ብሎ ጠርቷት ትወርዳለች። ከዚያ አልጋ፣ ፍራሽ፣ ትራስ፣ ብርድ ልብስ፣ ሽቶ እያለች ታዘገየዋለች። «ይህ የመዘግየት ሽታ ነው እንጂ የሠርግ አይደለም» ይላል። ስትሄድ አንድ ነገር ታስታውሰዋለች፦ «ስምምነቱን እንድትደግፍ አትርሳ።» አትመለስም

* ሁለቱም ወገኖች ተሸነፉ — የስፓርታ መልእክተኛ ተጎንብሶ ይመጣል፤ «ላምፒቶ ጀመረችው። ከዚያ ሴቶቹ ሁሉ በአንድነት ባሎቻቸውን ገፉ።» የአቴናውያንም ሁኔታ ተመሳሳይ ነው

* እርቅ የተባለች ሴት — ድርድሩ የሚደረገው በእርሷ ገላ ላይ እያሳዩ ነው። «ፒሎስን እንፈልጋለን» ይላሉ ስፓርታውያን፤ አቴናውያን ደግሞ ወሽመጡን፣ የሜጋራን ሁለት ረጃጅም ግንቦችና ኮረብታውን ይጠይቃሉ። ተውኔቱ ስለ ካርታ የሚያወራ ይመስላል፣ ግን ስለ ካርታ አይደለም

* ስምምነት ተፈረመ፤ ግብዣ ተደረገ — ከጥቂት ወራት በኋላ ግን በዚያችው ከተማ ውስጥ ዴሞክራሲው ተሽሮ አራት መቶ ሰዎች ሥልጣን ያዙ

* ደረጃው፦ አይታወቅም — መዝገቡ አልደረሰንም

እነሱ ምን ሆኑ

* ክሊዮን — በአምፊፖሊስ ውጊያ ተገደለ። አሪስቶፋነስ ከዚያ በኋላም ሲያፌዝበት ኖረ

* ሶቅራጠስ — በሦስት መቶ ዘጠና ዘጠኙ ዓመት በአቴና ዜጎች ድምፅ ተፈረደበት፤ መርዝ ጠጥቶ ሞተ

* አቴና — በአራት መቶ አራቱ ዓመት እጅ ሰጠች። ዴሞክራሲው ተሽሮ ሠላሳ ሰዎች ተተከሉባት፤ ከዓመት በኋላ ተመልሶ መጣ፣ ግን ከተማዋ ያቺው አልነበረችም

* አሪስቶፋነስ — አቴና ስትሸነፍ በሕይወት ነበር፤ ከዚያ በኋላም መጻፉን ቀጠለ። ማስተካከያ፦ ብዙ ጊዜ «ከአራት መቶ ሃምሳ እስከ ሦስት መቶ ሰማንያ ስምንት ኖረ» ይባላል፤ ተመራማሪዎች ዛሬ የሚያስቀምጡት ግን ከአራት መቶ አርባ ስድስት ገደማ እስከ ሦስት መቶ ሰማንያ ስድስት ገደማ ነው። የልደቱም የሞቱም ቀን በእርግጠኝነት አይታወቅም

* ተውኔቶቹ — አርባ ገደማ ነበሩ፤ ዐሥራ አንዱ ብቻ በሙሉ ደረሱን። እነዚያ ዐሥራ አንድ በዓለም ላይ ሙሉ በሙሉ የተረፉት ብቸኛዎቹ የዚያ ዘመን ኮሜዲዎች ናቸው። ተቀናቃኞቹ ክራቲኖስ፣ ኤውፖሊስ፣ አሜይፕሲያስ ስማቸው አለ፤ ተውኔቶቻቸው የሉም። «ደመናትን» ያሸነፉት ሁለቱ ተውኔቶችም ጠፍተዋል

የአበባ ሦስት ጥያቄዎች

* ዲካዮፖሊስ ጀግና ነው ወይ? — አበባ እንደ ድል አታነብበውም። ለጎረቤቶቹ ምንም አላደረገም፦ የሜጋራው ሰው ልጆቹን ሊሸጥ ሲመጣ ገዛቸው፣ የተራበውን ገበሬ አባረረው። ሰላሙ የግል ነው፣ ግላዊም ሆኖ ይቀራል። አሪስቶፋነስ ይህን አልደበቀውም — አጉልቶ ነው ያሳየው

* «ደመናት» ሶቅራጠስን ገደለው ወይ? — አይደለም፤ የገደሉት ድምፅ የሰጡት ሰዎች ናቸው። ትክክለኛው ጥያቄ ግን ሌላ ነው፦ ሰውየው ራሱ በዚያች ቀን ስለ ኮሜዲው ተናገረ። ያ ማስረጃ አይደለም፤ መተውም አይቻልም

* «ሊሲስትራታ» ስለ ሴቶች ነው ወይ? — ሴቶቹ ያሸንፋሉ፤ ግን የሚያሸንፉት ወንዶቹን በማሳመን አይደለም። አንድም ወንድ በተውኔቱ ውስጥ ሐሳቡን አልቀየረም — የተሸነፉት ስለተደከሙ ነው። ስለዚህ ተውኔቱ የሚናገረው ስለ ሴቶች ጥበብ ሳይሆን ስለ ወንዶች ደካማነት ነው

ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)

* ማንን ነው የሚያስቅብን? — ትግሥት፦ ላማኮስ ላይ ነው። መጀመሪያ ትዕቢተኛ ወታደር ተደርጎ ስለሚቀርብ ሲቆስል ሳቅ ይመጣል። ግን ወጥቶ የሄደው ተልኮ ነው፤ ሰክሮ የገባው ሰው ደግሞ አልተላከም። ሁለቱም ትክክል የሆነውን አድርገዋል — አንዱ ቁስሉን፣ ሌላው ጠጁን አገኘ

* ሦስተኛው አማራጭ — ትግሥት «መቆየትና በከንቱ መጮህ» የሚለውን ሁለት ጊዜ ሆን ብላ ትቆጥረዋለች፤ ያ አማራጭ በሁለት ሙከራ አያልቅም። ዲካዮፖሊስ ሁለት ጊዜ ተነስቶ ተስፋ ቆረጠ፤ በዚያው ቀንም ሙሉ የግል ሰላም አገኘ። ማምለጡ በጣም ፈጣንና በጣም ምቹ ነው

* ጥሩ ሕሊና ወይስ ጥሩ እራት? — ተውኔቱ ስለ ግብዣው በዚያ ሁሉ ዝርዝር የሚነግረን ለዚህ ነው — ዓሣው፣ ሥጋው፣ ጠጁ

* የዳዊት ተቃውሞ — ጎረቤት ላይ የሚያርፍ የግል ውሳኔ ሁልጊዜ ክህደት አይደለም፤ አንድ ሰው ከሚያፈርስ ቤት ሲወጣ ቤቱን አላፈረሰውም

* የትግሥት መልስ — ቤቱ የጋራ ከሆነስ? አንድ ጉባኤ የሚሠራው ሁሉም እንደሚገዛለት ሲታወቅ ብቻ ነው። አንድ ሰው «የራሴን መንገድ አገኘሁ» ማለት ከቻለ ሁለተኛውም ይችላል፤ ከዚያ ጉባኤው መሰብሰቡን ያቆማል

* የሠላሳ ዓመት ስምምነት በአንድ ሰው ላይ — የሠላሳ ዓመት ስምምነት ፈራሚዎቹን የሚያልፍ ስምምነት ማለት ነው። ዲካዮፖሊስ ግን በአንድ ሰው ላይ አጠበበው፤ ስለዚህ ሰላሙ ከእርሱ ጋር ይሞታል

* አሪስቶፋነስ መልስ ያልሰጠበት ጥያቄ — ትችቱ ጥሩ ነበር፤ መፍትሔው ግን ግልጽ አልነበረም። ተውኔቱ ሲያልቅ ጉባኤው አሁንም ተበላሽቷል፣ ጦርነቱ አሁንም ቀጥሏል፣ የተለወጠው አንድ ሰው መልካም እራት ማግኘቱ ብቻ ነው

* ማስደሰትና ማስተማር — ዳዊት፦ አሪስቶፋነስ ያስስቃል — ግን ለማስተማር፤ ዴማጎጎች ያስደስታሉ — ግን ለራሳቸው ሥልጣን። ትግሥት፦ ተመልካቹ ልዩነቱን መለየት ይችላል ወይ? ወይስ ሳቅ ራሱ ድንበሩን ያደበዝዛል?

* ተውኔቱ ራሱ ጠይቆታል — በ«ደመናት» ውስጥ ደካማው ክርክር የሚያሸንፈው በማስረጃ አይደለም፤ ወደ ተመልካቹ ዞሮ «አብዛኛችሁ ከየትኞቹ ናችሁ?» ብሎ ነው። ተደራሽ መሆንና ትክክል መሆን አብረው እንደማይሄዱ አሪስቶፋነስ በራሱ መድረክ ላይ አሳይቷል። እርሱ ግን ተደራሽነትን መረጠ

* ደፋር ነበር ወይስ ተፈቅዶለት ነበር? — ዳዊት፦ ጭንብል ሠሪው ፈራ፣ እርሱ አልፈራም፤ ያ የተሟላ መልስ ነው። ትግሥት፦ ጭንብል ሠሪው ስሙ የማይታወቅ የእጅ ሙያተኛ ነው፤ አሪስቶፋነስ ደግሞ ተመልካች፣ ስፖንሰርና በበዓሉ መዝገብ ውስጥ የተጻፈ ስም ያለው ሰው ነው። ትንሹ ሰው በቀል ይደርስበታል፤ ትልቁ ሰው ሽልማት ያገኛል

* የተፈቀደ ንዴት — ትግሥት፦ ተቋም የተፈቀደ ንዴት ሲፈጥር ንዴቱ ወደ ተግባር አይሄድም። ተመልካቹ ተሰምቶታል፤ ተሰምቶታል ማለት ግን በነጋታው ድምፅ ይቀይራል ማለት አይደለም። ተውኔቶቹ አንደኛ ወጡ፤ ጦርነቱ ቀጠለ፤ ከተማዋ ወደቀች

* የዳዊት ጥርጣሬ — በዚህ አመክንዮ ማንም ማንንም መተቸት የለበትም። ትግሥት፦ አይደለም፤ የሚፈቀድልህ ትችት ብቻ «ደፋር» ተብሎ መጠራት የለበትም። «እኔ ትኬቱን አያለሁ። አንተ ሰውየውን ታያለህ»

* ሃያ አራት ዓመታት — ትግሥት፦ ሶቅራጠስን የፈረዱበት ሰዎች ስለ ተውኔቱ አላሰቡም። አቴና ተሸንፋ፣ ዴሞክራሲዋ ሁለት ጊዜ ተገልብጦ፣ ሠላሳ ሰዎች ብዙ ዜጎችን ገድለው ነበር፤ ከእነዚያም መካከል የሶቅራጠስ ደቀ መዛሙርት ነበሩ። ያ ነው የገደለው

* ፕላቶ ለምን ጠቀሰው — ሶቅራጠስ ተውኔቱን የጠቀሰው ፕላቶ በጻፈው ጽሑፍ ውስጥ ነው፤ ፕላቶ ደግሞ መምህሩን የገደለው የአቴና ፖለቲካ ሳይሆን ድንቁርና እንደሆነ ማሳየት ይፈልጋል

* ካሪኬቸር በአፍ ይጓዛል — ዳዊት፦ «ደመናት» መጨረሻ ቢወጣም ምስሉ ኖረ። መጽሐፍ ካልተነበበ አይኖርም፤ ቀልድ ግን ካልተወደደ እንኳ ይኖራል። ትግሥት አልተቀበለችውም — «ግን ሊሆን ይችላል»

* ማን ትክክል አነበበው — ትግሥት፦ አሪስቶፋነስ በተውኔቶቹ ውስጥ ሴቶችን ደጋግሞ እንደ ሞኞችና ከዳዮች ያሳያል፤ ተውኔቱም በቀረበበት ጊዜ ጦርነቱ መቀጠል አለበት ወደሚል ሐሳብ ተጠግቶ ነበር። ለዘመኑ አቴናዊ የቀልዱ ቁም ነገር ተገልብጦ ሊነበብ ይችላል — «ሌላ ስምምነት መፈለግ እንደ ሴት ማሰብ ነው»

* ሁለት የተለያዩ ጥያቄዎች — «ይህ ጽሑፍ ዛሬ ለእኔ ይህ ማለት ነው» ማለት ትክክል ነው፤ «ጸሐፊው ይህን ማለት ፈልጎ ነበር» ማለት ግን ማስረጃ ይጠይቃል። ሁለቱ ሲደባለቁ ነው ታሪክ የሚዛባው

* በምን ዓይነት ሰላም? — ትግሥት፦ አንድ ሰው ሐሳቡን የሚቀይረው በክርክር ብቻ ነው ማለት የክርክርን ኃይል ማጋነን ነው። እርቅ የመጣው ሁለቱ ወገኖች መቀጠል ሲያቅታቸው ነው፤ አብዛኛው እውነተኛ ሰላምም እንደዚያ ነው የሚመጣው። ሁለቱ በተለያየ መልስ ላይ ደረሱ

* ማንም ሳይሰማ እውነትን መናገር ዋጋ አለው? — ትግሥት፦ እርሱ የተናገረው ለእኛ አልነበረም። ጦርነቱን ማስቆም ፈልጎ ነበር፤ ጦርነቱ አልቆመም። ዳዊት፦ አንድ ሰው ተነስቶ «ይህ ስህተት ነው» ማለቱ ራሱ በመዝገብ ውስጥ ይቀራል፤ መዝገቡም አንድ ቀን ይነበባል

* የተነበበው — በአራት መቶ አራቱ ዓመት አቴና እጅ ስትሰጥ ከተማዋን ከወደብዋ የሚያገናኙት ረጃጅም ግንቦች እንዲፈርሱ ተደረገ። ዜኖፎን የሚነግረን ግንቦቹ ሲፈርሱ ዋሽንት ተጫዋቾች ተጠርተው እንደነበር ነው፤ ሕዝቡ በደስታ ነበር። ያንን ቀን የግሪክ ነጻነት መጀመሪያ ብለው አሰቡት። አሪስቶፋነስም በሕይወት ነበር

ያልተነገሩ ነገሮች

* በድጋሚ የቀረበ ተውኔት። «እንቁራሪቶች» በአራት መቶ አምስቱ ዓመት አንደኛ ወጣ፤ ጥንታዊው መዝገብ ግን ተውኔቱ በድጋሚ እንዲቀርብ መደረጉን ይነግረናል — ለታሪኩ ሳይሆን ደራሲው ራሱ ወጥቶ በተናገረበት ክፍል ምክንያት። አሪስቶፋነስ በአደባባይ ተመሰገነ፤ የተቀደሰ የወይራ አክሊልም ተቀዳጀ። ያ አክሊል በክብር ከወርቅ አክሊል ጋር እኩል ይቆጠር ነበር።

* ራሱ የተጫወተው ሚና። በ«ፈረሰኞች» ላይ የክሊዮንን ጭንብል ማንም ሊሠራ አልፈለገም። ጥንታዊ ምንጮች የሚሉት አሪስቶፋነስ ጭንብል ሳይኖረው ፊቱን ቀብቶ ወደ መድረኩ እንደወጣ ነው።

* በሌላ ሰው ስም የጀመረ። የመጀመሪያዎቹ ተውኔቶቹ በካሊስትራቶስ ስም ነው የቀረቡት። ማለትም «አካርኒያውያን» አንደኛ ሲወጣ በመዝገቡ ውስጥ የተጻፈው የሌላ ሰው ስም ነው።

* በሌላ ሰው ስም ያለቀ። መጨረሻዎቹ ሁለት ተውኔቶቹ በልጁ በአራሮስ ስም ቀረቡ። ሦስቱም ወንዶች ልጆቹ ኮሜዲ ይጽፉ ነበር።

* በአንድ ማዕድ ላይ። ፕላቶ በ«ግብዣ» ውይይቱ ውስጥ አሪስቶፋነስንና ሶቅራጠስን አንድ ላይ አስቀምጧቸዋል፤ ስለ ፍቅር ተፈጥሮ በጣም የሚጠቀሰውን ንግግር የሰጠው ደግሞ ለአሪስቶፋነስ ነው — ሰዎች በመጀመሪያ ድርብ ተፈጥረው በኋላ ለሁለት ተከፍለዋል፣ እያንዳንዱም የተቆረጠውን ግማሹን ይፈልጋል የሚለውን። በግሪክ ፍልስፍና ውስጥ በጣም የተጠቀሰው የፍቅር ንግግር ሶቅራጠስን በቅርጫት ውስጥ ካንጠለጠለው ሰው አፍ ወጥቷል።

* የምናነብበው «ደመናት» አቴናውያን ያዩት አይደለም። ከሽንፈቱ በኋላ የተጀመረ፣ ያልተጠናቀቀ ማሻሻያ ነው። መጨረሻ የወጣው ተውኔት ራሱ ጠፍቷል።

* አሪስቶፋነስን የምናውቀው ተቀናቃኞቹ ስለጠፉ ጭምር ነው። አርባ ገደማ ጻፈ፤ ዐሥራ አንድ ብቻ ደረሱን፤ እነዚያም ከዘመኑ በሙሉ የተረፉት ብቸኛዎቹ ኮሜዲዎች ናቸው። «ደመናትን» ያሸነፉት ሁለቱ ተውኔቶች የሉም።

ቁልፍ ጥቅሶች

«ውሳኔውን ብዙ ሰው መስጠቱ ውሳኔው ሰላማዊ እንዲሆን አያደርገውም።»— ሳባ

«ሲፈቀድ ጋሻ ነው። ሲፈቀድ ደግሞ ልጓም ነው።»— ሳባ

«በቤት ውስጥ የተባለና በእንግዳ ፊት የተባለ አንድ አይደለም።»— ኢብሳ

«ትራጄዲ ሰውን ከመጠኑ በላይ ትልቅ አድርጋ ታሳያለች። ኮሜዲ ደግሞ ከመጠኑ በላይ አስቀያሚ አድርጋ። ሁለቱም እውነት አይደሉም፤ ግን ወደ ተቃራኒ አቅጣጫ ነው የሚዋሹት።»— ኢብሳ

«ጭንብል ሠሪው ፈርቷል። ደራሲው አልፈራም። ልዩነቱ ትንሽ አይደለም።»— ኢብሳ

«ሰላሙ የግል ነው፣ እናም ግላዊ ሆኖ ይቀራል። አሪስቶፋነስ ይህን አልደበቀውም። አጉልቶ ነው ያሳየው።»— አበባ

«ተውኔቱ ሰላሙን አላመጣውም፤ ሰላሙን ጠበቀው።»— አበባ

«አሪስቶፋነስ ወደ ጥሩ ሕሊና እያመራን አይደለም። ወደ ጥሩ እራት እያመራን ነው።»— ትግሥት

«እውነተኛው አደገኛ ንግግር ማንም ትኬት የማይገዛለት ነው።»— ትግሥት

«መጽሐፍ ካልተነበበ አይኖርም፤ ቀልድ ግን ካልተወደደ እንኳ ይኖራል።»— ዳዊት

«‹ትምህርቱ ኖረ› ማለት ደስ የሚል ዓረፍተ ነገር ነው፤ ግን የሚያጽናናው እኛን ነው፣ እርሱን አይደለም።»— ትግሥት

ስሞችና ቃላት

ሰዎች

* አሪስቶፋነስ — የተውኔቶቹ ደራሲ፤ ከአራት መቶ አርባ ስድስት ገደማ እስከ ሦስት መቶ ሰማንያ ስድስት ገደማ (ግምት ነው) — አርባ ገደማ ተውኔት ጻፈ፣ ዐሥራ አንዱ ብቻ ደረሰን

* ክሊዮን — ከፔሪክለስ በኋላ የመጣው ኃያል ፖለቲከኛ — ፒሎስ ላይ ድልን ወደ ቤት ያመጣ፣ በአምፊፖሊስ የተገደለ፤ በፊተኛው ረድፍ ተቀምጦ በስሙ የተጠራው ሰው

* ፔሪክለስ — የአቴና መሪ — በግንቦች ውስጥ የመቀመጥ ስትራቴጂ አዘጋጅ፤ ተነሥቶ ተቀጥቶ እንደገና ተመርጦ በወረርሽኙ ሞተ

* ቱሲዲዲስ — ወረርሽኙን የመዘገበ የታሪክ ጸሐፊ — ራሱ በበሽታው ተይዞ የተረፈ

* ሶቅራጠስ — በ«ደመናት» ውስጥ በቅርጫት ተንጠልጥሎ የሚታየው ፈላስፋ — በሦስት መቶ ዘጠና ዘጠኙ ዓመት በአቴና ዜጎች ድምፅ ተፈርዶበት መርዝ ጠጥቶ ሞተ

* ካይሬፎን — የሶቅራጠስ ጓደኛ — በተውኔቱ ውስጥ የትንኝ ጩኸት ጠያቂ

* ብራሲዳስ — የስፓርታ አዛዥ — ከክሊዮን ጋር በአንድ ቀን በአምፊፖሊስ የተገደለ

* አልኪብያዲስ — የሲሲሊው ዘመቻ አዛዥ — በሃይማኖት ስድብ ክስ ተጠርጥሮ ወደ ስፓርታ የሸሸና በአቴና ላይ ምክር የሰጠ

* ኤውሪፒዲስ — የትራጄዲ ደራሲ — በ«አካርኒያውያን» ውስጥ የተለፎስን ጨርቅ ያዋሰ ጎረቤት

* ኤስኪለስ — የቀድሞው ትልቁ የትራጄዲ ደራሲ — በሁለቱም ተውኔቶች ውስጥ እንደ መለኪያ የሚጠቀስ

* ፕላቶ — የሶቅራጠስ ደቀ መዝሙር — መከላከያውንም «ግብዣ»ንም የጻፈ፤ ኮሜዲውን መጥቀስ ለዓላማው የሚመች ሰው

* ዜኖፎን — ረጃጅም ግንቦቹ በዋሽንት ድምፅ ሲፈርሱ የመዘገበ

* ካሊስትራቶስ — የመጀመሪያዎቹ ተውኔቶች በስሙ የቀረቡበት ሰው

* አራሮስ — የአሪስቶፋነስ ልጅ — መጨረሻዎቹ ሁለት ተውኔቶች በስሙ ቀረቡ

* ክራቲኖስ፣ ኤውፖሊስ፣ አሜይፕሲያስ — ተቀናቃኝ የኮሜዲ ደራሲዎች — ስማቸው አለ፣ ተውኔቶቻቸው የሉም

ገጸ ባሕሪያት

* ዲካዮፖሊስ — «ጻድቅ ከተማ/ጻድቅ ዜጋ» — በ«አካርኒያውያን» የግል የሠላሳ ዓመት ስምምነት ያደረገ ገበሬ

* ላማኮስ — የከተማዋ ጄኔራል — ወደ በረዶው መተላለፊያ ተልኮ ቁስለኛ ሆኖ የተመለሰ

* አምፊቴዎስ — «ሟች አይደለሁም» የሚል፤ ሰላሙን በሦስት ጠርሙስ ያመጣ

* ስትሬፕሲያዲስ — በዕዳ የተውጠ አረጋዊ ገበሬ፤ የ«ደመናት» ዋና ገጸ ባሕሪ

* ፊዲፒዲስ — ልጁ፤ «ቆጣቢ ፈረስ» — ደካማውን ክርክር ተምሮ አባቱን የመታ

* ትሪጋዮስ — በእበት ጥንዚዛ ወደ ሰማይ የበረረው የ«ሰላም» ገበሬ

* ሊሲስትራታ — «ሠራዊት የምትፈታ» — የተውኔቱ መሪ

* ካሎኒኬ — የሊሲስትራታ ጎረቤት — በመጀመሪያ የተቃወመች

* ላምፒቶ — የስፓርታዋ ሴት — ብቻዋን ወዲያው የተስማማች

* ሚርሂኒና ኪኔሲያስ — የዝነኛው የማዘግየት ትዕይንት ባልና ሚስት

ቦታዎች

* የዲዮኒሰስ መድረክ — በአክሮፖሊስ ደቡባዊ ጎን ሥር፤ ከዐሥር ሺህ በላይ ተመልካች የሚይዝ

* ፕኒክስ — ጉባኤው የሚሰበሰብበት ኮረብታ — በ«አካርኒያውያን» መክፈቻ ላይ ባዶ ነው

* አክሮፖሊስ — የከተማዋ ግምጃ ቤት ያለበት፤ በ«ሊሲስትራታ» በአረጋውያን ሴቶች የተያዘ

* አካርኒያ — የከሰል ሠሪዎች መንደር — ስፓርታውያን የወይራ ዛፎቻቸውን አቃጥለውባቸዋል

* ሜጋራ — ከአቴና በስተ ምዕራብ ያለች ጎረቤት ከተማ — በዐዋጁ ገበያዋ የተዘጋባት

* ቦዮቲያ — ከአቴና በስተ ሰሜን፤ ከስፓርታ ጋር የወገነች — የኮፓይስ ሐይቅ ኢል መገኛ

* ፒሎስ — በአራት መቶ ሃያ አምስት ስፓርታውያን ተከበው እጅ የሰጡበት

* አምፊፖሊስ — ክሊዮንና ብራሲዳስ በአንድ ቀን የተገደሉበት

* ሲሲሊ — በአራት መቶ አሥራ አምስት አቴና ትልቅ ጦር የላከችበትና መርከቦቿ የጠፉበት

ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች

* ዴማጎግ — በራሱ «የሕዝብ መሪ» ማለት ነው፤ ትርጉሙ ግን ሕዝቡን በስሜት የሚነዳ ሰው ወደ ማለት ተለወጠ

* ሌኒያ — በክረምት አጋማሽ የሚደረግ በዓል፤ አቴናውያን ብቻቸውን የሚሆኑበት

* ታላቁ ዲዮኒሲያ — በፀደይ የሚደረግ በዓል፤ የተባባሪ ከተሞች መልእክተኞችና ግብር አምጪዎች የሚታደሙበት

* የሀብታሙ ዜጋ ግዴታ — የዘማሪውን ቡድን የማሠልጠን፣ የመመገብና የማልበስ ወጪ የመሸከም ግዴታ — ልገሳ ሳይሆን ግዴታ፣ ግን በተመሳሳይ ጊዜ የክብር መለኪያ

* ፓራባሲስ — ታሪኩ የሚቆምበትና ዘማሪው ቡድን ወደ ተመልካቹ ዞሮ የደራሲውን ቃል የሚናገርበት በር

* ስፖንዳይ — በግሪክ በአንድ ጊዜ «የሰላም ስምምነት» እና «ለአማልክት የሚፈስ የወይን ጠጅ» ማለት ነው — የተውኔቱ ሦስቱ ጠርሙሶች ቀልድ የተመሠረተበት

* ቀዩ ገመድ — ጉባኤ ቀን ገበያ ላይ የቀሩ ዜጎችን ወደ ኮረብታው የሚነዳበት በቀለም የተቀባ ገመድ፤ ቀለሙ የነካው ይቀጣል

* የስኪቲያ ቀስተኞች — የከተማዋ ፖሊስ የሆኑ ባሪያዎች

* ዲኖስ — «ሽክርክሪት» ማለት ነው፤ በተመሳሳይ ጊዜ የክብ የሸክላ ጋን ስም — ተውኔቱ ዜውስን በዚያ ቃል ይተካዋል

* የማሰቢያ ቤት — ደካማውን ክርክር አሸናፊ ማድረግ ያስተምራሉ የሚባልበት ትምህርት ቤት

* ጠንካራውና ደካማው ክርክር — መድረኩ ላይ ተመስለው የሚወጡ ሁለት ክርክሮች — ደካማው የሚያሸንፈው በማስረጃ ሳይሆን ወደ ተመልካቹ ዞሮ ነው

* ጠቋሚ — ዜጎችን ወደ ፍርድ ቤት እየጎተተ የሚተዳደር ሰው — በተውኔቱ ውስጥ «በአቴና ብቻ የሚመረት ዕቃ»

* የበዓሉ ጥበቃ — በበዓል ቀን ንጉሡንም መሳለቅ ይቻላል፤ ጥበቃው ግን በቀን የተከለለ ነው

የውይይት ጥያቄዎች

* የግል ሰላም። ዲካዮፖሊስ የሠላሳ ዓመት ስምምነት ወስዶ በአንድ ሰው ላይ አጠበበው። አንድ ሰው ተስፋ ቆርጦ የራሱን መንገድ ሲፈልግ የት ላይ ነው ሰብዓዊ የሚሆነው፣ የት ላይስ ጎረቤት ላይ የሚያርፍ ውሳኔ የሚሆነው?

* የተፈቀደ ትችት። የከተማዋ ገንዘብ የከፈለበት፣ የከተማዋ ባለሥልጣን የመረጠው፣ የከተማዋ ዳኞች ደረጃ የሰጡት ትችት — ትችት ነው ወይስ ሥርዓት? ትግሥት ትኬቱን ታያለች፤ ዳዊት ሰውየውን ያያል። እናንተ የትኛውን?

* የጸሐፊው ዓላማና የአንባቢው ንባብ። «ሊሲስትራታ» ዛሬ የሰላም ተውኔት ተብሎ ይነበባል፤ ለዘመኑ አቴናዊ ግን ቀልዱ ተገልብጦ ሊነበብ ይችላል። አንድ ጽሑፍ ከጸሐፊው ቁጥጥር ውጪ ሊያድግ ይችላል? ሁለቱ ሲደባለቁስ ምን ይጠፋል?

This is a public episode. If you would like to discuss this with other subscribers or get access to bonus episodes, visit www.zeresew.com

እንደ አውሮፓውያን አቆጣጠር በሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ዘጠኝ መጨረሻ ላይ አንድ ቀጭን ሰው በሬዲንግ ባቡር ጣቢያ ሻንጣውን ጠረጴዛ ሥር አስቀምጦ ወጣ። በውስጧ ለሁለት ዓመት ሌሊት ሌሊት የተጻፈ ሩብ ሚሊዮን ቃላት ገደማ ረቂቅ ነበር። ሻንጣዋ እስከ ዛሬም አልተገኘችም። ሰውየው ተመልሶ ተቀመጠና ከትዝታው እንደገና ጻፈው፤ ሁለተኛውን ቅጂ አቃጠለው፤ ሦስተኛውን ጻፈ። ያ ሦስተኛው ነው «ሰባት የጥበብ ምሰሶዎች»። አንድ ሰው መፈጸም እንደማይችል የሚያውቀውን ቃል ለሌላ ሰው ፊት ለፊት ቢገባ፣ ያ ሰው ማን ይሆናል? እና ያንን ካደረገ በኋላ የሚጽፈው መጽሐፍ ምስክርነት ይሆናል ወይስ ራስን የመከላከያ ሰነድ?

ክፍል 1 — በሬዲንግ ጣቢያ የቀረች ሻንጣ (ሳባ)

* ሦስት ጊዜ የተጻፈ መጽሐፍ — የመጀመሪያው ረቂቅ በባቡር ጣቢያ ጠፋ፤ ሁለተኛውን ጸሐፊው ራሱ አቃጠለው፤ በእጃችን ያለው ሦስተኛው ነው

* ቲ. ኢ. ሎረንስ — ከሺህ ስምንት መቶ ሰማንያ ስምንት እስከ ሺህ ዘጠኝ መቶ ሠላሳ አምስት የኖረ እንግሊዛዊ፤ ዓለም «የአረቢያው ሎረንስ» ብሎ ሰየመው፣ እርሱ ግን ያንን ስም እስከ ሞቱ ሲሸሽ ኖረ

* ስሙን የተሸከመው ፊልም — በሺህ ዘጠኝ መቶ ስድሳ ሁለት ዴቪድ ሊን «የአረቢያው ሎረንስ»ን ሠራ፤ ሎረንስን የተጫወተው ፒተር ኦቱል ነው። ፊልም ማሳጠር አለበት፤ አስቀድሞ የሚያሳጥረው ደግሞ ጥርጣሬውን ነው

* ወታደር ሳይሆን ፍርስራሽ አንባቢ — ኦክስፎርድ ውስጥ ተራ የመመረቂያ ጽሑፍ ለመጻፍ እምቢ ብሎ ወደ ሶርያ ሄደ፤ የመስቀል ጦረኞችን ግንቦች በእግሩ ዞሮ አየ። ስለ ግንብ ማንበብ ይቻላል፤ እርሱ ግን ግንቡን ነካካው

* ዲ. ጂ. ሆጋርዝ — መምህሩ፤ ብሪታንያዊ የአርኪዮሎጂ ባለሙያና በተመሳሳይ ጊዜ የስለላ ሰው። በዚያ ዘመን ሁለቱ ሙያዎች አይለያዩም ነበር — ቁፋሮ ፈቃድ የሚያገኝ ሰው መንገዶችን፣ ጉድጓዶችንና የጎሳ አለቆችን ስም ይዞ ይመለሳል

* በኤፍራጥስ ዳር የተሠራ ሥልጠና — ከጦርነቱ በፊት በቁፋሮ ላይ ለበርካታ ዓመታት ሠራ፤ አረብኛውን አጠናከረ፣ ከአካባቢው ሠራተኞች ጋር መኖርን ተማረ

* በአርኪዮሎጂ ስም የተደረገ ቅኝት — ጦርነቱ ሊፈነዳ ጥቂት ወራት ሲቀሩት ወደ ደቡብ በረሃ ተልኮ የመሬት ቅኝት አደረገ፤ ውጤቱ ወደ ወታደራዊ ካርታ ሄደ

* ካይሮ — ሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ አራት ላይ ጦርነቱ ሲፈነዳ ወዲያው ወደ ሠራዊት ገብቶ በካይሮ የስለላ ክፍል ውስጥ ሌተናንት ሆነ

* ኦቶማን ዘግይቶ ገባ — ጦርነቱ ሲጀምር ኦቶማን ኢምፓየር በውስጡ አልነበረም፤ በዚያው ዓመት መጨረሻ ከጀርመንና ከኦስትሪያ ጎን ተሰለፈ። ከዚያች ቀን ጀምሮ ከግብፅ እስከ ሶርያ፣ ከቀይ ባሕር እስከ መስጴጦምያ ያለው ምድር ወደ ጦር ሜዳነት ተለወጠ

* ልብሱ ትሕትና ነው ወይስ መሣሪያ? — አረብኛ እንዲማር ማንም አላዘዘውም፤ ራሱ ፈልጎ ተማረው። ልብሳቸውን ለበሰ፣ ምግባቸውን በላ፣ በግመል ተጓዘ። በተመሳሳይ ጊዜ ግን የስለላ መኮንን ነበር። ሎረንስ ራሱ ይህን ጥያቄ አልመለሰውም

* ሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ስድስት — የአረብ አመጽ — ሸሪፍ ሁሴን ከኦቶማን ተለይቶ የአረብ ጎሳዎችን ነጻነት አወጀ

* «ሸሪፍ» ስም ሳይሆን ማዕረግ — ትርጉሙ ከነቢዩ መሐመድ ዘር የተወለደ ማለት ነው፤ ሁሴንም የመካ አሚር ነበር። ማለትም ያመጸው ሰው በሙስሊሙ ዓለም ፊት የሚሰማ ድምፅ ያለው ሰው ነው

* በፋይሳል ድንኳን ውስጥ የተባለ ቃል — ሎረንስ አመጹ ዋጋ አለው ወይ የሚለውን ለመመዘን ተልኮ ሁሴንንና ልጁን ፋይሳልን አገኘ። ብሪታንያ አመጹን ትደግፍ፣ ወታደር ግን አትላክ ሲል ቃል ገባ

* ወታደር ለምን አልፈለገም — «የአረብ ነጻነት በእንግሊዝ ወታደር እግር የመጣ ከሆነ፣ ነጻነት አይሆንም — ገዥ መቀየር ብቻ ይሆናል።» ከዚያም ብቸኛው የብሪታንያ ወኪል እኔ ልሁን ብሎ ጠየቀ፤ ከፍተኛው ኮማንድ ፈቀደለት

* እያወቀ የገባ ቃል — ብሪታንያ በዚያው ወቅት ሌላ ንግግር እያደረገች ነበር፤ ሎረንስ ስለዚያ ያውቅ ነበር። በመጽሐፉ የመክፈቻ ምዕራፍ ላይ ራሱ አምኖ የተቀበለው ጉዳይ ይህ ነው

ክፍል 2 — ቃሉን ባዶ ያደረጉት ወረቀቶች (ኢብሳ)

* ሦስት ቃላት፣ ሦስት ዓይነት ነገር — «አረብ» የቋንቋና የትውልድ ስም ነው፤ «ቱርክ» የሌላ ሕዝብ ስም ነው፤ «ሙስሊም» የእምነት ስም ነው። ሦስቱ ይገናኛሉ፤ አንድ ግን አይደሉም

* አረብኛ ለእኛ ዘመድ ነው — ሴማዊ ቋንቋ ነው፤ ግእዝ፣ አማርኛና ትግርኛ ከዚያው ቤተሰብ ናቸው። ቤት/ባይት፣ ሰላም/ሰላም፣ ስም/ኢስም፣ ደም/ደም — ከአንድ ሥር የወጡ ናቸው

* የቱርክ ሕዝቦች መነሻ — የምሥራቁ የሣር ምድር፤ ዛሬ ሞንጎሊያና ደቡብ ሳይቤሪያ የምንላቸው አካባቢዎች። ቋንቋቸው ከአረብኛ ጋር የቤተሰብ ዝምድና የለውም — አማርኛና እንግሊዝኛ የማይዛመዱትን ያህል

* ቃላቱ ግን ተጋብተዋል — የኦቶማን ሥነ ጽሑፍ ቋንቋ በአረብኛና በፋርስኛ ቃላት የተሞላ ነበር፤ ተራው ሰው ራሱ በቀላሉ አያነብበውም ነበር

* ኦቶማን — ኦስማን በተባለ መስራች ስም የተጠራ፤ በሺህ አራት መቶ አምሳ ሦስት ቁስጥንጥንያን ያዙ፣ ከስድሳ ዓመታት ገደማ በኋላም ግብፅን፣ ሶርያንና ሒጃዝን ጨመሩ

* ካርታውን አታቅልሉት — አረብ የሚባል ሁሉ በዚያ ሥር አልነበረም (ሞሮኮ ፈጽሞ የኦቶማን ግዛት ሆና አታውቅም፤ የአረቢያ መሃል በእውነት ተገዝቶ አያውቅም)፤ ያ አራት መቶ ዓመትም ያልተቋረጠ አልነበረም — ሒጃዝ ራሱ በአሥራ ዘጠነኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ወጥቶ ተመልሷል

* ትክክለኛው አገላለጽ — ለአራት መቶ ዓመታት ገደማ፣ በአብዛኛው ጊዜና ቦታ፣ አረብኛ የሚናገር ሕዝብ የሚገዛው አረብኛ በማይናገር መንግሥት ነበር

* አረብ ሁሉ ሙስሊም አይደለም — በሶርያና በሊባኖስ አረብኛ የሚናገሩ ክርስቲያኖች ነበሩ፤ በደማስቆ ስለ አረብ ነጻነት ከሚያወሩት ምሁራንም መካከል ነበሩበት። በሕንድ ብቻ ከመላው አረቢያ የሚበልጥ ሙስሊም ነበር

* ስለ ነዳጅ ሳይሆን ስለ ሕንድ — ሕንድ የኢምፓየሩ ትልቁ ሀብት ነበረች፤ የብሪታንያው ንጉሥ የሕንድ ንጉሠ ነገሥት የሚል ማዕረግ ይዞ ነበር። መንገዶቹ በስዊዝ ቦይና በቀይ ባሕር በኩል ናቸው

* ግብ ሳይሆን ኮሪደር — አንድን ምድር ግብ አድርገህ ካየኸው ሕዝቡን ትጠይቀዋለህ፤ መተላለፊያ አድርገህ ካየኸው በደጅ ላይ እንደተቀመጠ ጠባቂ ታየዋለህ

* ኸሊፋነትና ቅዱሳኑ ከተሞች — የኦቶማን ሱልጣን ራሱን ኸሊፋ ብሎም ይጠራ ነበር፤ ማዕረጉን የሚያጸናለት መካና መዲና በእጁ መሆናቸው ነው። ስለዚህ ሒጃዝ ተራ በረሃ ሳይሆን የሃይማኖታዊ ሥልጣኑ መሠረት ነበር

* የቅዱስ ጦርነት ጥሪ — በሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ አራት ኖቬምበር ላይ ታወጀ፤ በብሪታንያ፣ በፈረንሳይና በሩሲያ ሥር ያሉ ሙስሊሞች እንዲነሱ ጥሪ ቀረበ። በለንደን ያንን የፈሩ ሰዎች ነበሩ

* ሁሴን ጥሪውን ሰነጠቀው — በቅዱሱ ምድር ላይ የተቀመጠ፣ ከነቢዩ ዘር የሆነ ሰው በሱልጣኑ ላይ ትጥቅ ሲያነሳ ብሪታንያ ያገኘችው ግመልና ጠመንጃ ብቻ አልነበረም — መልስ የሚሆን ድምፅ ነበር

* «አረቦች» አንድ ወገን አልነበሩም — በሒጃዝ በረሃ ውስጥ ቤዱዊን (በደዊ = የበረሃ ሰው) የሚባሉ ዘላን ጎሳዎች፤ በደማስቆ የከተማ ምሁራንና የቀድሞ የኦቶማን መኮንኖች፤ በዙሪያቸውም ገበሬዎችና ነጋዴዎች። ቤዱዊን የአኗኗር ስም እንጂ የዘር ስም አይደለም

* ማን የአረቦች አፍ ነው? — ኃያል መንግሥት ከተከፋፈለ ወገን ጋር ሲነጋገር ማን ጋር እንደሚነጋገር ራሱ ይመርጣል፤ የመረጠው ሰው በኋላ «የሕዝቡ ወኪል» ተብሎ ይጠራል

* አውሮፓ ደክሟል — ቨርዳንና ሶም ላይ በመቶ ሺዎች ወድቀዋል፤ የተገኘው መሬት በእግር የሚለካ ነበር። መንግሥት ርካሽ፣ ፈጣንና በካርታ ላይ የሚታይ ድል ማሳየት ነበረበት

* ሦስት ቃል ኪዳን፣ አንድ ምድር — (1) የማክማህን–ሁሴን ደብዳቤዎች፤ ብሪታንያ የአረብ ነጻነትን በሰፊው ትደግፋለች ተባለ፣ ድንበሩ ግን ደብዘዝ ተደረገ። (2) ሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ስድስት — ማርክ ሳይክስና ፍራንሷ ጆርጅ ፒኮ ያንኑ ምድር በካርታ ተከፋፈሉት፤ ምስጢር ነበር። (3) ሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ሰባት — የባልፎር መግለጫ

* ምስጢሩ የተከፈተበት ዓመት — በሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ሰባት መጨረሻ የሩሲያ አብዮት የዛር ማኅደር ከፍቶ የሳይክስ–ፒኮን ስምምነት አሳተመው፤ ኦቶማን ባለሥልጣናት ወዲያው ወደ አረብ መሪዎች አደረሱት

* ለሰባቱ የተሰጠ መልስ — በቀጣዩ ዓመት በካይሮ የነበሩ ሰባት የአረብ ታዋቂ ሰዎች ጥያቄ አቀረቡ፤ መንግሥቱ ባሰጠው መልስ አረቦች ራሳቸው ነጻ ያወጡት መሬት የራሳቸው ይሆናል ተባለ። ደማስቆ ላይ የሆነው ሩጫ ከዚህ አንቀጽ ይመነጫል። ካርታው ግን አልተቀየረም

* መጽሐፉ ራሱ ምን ዓይነት ነገር ነው — ሦስተኛውን ጽሑፍ ራሱ አሳጠረው፤ ሦስት መቶ ሠላሳ አምስት ሺህ ቃላት የነበረውን ወደ ሁለት መቶ አምሳ ሺህ አወረደው። ማለትም ከትዝታ የተሠራ፣ ደጋግሞ የተመረጠ ጽሑፍ ነው

* በአንድ ሰው ሁለት ማንነት መካከል — ጸሐፊው ተሳታፊ፣ ወታደርና ደመወዝ የተከፈለው የመንግሥት ሰው ነው፤ በተመሳሳይ ጊዜ ስለዚያው መንግሥት ውሳኔ የሚፈርድ ጸሐፊ ነው። አንባቢው የዓይን ምስክሩን ማመንና ተከሳሹን መጠራጠር በአንድ ገጽ ላይ ማድረግ አለበት

ክፍል 3 — የዕዳ ደብተር (አበባ)

መጽሐፉ ሦስት ሺህ ኪሎ ሜትር የሚያህል በረሃ፣ በደርዘን የሚቆጠሩ ወረራዎችና ሁለት ዓመት ተኩል ይይዛል። አበባ በቀን መቁጠሪያ ሳይሆን በዕዳ በዕዳ ትወስደዋለች፦ ምን ተባለ፣ እና ማን ከፈለ።

አንደኛው ዕዳ፦ በወጅ የተጫነ ወርቅ

* ሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ሰባት፣ ሜይ። ከቀይ ባሕር ዳርቻዋ ወጅ አምሳ ሰው ገደማ ተነሳ

* ሸሪፍ ናስር — የፋይሳል መደበኛ ጦር አዛዥ፤ ጩኸት የሌለው፣ ረጅሙን መንገድ አንድ ላይ የሚይዝ ሰው

* ዐውዳ አቡ ታዪ — የሁዌይታት ጎሳ አለቃ፤ ድንኳን የሚያውቅ፣ ጉድጓድ የሚያውቅ፣ ድንበር ግን የማያውቅ

* ሃያ ሁለት ሺህ የወርቅ ሳንቲም — ከሎረንስ ጋር ነበር። ዘመቻው ከመጀመሪያው ቀን ጀምሮ ሁለት ነገር ነው — የነጻነት ንቅናቄና የተከፈለበት አገልግሎት

ሁለተኛው ዕዳ፦ ዐቃባ ከጀርባዋ

* ቱርኮች መድፎቻቸውን በሙሉ ወደ ባሕሩ አዙረው ነበር፤ ቡድኑ ግን ወደ ውስጥ ገባ

* ስምንት ሳምንት ገደማ በበረሃ ተጓዙ፤ በመንገዳቸው ጎሳዎችን እያነጋገሩ ከአምሳ ወደ አምስት መቶ በላይ አደጉ

* በመጽሐፉ ውስጥ ጉዞው ብዙ ገጽ ይይዛል፤ ውጊያው ጥቂት ገጽ ብቻ ነው። የመጽሐፉ ትልቁ ተቃዋሚ ቱርክ ሳይሆን መሬቱ ነው

* ጁላይ መጀመሪያ ላይ ዐውዳ አምሳ ፈረሰኞችን ይዞ ተወረወረ፤ ናስርና ሎረንስ አራት መቶ ግመለኞችን ይዘው ከጎን ገቡ። ቱርኮች መድፎቻቸውን ማዞር አልቻሉም

* የዘመቻው መታጠፊያ — ወደብ፣ አቅርቦት፣ እውቅና። ሎረንስ ግን አላረፈም፤ የሲና በረሃን አቋርጦ ወደ ስዊዝ ተጓዘ

* ከአለንቢ ጋር የተደረገ ስምምነት — ሎረንስ ቱርኮችን በምሥራቅ ካስቸገራቸው አለንቢ ወደ ኢየሩሳሌም ያዘምታል። በዚያ ስምምነት ውስጥ ስለ ኢየሩሳሌም ተነግሯል፤ ስለ ደማስቆ አልተነገረም

ሦስተኛው ዕዳ፦ ማዳን ሳይሆን ማድከም

* የሐጅ ሐዲድ — ከደማስቆ እስከ መዲና ሺህ ሦስት መቶ ኪሎ ሜትር ገደማ። የአርባ ቀን የግመል ጉዞን ወደ አምስት ቀን አወረደው

* ገንዘቡ ከየት መጣ — ከአውሮፓ ብድር ሳይሆን ከሙስሊሙ ዓለም በተሰበሰበ መዋጮ፤ አብዛኛውም ከኦቶማን ግዛት ውስጥ። ለተራው ሰው የእምነት ሥራ ነበር

* ሁለት ገጽታ — ያ ሐዲድ ተሳላሚ ብቻ ሳይሆን ጦርም ያመላልሳል፤ የመካና የመዲና አሚሮችንም ጥገኛ ያደርጋል

* አሥር ሺህ ወታደር በአንዲት የበረሃ ከተማ — መካ አስቀድማ ከእጁ ወጥታለች፤ መዲናን መልቀቅ የቀረውን ማዕረግ መልቀቅ ነው። ጦሩ የተቀመጠው በካርታ ስሌት ሳይሆን በእምነት ስሌት ነው

* የሎረንስ ምክር — መዲናን አትያዙ፤ መስመሩን ስበሩ፤ ግን ሙሉ በሙሉ አታጥፉት። መስመሩ በሕይወት ግን በሕመም ላይ ከቆየ ጦሩ ተቀምጦ ይራባል፣ ተቀምጦ ይጠፋል

* በተግባር — ሐዲዱ በተደጋጋሚ ተነቀለ፤ በአንድ ወቅት ብቻ ስድስት መቶ ጥንድ ሐዲድ ተነሳ። መዲና በጦርነቱ ጊዜ ሁሉ አልተያዘችም፤ ጦሩም አልመጣም

* የስሌቱ ሐሳብ — ደካማ ወገን በተራ ጦርነት ሁልጊዜ ይሸነፋል፤ ስለዚህ ሎረንስ ሒሳቡን ቀየረው። አረቦች ግንባር የላቸውም፣ የሚከላከሉት ከተማ የላቸውም — ጠላት ሊመታው የሚችል ነጥብ የላቸውም። ቱርኮች በተቃራኒው ሁሉንም መጠበቅ አለባቸው

* «በሰው ላይ ሳይሆን በቁሳቁስ ላይ» — የሞተ ወታደር ቱርክ ትተካዋለች፤ የተነቀለ ሐዲድ ግን መተካት ወራት ይወስዳል

* የጎሳዎቹ ዕዳ — ባቡር የሚያፈነዳው ሰው በዚያው ምድር ላይ ይኖራል፤ ቱርኮች የሚበቀሉት በቅርብ ባለ መንደር ላይ ነው። ሎረንስ ራሱ ስትራቴጂው ርካሽ የሚሆነው በእንግሊዝ ደም ሲሰላ ብቻ እንደሆነ ጽፏል

አራተኛው ዕዳ፦ ሁለት ወጣቶች

* ፈራጅና ዳውድ — የሎረንስ አገልጋዮች፤ በመጽሐፉ ውስጥ የሚስቁ፣ የሚያምሱ፣ ቅጣት የሚያበዙ ልጆች ናቸው። አንዱ ያለ ሌላው አይታሰብም

* ዳውድ በአዝራቅ አካባቢ በዘብ ላይ ሳለ በቁር ታምሞ ሞተ። ፈራጅ ቀረ፤ ሎረንስ ስለዚያ ወራት ሲጽፍ ልጁ ዝም እንዳለ ይነግረናል

* ፈራጅ በአንድ ወረራ ላይ የማይድን ቁስል ተመታ። ቡድኑ በሽሽት ላይ ነው፤ መተውም ይዞ መሮጥም አይቻልም። ሎረንስ ራሱ ገደለው። አልደበቀውም፤ አላሳመረውምም

አምስተኛው ዕዳ፦ ደራ

* ሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ሰባት፣ ኖቬምበር። ቦታውን ሊቃኝ ገብቶ ተያዘ፤ ተደበደበ፤ ከድብደባውም የከፋ ነገር ደረሰበት

* ሎረንስ ራሱ በዚያ ሌሊት የደረሰው ነገር ውስጡን በቋሚነት እንደጎዳው ጽፏል

* ስለዚያ ሌሊት ያለን ምንጭ የሎረንስ ቃል ብቻ ነው። ተመራማሪዎች እስከ ዛሬ አልተስማሙበትም — አንዳንዶቹ ሙሉ በሙሉ ይቀበሉታል፣ ሌሎች በተለያዩ ጊዜያት የተለያየ ዘገባ መስጠቱን ጠቅሰው ይጠራጠራሉ

ስድስተኛው ዕዳ፦ ጣፋስ

* ሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ስምንት፣ ሴፕቴምበር። የሚያፈገፍገው የኦቶማን ጦር በጣፋስ መንደር ላይ አረፈ፤ ሴቶችና ሕፃናትን ጨምሮ ብዙ ሰው ተጨፈጨፈ

* ጣላል — ጣፋስ የእሱ መንደር ናት። መንደሩን አየ፤ ብቻውን ወደ ቱርክ አምድ ጋለበ፤ ተገደለ

* በመጽሐፉ ውስጥ ያለው ዓረፍተ ነገር፦ «ከጣፋስ አስፈሪነት በተወለደ እብደት ገደልን፤ ገደልን።» በዚያ ቀን ምርኮኛ አልተወሰደም

* ማስተካከያ — ጭፍጨፋውን የጀመረው ሎረንስ አይደለም፤ በመንደሩ ላይ የደረሰው ጥቃት የኦቶማን አምድ ሥራ ነው። ተመራማሪዎችም ትዕዛዙ ምን ያህል የሎረንስ ብቻ እንደነበር ይከራከራሉ። እርሱ ግን ኃላፊነቱን ወደ ሌላ አላዞረም — «ገደልን» ብሎ ራሱን በቁጥሩ ውስጥ አስገባ

ሰባተኛው ዕዳ፦ ደማስቆ

* ሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ስምንት፣ ኦክቶበር መጀመሪያ። የአረብ አስተዳደር ተቋቋመ፤ ፋይሳል መጣ

* ሎረንስ ግን ከጥቂት ቀናት በኋላ ፈቃድ ጠይቆ ወጣ። ሁለት ዓመት ተኩል ሲሠራበት የነበረው ግብ በእጁ ገባ፤ እርሱ ግን ተነስቶ ሄደ

* ወደ ለንደን ተመልሶ ስለ ድንበሮች ለመከራከር ሞከረ። ስለ ሽልማት ሲጠየቅ እምቢ አለ

መንገዱ ሊቆም የቻለበት ቦታ

* በመክፈቻው ምዕራፍ ላይ ሎረንስ የሚናገረው፦ የአረቦች ትግል በብሪታንያ ቃል ላይ ተመሥርቷል፤ እርሱ ግን ያ ቃል ባዶ ወረቀት እንደሚሆን ያምን ነበር። ታማኝ አማካሪ ቢሆን ኖሮ ሰዎቹን ወደ ቤታቸው ይመልሳቸው ነበር። አልመለሳቸውም — ማጭበርበሩን ተሸክሞ ሄደ፣ በዚያም አፍሮ ኖረ

ሁሉም ወዴት ደረሱ

* ፋይሳል — በሺህ ዘጠኝ መቶ ሃያ በደማስቆ የሶርያ ንጉሥ ተባለ፤ በዚያው ዓመት ጁላይ ላይ በሚሳሉን የሶርያ ኃይል ተበተነ፣ ከከተማዋም ተባረረ። በሚቀጥለው ዓመት ብሪታንያ የኢራቅ ንጉሥ አድርጋ አስቀመጠችው። ማስተካከያ፦ ኢራቅ በዚያ ቀን ነጻ አገር አልሆነችም — በብሪታንያ ሞግዚትነት ሥር ነበረች፤ ሙሉ ነጻነት የመጣው ከአሥር ዓመት በላይ ቆይቶ ነው። ሎረንስ ያተረፈው ዙፋን ነው፤ ሉዓላዊነት አይደለም

* ሸሪፍ ሁሴን — ግዛቱን በሌላ ኃይል ተነጥቆ ከአረቢያ ወጣ። ልጆቹ ነገሡ፤ እርሱ ግን አልነገሠም

* ዐውዳ አቡ ታዪ — ወደ ጎሳው መሬት ተመልሶ ከጦርነቱ ጥቂት ዓመታት በኋላ አረፈ። በአዲሱ ካርታ ውስጥ ቦታ አልነበረውም — ለድንበር አልተዋጋም፣ ለስም ተዋጋ

* ሸሪፍ ናስር — በጸጥታ ተመልሶ ሄደ። ስሙን የያዘው መጽሐፉ ብቻ ነው

* ጣላል — ጣፋስ ላይ ሞተ፤ መንደሩም ከእሱ ጋር

* ፈራጅና ዳውድ — ሁለቱም በዚያ በረሃ ቀሩ

* ጄኔራል አለንቢ — ኢየሩሳሌምንና ደማስቆን ይዞ በክብር ተመለሰ፤ በኋላም በግብፅ ከፍተኛ ኮሚሽነር ሆነ

* ፈኽሪ ፓሻ — የመዲና ጦር አዛዥ። ጦርነቱ አልቆ ከኦቶማን መንግሥት «እጅህን ስጥ» የሚል ትዕዛዝ ሲደርሰው እምቢ አለ፤ በመጨረሻ የገዛ መኮንኖቹ ያዙትና አስረከቡት። መዲና የተያዘችው በሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ዘጠኝ ጃንዋሪ ላይ ነው — ጦርነቱ ካበቃ ከሁለት ወር በላይ ቆይቶ

* ሎረንስ — ሠራዊቱን ለቆ ወጣ፤ ስሙን ቀይሮ በተራ ወታደርነት ተመዘገበ፤ ተጋልጦ ተባረረ፤ እንደገና በሌላ ስም ገባ። በሺህ ዘጠኝ መቶ ሠላሳ አምስት በሞተር ብስክሌት አደጋ ሞተ፤ አርባ ስድስት ዓመቱ ነበር

የአበባ ሦስት ጥያቄዎች

* ሎረንስ ለምን ደማስቆ ላይ ሳይቆይ ወጣ? — ብዙ ጊዜ የሚሰጠው መልስ ድካም ነው። አበባ አታምንም፦ በአስተዳደሩ ውስጥ ቢቆይ የሚቀጥሉት ወራት ተካፋይ ይሆን ነበር። የፈለገው በካርታው ላይ ሳይሆን በክርክሩ ውስጥ መሆን ነው። ወደ ለንደን ሲደርስ ግን ወንበሩ ተይዞ ነበር

* የባቡሩ ስትራቴጂ ጥበብ ነው ወይስ ጭካኔ? — ሁለቱም። ብዙ ሕይወት አድኗል፤ ነገር ግን በቀሉ ወደ ለንደን አይሄድም፣ ወደ አጠገቡ ወዳለ መንደር ይሄዳል

* ስለ ራሱ የከፋውን የጻፈ ሰው ታማኝ ነው ማለት ነው? — ጣፋስን፣ ፈራጅን፣ «ማጭበርበር» ብሎ የጠራውን አልደበቀም። ሆኖም ክሱን የመረጠው እርሱ ነው። ሦስት ጊዜ ጻፈው፤ አንዱን አቃጠለው። መጽሐፉ እውነተኛ ነው፤ በተመሳሳይ ጊዜ የተሠራ ነው — እነዚህ ሁለቱ አይጣረሱም

ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)

* ኑዛዜ ወይስ ፍርድ? — ትግሥት፦ ሎረንስ «ተሳስቻለሁ» አላለም፤ «ትክክለኛው ነገር ምን እንደሆነ አውቅ ነበር» ብሎ ነው። ሁለተኛው ዓረፍተ ነገር ሰውየውን ራሱን ከመፍረዱ በፊት ዳኛ ያደርገዋል

* ሦስቱ አማራጮች — እውነቱን ተናግሮ መውጣት፤ ሳያውቅ መቀጠል፤ እያወቀ መቀጠል። ሎረንስ ሦስተኛውን መረጠ። ትግሥት፦ የማያውቅ ሰው ሲያሳስት ስሕተት ሠራ ይባላል፤ የሚያውቅ ሰው ሲያሳስት ግን ወስኗል

* የዳዊት መልስ — ምርጫው በጥሩና በመጥፎ መካከል አልነበረም፤ በመጥፎና በባሰ መካከል ነበር። ቢወጣ ኖሮ ብሪታንያ ስለ አረቦች የማይጨነቅ ሌላ መኮንን ትልክ ነበር፣ ደማስቆ ላይም የአረብ አስተዳደር አይቋቋምም ነበር

* የትግሥት ምላሽ — «ትንሽ ማግኘት ከምንም ይሻላል» የሚለው ዓረፍተ ነገር ብዙ ጊዜ የሚነገረው ትንሹን ለሚሰጠው ወገን እንጂ ለሚቀበለው አይደለም። ስሌት የሚሠራው በሕይወት ላይ ነው — ጣላል ስለ ስሌት አልተነገረውም

* ያልተፈታ ልዩነት — ዳዊት ስላልሆነው ነገር ይከራከራል፤ ትግሥት ስለሆነው። አልተስማሙም

* ልብሱ — ዳዊት፦ በዚያ ዘመን ወደ ሌላ ሕዝብ የሚሄድ አውሮፓዊ ለማስተማር ነው የሚሄደው፤ ሎረንስ ግን ተማረ። ትግሥት፦ ተራ ነገር አልነበረም፤ ንጹሕ ግን አልነበረም። ልብሱን የለበሰው ወርቅ ተሸክሞ ጎሳ የሚያሰባስብ የስለላ መኮንን ነው — መከባበርም መሣሪያም በአንድ ጊዜ

* ዝናውን ሸሸ ወይስ ተጫወተበት? — ሎውል ቶማስ የከፈተውን ትርኢት ብዙ ሺህ ሰው እያየ ሳለ ሎረንስ ራሱ ብዙ ጊዜ ሄዶ ተመልክቶታል፤ ስሙን ቀይሮ በተመዘገበባቸው ዓመታትም ከዘመኑ ታዋቂ ጸሐፍትና ፖለቲከኞች ጋር ይጻጻፍ ነበር። ዳዊት፦ ወይም ሰውየው በእውነት ተጎድቶ ነበር፤ መደበቅም መታየትም አልሠሩለትም

* ሦስት የተለያዩ ነገሮች — መጽሐፉ አለ፤ ሰውየው አለ፤ ስሙ አለ። ሦስቱም አንድ አይደሉም። ሎረንስ ራሱን ለማሳነስ ሁለት መቶ አምሳ ሺህ ቃላት ጻፈ፤ ዓለም በአንድ ፊልም መልሶ አግዝፎ አቆመው

* ፊልሙ ማንን ያሳያል — ብቻውን የቆመ አንድ ሰው። ትግሥት፦ ዐቃባን ያሰበው ሎረንስ ብቻ አይደለም፤ ያለ ዐውዳ ጉዞው አይነሳም ነበር፣ ያለ ናስር በመሃል አይቆይም ነበር

* ደም ደም ሲወልድ — ጣፋስ ዘመቻውን ገለበጠው፤ እስከዚያ ስለ ነጻነት ይነገር ነበር፣ ከዚያ በኋላ የቀረው ሒሳብ ብቻ ነው። ጦርነት የሚያጠፋው ሰዎችን ብቻ አይደለም — ሰዎችን የሚያስቆሙ ሥርዓቶችንም ያጠፋል። መጀመሪያ ሽማግሌው ይጠፋል፤ ከዚያ ቆጠራው ይጀምራል

* በማን ስም ተናገረ? — ሎረንስ በብሪታንያ ስም ተናገረ፤ ብሪታንያ ግን አልፈቀደችለትም። ፋይሳልም በአረብ ጎሳዎች ስም ተናገረ፤ ጎሳዎቹ ግን አንድ ሥርዓት አልነበራቸውም። በዚያ ድንኳን ውስጥ የተደረገው ስምምነት በአየር ላይ ተንጠልጥሏል

* ሸክሙን ማን ጫነበት? — ዳዊት፦ ግለሰብ ብቻውን ሊሸከመው የማይችል ሸክም ተጫነበት። ትግሥት፦ ብቸኛው የብሪታንያ ወኪል እኔ ልሁን ብሎ የጠየቀው እርሱ ነው። ማንም አልጫነበትም

* ኑዛዜ ወይስ ትርኢት? — ኑዛዜ የሚያደርገው፦ ጣፋስ አለበት፣ ፈራጅ አለበት፣ «ማጭበርበር» የሚለው ቃል በራሱ አፍ ተጽፎ አለበት። ትርኢት የሚያደርገው፦ ሦስት ጊዜ ተጽፏል፣ አንዱ ተቃጥሏል፣ ሦስት መቶ ሠላሳ አምስት ሺህ ቃላት ወደ ሁለት መቶ አምሳ ሺህ ተቆርጠዋል — አርታዒው ተከሳሹ ራሱ ነው

* ዳዊት የሚያቀርበው ማስረጃ — ሎረንስ በዚያ መጽሐፍ አልበለጸገም፤ ተከሰረበት እንጂ። ትግሥት ያንን አትክድም፤ ጥርጣሬዋን በእጅጉ ያዳክማል — ግን አላስወገደውም

ያልተነገሩ ነገሮች

* ርዕሱ የዚህ መጽሐፍ ሆኖ አልተወለደም። ሎረንስ ከጦርነቱ በፊት ስለ መካከለኛው ምሥራቅ ሰባት ታላላቅ ከተሞች ሌላ መጽሐፍ ሊጽፍ አስቦ ነበር — ካይሮ፣ ስሚርና፣ ቁስጥንጥንያ፣ ቤይሩት፣ አሌፖ፣ ደማስቆና መዲና። ሥራውን ተወው፤ ርዕሱን ግን አላባከነውም። ሐረጉ ራሱ ከመጽሐፈ ምሳሌ የተወሰደ ነው።

* በሸጠ ቁጥር ይከስር ነበር። በሺህ ዘጠኝ መቶ ሃያ ስድስት ለተመዝጋቢዎች ብቻ ልዩ ዕትም አሳተመ — መቶ ሰባ ገደማ ሙሉ ቅጂዎች፣ እያንዳንዱ በተለየ እጅ ተጠርዞ በታዋቂ ሠዓሊዎች ሥዕል ተሞልቶ። እያንዳንዱ ቅጂ ተመዝጋቢው ከከፈለው ሦስት እጥፍ ያስወጣው ነበር። በሚቀጥለው ዓመት መቶ ሠላሳ ሺህ ቃላት ብቻ ያለው አጭር ዕትም አወጣ፤ በጣም የተሸጠችው ያች ናት።

* ታዋቂ ያደረገው መጽሐፉ አይደለም። ሎውል ቶማስ የተባለ አሜሪካዊ ጋዜጠኛ በሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ዘጠኝ በለንደን ፎቶና ፊልም የተቀላቀለበት ትርኢት ከፈተ። ሁለት ሳምንት ሊቆይ ታስቦ ስድስት ወር ሄደ፤ በአጠቃላይ አራት ሚሊዮን ገደማ ሰው አየው። መጽሐፉ ገና ሳይታተም ሰውየው ዝነኛ ሆኖ ነበር።

* በንጉሡና በንግሥቲቱ ፊት እምቢ አለ። በሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ስምንት ኦክቶበር መጨረሻ ንጉሥ ጆርጅ ወደ ቤተ መንግሥት ጠራው። ሎረንስ ስለ ድንበሮች ለመነጋገር መስሎት ሄደ፤ የተጠራው ግን ለሽልማት ነበር። ማዕረጉን ለመቀበል እምቢ አለ — እንዲህ ያለ ነገር ተሰምቶ አይታወቅም ነበር።

* የመጨረሻው የተሸነፈ ሰው በጠላቱ አልተያዘም። የመዲና አዛዥ ፈኽሪ ፓሻ ጦርነቱ ካበቃ በኋላ ከገዛ መንግሥቱ «እጅህን ስጥ» የሚል ትዕዛዝ ደረሰው። እምቢ አለ፤ ከሥራው ተባረረ፤ አሁንም አልሰጠም። በመጨረሻ ራሳቸው መኮንኖቹ አሰሩትና አስረከቡት።

* የሞተር ብስክሌት የራስ ቁር። ሎረንስ ሲወድቅ የያዘው ሐኪም ሂው ኬርንስ የተባለ የነርቭ ቀዶ ሕክምና ባለሙያ ነበር። የራስ ቁር ቢኖረው ኖሮ ሰውየው ላይሞት ይችል እንደነበር አስተውሎ በሠራዊት ውስጥ በሞተር ብስክሌት መልእክት አድራሽ ወታደሮች ላይ የሚደርሰውን የራስ ጉዳት አጠናና የራስ ቁር ግዴታ ይሁን የሚል መደምደሚያ አሳተመ። በሠራዊት ውስጥ ወዲያው ተግባራዊ ሆነ፤ ብሪታንያ ግን ለሁሉም አሽከርካሪ ግዴታ ያደረገችው ሎረንስ ከሞተ ከሠላሳ ስምንት ዓመት በኋላ ነው።

ቁልፍ ጥቅሶች

«የሁለቱን ወገን ቋንቋ የሚናገር ሰው የሁለቱንም መልእክት ማድረስ ይችላል፤ የሁለቱንም ውሸት ማድረስም ይችላል።»— ሳባ

«ድንኳን አለ። ሁለት ሰዎች አሉ። አንዱ ለሌላው ስለ ነጻ ሀገር ይናገራል። ተናጋሪው ግን ያች ሀገር እንደማትኖር ቀድሞውኑ ጠርጥሯል።»— ሳባ

«የአረብ ምድር ለብሪታንያ ግብ አልነበረም — መተላለፊያ ኮሪደር ነበር። መንገድ፤ ደጅ።»— ኢብሳ

«ቃል ኪዳን የሚያድነው ኃይል ያለውን ወገን ብቻ ነው።»— ኢብሳ

«ወርቅ ግን ዕዳ አይደለም — ክፍያ ነው። ዕዳ የሚሆነው ከወርቁ ጋር የተገባው ቃል ነው።»— አበባ

«ርካሽ ጦርነት» የሚባል ነገር አለ፤ ግን ለማን ርካሽ እንደሆነ መጠየቅ ያስፈልጋል።— አበባ

የማያውቅ ሰው ሲያሳስት «ስሕተት ሠራ» ይባላል። የሚያውቅ ሰው እያወቀ ሲያሳስት ግን ወስኗል፤ ሆን ብሎ አድርጎታል።— ትግሥት

«እርሱ ራሱን ከሰሰ፤ ዓለም ግን አፈ ታሪካዊ ጀግና አደረገው።»— ትግሥት

«ራስን መክሰስ የራስ መከላከያ እጅግ ጠንካራው ቅርጽ ነው።»— ትግሥት

ስሞችና ቃላት

ሰዎች

* ቲ. ኢ. ሎረንስ — የመጽሐፉ ጸሐፊና የአረብ አመጽ የብሪታንያ ወኪል — ከጦርነቱ በኋላ ስሙን ቀይሮ በተራ ወታደርነት ኖረ፤ በሺህ ዘጠኝ መቶ ሠላሳ አምስት በሞተር ብስክሌት አደጋ ሞተ

* ዲ. ጂ. ሆጋርዝ — የሎረንስ መምህር፤ የአርኪዮሎጂ ባለሙያና የስለላ ሰው — ወደ ምሥራቅ የገፋው እርሱ ነው

* ሸሪፍ ሁሴን — የመካ አሚርና የአመጹ አስጀማሪ — ልጆቹ ነገሡ፣ እርሱ ግን ግዛቱን ተነጥቆ ከአረቢያ ወጣ

* ፋይሳል — የሁሴን ልጅና የአመጹ የመስክ መሪ — በሺህ ዘጠኝ መቶ ሃያ የሶርያ ንጉሥ ተብሎ ተባረረ፣ በሚቀጥለው ዓመት በብሪታንያ ሞግዚትነት ሥር የኢራቅ ንጉሥ ሆነ

* ሸሪፍ ናስር — የፋይሳል መደበኛ ጦር አዛዥ — ረጅሙን የዐቃባ ጉዞ አንድ ላይ የያዘ፤ ስሙን የያዘው መጽሐፉ ብቻ ነው

* ዐውዳ አቡ ታዪ — የሁዌይታት ጎሳ አለቃ — ዐቃባ ላይ አምሳ ፈረሰኞችን ይዞ የተወረወረ፤ በአዲሱ ካርታ ውስጥ ቦታ አልነበረውም

* ፈራጅና ዳውድ — የሎረንስ ሁለት ወጣት አገልጋዮች — ዳውድ በአዝራቅ አካባቢ በቁር ሞተ፤ ፈራጅ በወረራ ላይ ተመትቶ በሎረንስ እጅ አለፈ

* ጣላል — የጣፋስ ሰው — መንደሩ ከተጨፈጨፈ በኋላ ብቻውን ወደ ቱርክ አምድ ጋልቦ ተገደለ

* ጄኔራል ሰር ኤድመንድ አለንቢ — የብሪታንያ አዛዥ — ከሎረንስ ጋር የተስማማ፤ ኢየሩሳሌምንና ደማስቆን ይዞ በኋላ በግብፅ ከፍተኛ ኮሚሽነር ሆነ

* ፈኽሪ ፓሻ — የመዲና ጦር አዛዥ — ጦርነቱ አልቆም እጅ ለመስጠት እምቢ አለ፤ በገዛ መኮንኖቹ ተይዞ ተላለፈ

* ማክማህን — በካይሮ የነበረው ከፍተኛ ኮሚሽነር — ከሁሴን ጋር የተጻጻፈው ደብዳቤ የመጀመሪያው ቃል ኪዳን ነው

* ማርክ ሳይክስና ፍራንሷ ጆርጅ ፒኮ — እንግሊዛዊና ፈረንሳዊ — በሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ስድስት ምድሩን በምስጢር በካርታ የተከፋፈሉ

* ሎውል ቶማስ — አሜሪካዊ ጋዜጠኛ — በሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ዘጠኝ በለንደን የከፈተው ትርኢት ሎረንስን ዝነኛ አደረገው

* ዴቪድ ሊንና ፒተር ኦቱል — የሺህ ዘጠኝ መቶ ስድሳ ሁለቱ ፊልም ዳይሬክተርና ተዋናይ — ዛሬ የሎረንስን ስም ተሸክሞ የቆመው ትልቁ ነገር ያ ፊልም ነው

* ሂው ኬርንስ — የነርቭ ቀዶ ሕክምና ባለሙያ — የሎረንስ ሞት ወደ የራስ ቁር ጥናትና ወደ ሕግ የመራው

* አልፍሬድ ኢልግ — ስዊዘርላንዳዊ መሐንዲስ፤ በሺህ ስምንት መቶ ሰባ ሰባት ወደ ኢትዮጵያ መጥቶ የዳግማዊ ምኒልክ አማካሪ የሆነ — ከሺህ ስምንት መቶ ዘጠና ሰባት እስከ ሺህ ዘጠኝ መቶ ሰባት የውጭ ጉዳይ ኃላፊ፣ ቢትወደድ የተባለ፤ በሁለት ዓለም መካከል የቆመ ሰው ምሳሌ ሆኖ ቀረበ

ቦታዎች

* ወጅ — በቀይ ባሕር ዳርቻ ያለችው የዐቃባ ዘመቻ መነሻ

* ዐቃባ — በቀይ ባሕር ጫፍ ያለች ወደብ — መድፎቿ ወደ ባሕር ዞረው ሳለ ከበረሃው በኩል ተወሰደች፤ የዘመቻው መታጠፊያ

* መዲና — ከመካ ቀጥሎ የእስልምና ሁለተኛዋ ቅድስት ከተማ — አሥር ሺህ ገደማ የኦቶማን ጦር የተቀመጠባትና በጦርነቱ ጊዜ ሁሉ ያልተያዘች

* ሒጃዝ — የቀይ ባሕር ዳርቻ ክፍል — መካንና መዲናን የያዘ፣ የሱልጣኑ የኸሊፋነት ማዕረግ መሠረት

* ደራ — ሎረንስ ሊቃኝ ገብቶ የተያዘባትና የተደበደበባት ከተማ — የመጽሐፉ ማዕከል

* ጣፋስ — የጣላል መንደር — በሚያፈገፍገው የኦቶማን ጦር ተጨፍጭፋ ለበቀሉ ቀን ምክንያት የሆነች

* ደማስቆ — በኦክቶበር ሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ስምንት የተከፈተችና የአረብ አስተዳደር የተቋቋመባት

* ካይሮ — የብሪታንያ የምሥራቅ ጦርነት ማዕከልና የሎረንስ የስለላ ጠረጴዛ ቦታ

* ሚሳሉን — በደማስቆ አቅራቢያ፤ በጁላይ ሺህ ዘጠኝ መቶ ሃያ የሶርያ ኃይል የተበተነበት

ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች

* ሸሪፍ — ማዕረግ እንጂ ስም አይደለም፤ ትርጉሙ ከነቢዩ መሐመድ ዘር የተወለደ ማለት ነው

* ኸሊፋ — የመላው ሙስሊም መንፈሳዊ መሪ የሚል የሱልጣኑ ማዕረግ — በመካና በመዲና ላይ ባለው ቁጥጥር የሚጸና

* ቤዱዊን — ከአረብኛ «በደዊ» = የበረሃ ሰው — የአኗኗር ስም እንጂ የዘር ስም አይደለም፤ መሬትን በካርታ ሳይሆን በውሃ ጉድጓድና በግጦሽ የሚያውቁ

* የማክማህን–ሁሴን ደብዳቤዎች — የመጀመሪያው ቃል ኪዳን፤ የአረብ ነጻነትን በሰፊው የሚደግፍ፣ ድንበሩ ግን ሆን ተብሎ የደበዘዘ

* የሳይክስ–ፒኮ ስምምነት — ሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ስድስት፤ ሶርያና ሊባኖስ ወደ ፈረንሳይ፣ ሌላው ወደ ብሪታንያ ተጽዕኖ የከፈለ ምስጢራዊ ካርታ

* የባልፎር መግለጫ — ሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ሰባት፤ በፍልስጤም ውስጥ ለአይሁድ ሕዝብ ብሔራዊ መኖሪያ ስለ መመሥረት የሚናገር

* የሐጅ ሐዲድ — ከደማስቆ እስከ መዲና ሺህ ሦስት መቶ ኪሎ ሜትር ገደማ የሚረዝም መስመር — በሙስሊሙ ዓለም መዋጮ የተሠራ የተሳላሚ መንገድና በተመሳሳይ ጊዜ የግዛት ገመድ

* «በሰው ላይ ሳይሆን በቁሳቁስ ላይ» — የሎረንስ ስልት፦ ጠላትን በራሱ ሸክም ውስጥ ማሰር፤ የሞተ ወታደር ይተካል፣ የተነቀለ ሐዲድ ግን ወራት ይወስዳል

* የሔዌት ስምምነት — ሺህ ስምንት መቶ ሰማንያ አራት፤ ብሪታንያ በሱዳን የተከበቡ የግብፅ ጦር ሰፈሮችን ለማውጣት የአጼ ዮሐንስን እርዳታ ጠይቃ በምላሹ በምጽዋ በኩል ነጻ መተላለፊያ ዋስትና የሰጠችበት — ስሌቷ ሲቀየር በዝምታ የተተወ

* የውጫሌ ስምምነት አንቀጽ አሥራ ሰባት — ሺህ ስምንት መቶ ሰማንያ ዘጠኝ፤ በአማርኛው «ትችላለች»፣ በጣሊያንኛው «አለባት» — በአንዲት ቃል ውስጥ የነጻ አገርና የጥገኛ አገር ልዩነት። ምኒልክ በሺህ ስምንት መቶ ዘጠና ሦስት ስምምነቱን ሙሉ በሙሉ ሰረዘው

* ጉማ — በኦሮሞ ሥርዓት ውስጥ ያለ የደም ካሳና ዕርቅ ሂደት — ሽማግሌዎች ገብተው የበቀል ሰንሰለቱን ለመቁረጥ የተሠራ

* ኄር — በሶማሌ ባሕል ውስጥ ያለ ያልተጻፈ የሽማግሌዎች ስምምነት — ማን በማን ስም መናገር እንደሚችልና ካልተፈጸመ ማን እንደሚከፍል አስቀድሞ የሚለይ

የውይይት ጥያቄዎች

* እያወቁ መቀጠል። ሎረንስ በሦስት አማራጭ መካከል ሦስተኛውን መረጠ — እያወቀ መቀጠል። ትግሥት ይህ ከሁለቱ የከፋ ነው ትላለች፤ ዳዊት ደግሞ ምርጫው በመጥፎና በባሰ መካከል ነበር ይላል። እናንተ የት ትቆማላችሁ?

* በማን ስም? ሎረንስ በብሪታንያ ስም ተናገረ፤ ብሪታንያ ግን አልፈቀደችለትም። ፋይሳልም በጎሳዎቹ ስም ተናገረ፤ ጎሳዎቹ ግን አንድ ሥርዓት አልነበራቸውም። ማን በማን ስም መናገር እንደሚችል የማይታወቅበት ቦታ የተገባ ቃል ምን ዋጋ አለው?

* ራስን መክሰስ። ሎረንስ ጥፋቱን ደብቆ ሳይሆን አጉልቶ ጻፈው — ግን ክሱን የመረጠው፣ የቆረጠውና ያሳተመው እርሱ ራሱ ነው። ራስን መክሰስ ሐቀኝነት ነው ወይስ ክሱን በእጅ የማድረግ ዘዴ? ወይስ ሁለቱም በአንድ ወረቀት ላይ ሊኖሩ ይችላሉ?

This is a public episode. If you would like to discuss this with other subscribers or get access to bonus episodes, visit www.zeresew.com

ሌሊት፣ በእንስሳ ስብ ሻማ ብርሃን፣ አንድ ተጓዥ ነፋሱን፣ ውኃውን፣ የታመመውን ሰውና ገና በመጽሐፍ ያልገባን ወፍ ይመዘግባል። የሚጽፈው መጽሐፍ አይደለም — ማስረጃ ነው። ያ ማስረጃ ተፈጥሮን ያስቀራል፤ መንገድን ያሳያል፤ ንግድን ያሰፋል፤ የይገባኛል ጥያቄንም ያጠናክራል። ጉዞውን ያዳኑት ሕዝቦች በኋላ መሬታቸውን አጡ፤ በጣም ወሳኝ የነበረችው ሴት በደመወዝ ወረቀቱ ላይ ስሟ አልነበረም። ታዲያ አንድ ምድር «ተገኘ» የሚባለው መቼ ነው? ደብተር የሚያድን የትውስታ ሳጥን ነው ወይስ በኋላ ለሚመጣ ኃይል መንገድ የሚከፍት ካርታ?

ክፍል 1 — በወረቀት የተገዛ ምድር (ሳባ)

* ደራሲና ምዕራፍ የሌለው መጽሐፍ — የጉዞ ማስታወሻዎቹ መጨረሻቸውን ሳያውቁ በየቀኑ የተጻፉ ናቸው፤ እያንዳንዱ ገጽ ጸሐፊው በሕይወት ተመልሶ ያነብበው እንደሆነ ሳያውቅ ተጻፈ

* 1803 — የሉዊዚያና ግዢ — አሜሪካ ከፈረንሳይ 828,000 ስኩዌር ማይል ገደማ ምድር በ15 ሚሊዮን ዶላር ገዛች፤ የሀገሪቱ ስፋት በአንድ ፊርማ በእጥፍ ገደማ አደገ

* ገዢውም ሻጩም አላዩትም — በምድሩ የኖሩት ማንዳን፣ ሂዳሳ፣ ሾሾኔ፣ ኔዝ ፐርስ፣ ብላክፊት፣ ሲዩና ሌሎች ሕዝቦች ወንዞቹንና መተላለፊያዎቹን ያውቁ ነበር፤ ስለ ሽያጩ ግን አልተጠየቁም

* የጉልት ትይዩ — ንጉሥ ረግጦት የማያውቀውን መሬትና በላዩ የሚኖሩትን ገበሬዎች በወረቀት ለሰው ወይም ለገዳም እንደሚሰጥ ሁሉ፣ በወረቀት የተያዘ መሬትና በእግር የተረገጠ መሬት ሁለት ነገሮች ናቸው

* ቶማስ ጀፈርሰን — የአሜሪካ ሦስተኛው ፕሬዚዳንት፤ የመንግሥት ሰውን ከፖለቲከኛ የሚለዩትን መርህ፣ የሞራል ኮምፓስ፣ ራዕይና ስምምነት የመፍጠር ችሎታ የያዘ መሪ ተደርጎ ቀረበ

* ትልቅ ተልዕኮ፣ ትንሽ በጀት — ጀፈርሰን ለምክር ቤቱ በምሥጢር 2,500 ዶላር ጠይቆ ዓላማውን «የአሜሪካን የውጭ ንግድ ማስፋፋት» ብሎ ሰየመ

* ደፋሩን ወጣት ወደ ትምህርት — የ29 ዓመቱ ሜሪዌዘር ሉዊስ ከመጓዙ በፊት የኮከብ ልኬት፣ ሕክምና፣ ሒሳብ፣ የባሕር ጉዞ ስሌት፣ የአጥንትና የቅሪተ አካል ጥናት እና የዕፅዋት ዕውቀት ተማረ

* ድፍረት ከዕውቀት ጋር — ደብተሩ የጀብዱ ትረካ ብቻ ሳይሆን የሳይንስ መዝገብ የሆነው ጀፈርሰን ሉዊስን ከድፍረቱ ጋር ሥልጠና አስይዞ ስለላከው ነው

* የጊሽ ዓባይ ጥያቄ — ፔድሮ ፓኤዝ በ1618 የዓባይን ምንጭ ጽፎ ከ150 ዓመት በኋላ ጄምስ ብሩስ «የመጀመሪያው አውሮፓዊ እኔ ነኝ» አለ፤ የጊሽ ዓባይ ሰዎች ግን ምንጩን ከጥንት ያውቁታል — «ግኝት» በቤተ መጻሕፍት እንጂ በምንጩ አይፈጠርም

* ሉዊስ ክላርክን መረጠ — ክላርክ ካርታ ይሠራል፣ ሰዎችን ያስተዳድራል፣ ተግባቢና ታጋሽ ነው፤ ሉዊስ ብቻውን ከመሄድ ይህን ማሟያ ሰው መረጠ

* ሁለት ካፒቴኖች — የጦር ሚኒስትሩ ለክላርክ የመቶ አለቃ ማዕረግ ብቻ ቢሰጥም ሉዊስ ልዩነቱን ለተጓዦቹ ደበቀ፤ ሁለቱም እኩል «ካፒቴን» ተብለው ተጠሩ

* ትንሽ ውሸት ወይስ ትልቅ ታማኝነት? — ክላርክ ከጉዞው በኋላ የማዕረጉን ወረቀት «የተፈለገበትን ዓላማ አሟልቷል» ብሎ መለሰው

* ሁለት ጸሐፊዎች፣ አንድ ማስረጃ — አንዱ ሲጽፍ ሌላው ገለበጠ፣ አንዱ የረሳውን ሌላው ሞላ፤ የአንድ ሰው ማስታወሻ ትዝታ ሲሆን ሁለት ሰዎች ያገናዘቡት ማስታወሻ ማስረጃ ሆነ

ክፍል 2 — ደብተሩን የወለደው ዘመን (ኢብሳ)

* ወደ ባዶ ምድር አልገቡም — የገቡት ገበያ፣ ውልና ጦርነት ወዳለበት ጥንታዊ የንግድ መረብ ነው

* ሚዙሪ የንግድ መንገድ — ፈረንሳዊ፣ እንግሊዛዊና ካናዳዊ ኩባንያዎች የቢቨር ፀጉር ንግድ ላይ ይወዳደሩ ነበር፤ ጉዞውም ወንዞችን፣ መተላለፊያዎችንና የንግድ ግንኙነቶችን ለማወቅ ተላከ

* ካርታ የንግድና የጦር መሣሪያ — ጀፈርሰን አፈርን፣ ማዕድንን፣ አየርን፣ የሕዝቦችን ስም፣ ቁጥር፣ ቋንቋ፣ ልማድና ንግድ እንዲመዘግቡ አዘዘ — የተጓዥ ማስታወሻ ሳይሆን የመንግሥት ቆጠራ

* ሁለት አንባቢዎች — ተመራማሪው የተፈጥሮ መዝገብ ያነብባል፤ ባለሥልጣኑ ግን የንብረት ዝርዝር ያያል

* በየቀኑ የተጻፈ ፍርሃት — ጸሐፊው ውጤቱን ስለማያውቅ ደብተሩ በኋላ የተሠራ ጀግንነት ሳይሆን በቅጽበቱ የተሰማ ፍርሃትንና ጥርጣሬን ይይዛል

* ብዙ ቅጂ፣ የተበተነ ዕውቀት — ሉዊስ፣ ክላርክና ሌሎች ተጓዦች የየራሳቸውን ደብተር ያዙ፤ አንዱ ቢሞት ወይም ውኃ ቢወስደው ሌላው እንዲተርፍ

* የተበላሸው ፊደል ማስረጃ ነው — ክላርክ አንድን ስም በብዙ መንገድ መጻፉ ቃሉ በተርጓሚ ሰንሰለትና በብዙ ቋንቋ አልፎ እንደደረሰው ያሳያል

* ደብተሩ ራሱ ተልዕኮው ነው — ወረቀቶቹ በዘይት በተለበጠ ጨርቅ ተጠቅልለው በብረት ሳጥን ይጓዙ ነበር፤ ጀልባ ስትዘነበል ሳካጋዊያ የተበተኑትን ወረቀቶችና መሣሪያዎች ከውኃ አዳነች

* የሽጉጥ ቁስል — ሂዳሳ፣ ብላክፊትና አሲኒቦይን ከካናዳ ነጋዴዎች ሽጉጥ አግኝተው ሳለ ሾሾኔ አልነበራቸውም፤ የጦር መሣሪያ ልዩነቱ ማን ጎሽ እንደሚያድንና ማን በተራራ ሥርና ፍሬ እንደሚበላ ወሰነ

* የካሜአዋይት ድምፅ — «ሽጉጥ ቢኖረን በጎሽ ምድር እንኖር ነበር» የሚለው ንግግር በተርጓሚዎች አልፎ በሉዊስ አገላለጽ ተጻፈ፤ ዋና ትርጉሙ ግን ስለ ረሃብና የኃይል ልዩነት ነው

* «አዲስ አባት አላችሁ» — ሉዊስና ክላርክ ለሕዝቦቹ ፕሬዚዳንቱን እንደ አዲስ አባት አቀረቡ፤ ሜዳሊያ፣ ባንዲራ፣ ጨርቅና ትንባሆ ሰጡ

* ሜዳሊያው አለቃ ይፈጥራል — የፕሬዚዳንቱ ምስልና የተጨባበጡ እጆች ያሉበት ሜዳሊያ የተቀበለ ሰው በመዝገቡ «አለቃ» ይሆናል፤ በኋላ ውል የሚፈርም ስም እንዲሆን ወረቀቱ ማኅበረሰቡን ወደ አንድ ሰው ያጠባል

* ሞጋሳና «አዲስ አባት» — ሞጋሳ እንግዳውን ወደ አስተናጋጁ ቤተሰብ ያስገባል፤ የካፒቴኖቹ ንግግር ግን አስተናጋጁን ወደ እንግዳው ሥርዓት ያስገባል

* ፉቱሕ አል-ሐበሻ — እንደ ሉዊስና ክላርክ ደብተር የቦታ ስሞችንና የዘመቻ መስመርን የያዘ ዋና ምንጭ ነው፤ ሁለቱም ስለ ሌላው ወገን ያንን ወገን ሳይጠይቁ የተጻፉ ናቸው

* ብቸኛ ምንጭ፣ ሁለት ዓይነት ኃይል — ጽሑፉ ስለ ጻፈው ሰው ብቻ ሳይሆን ስላልጻፉት ሰዎችም የመጨረሻው ቃል ሊኖረው ይችላል

ክፍል 3 — ጉዞው ከቀን ወደ ቀን (አበባ)

* ጉዞው በቁጥር — ሁለት ዓመት ከአራት ወር፣ 8,000 ማይል ገደማ፤ ታሪኩ በስምንት ወሳኝ ማረፊያዎች ተከተለ

አንደኛው ማረፊያ፦ ግንቦት 1804 — የመነሻው ቀን

* ወንዙን ወደ ላይ — ከካምፕ ዱቦይስ ተነስተው ከሚዙሪ ፍሰት ተቃራኒ ቀዘፉ፣ በዘንግ ገፉ፣ ከዳር በገመድ ጎተቱ፤ ጀብዱ በደብተር ሲገባ ማይል፣ ነፋስ፣ ሕመምና ጥገና የሚቆጥር ሒሳብ ሆነ

* ተራዎቹ ቀናት ናቸው መጽሐፉ — ትንኞች፣ የእግር ቁስልና የተበጠሰ ገመድ ደጋግመው ይመጣሉ፤ አንድ ጉዞ በአንድ ትልቅ ቅጽበት ሳይሆን በተደጋገሙ ተራ ቀናት ታሪክ ይሆናል

* ተፈጥሮን ወደ ሳጥን — አዲስ ተክል ቆርጠው አደረቁ፣ እንስሳትን ለክተው ቆዳቸውን አስቀመጡ፣ አንድ ትንሽ የሜዳ እንስሳም በሕይወት ወደ ጀፈርሰን ደረሰ

ሁለተኛው ማረፊያ፦ ነሐሴ — የቻርልስ ፍሎይድ መቃብር

* አንድ ሞት — ፍሎይድ በሆድ ሕመም ሞቶ በኮረብታ ተቀበረ፤ በሁለት ዓመት ከአራት ወር ጉዞ ከቡድኑ የሞተው እሱ ብቻ መሆኑ የዕድል ብቻ ሳይሆን የተግሣጽ፣ ዝግጅትና ጥንቃቄ ውጤት ነው

* መቃብርና መተኪያ — ስሙን በእንጨትና በአንድ ወንዝ ላይ ጻፉ፤ በዚያው ቀን ተጓዦቹ በድምፅ ሌላ የቡድን አለቃ መረጡ

ሦስተኛው ማረፊያ፦ መስከረም — የቴቶን ሲዩ ቀረጥ

* ሁለት ሥልጣኖች በወንዙ አፍ — ቴቶን ሲዩ በመተላለፊያቸው ለሚያልፍ ነጋዴ ቀረጥ ይጠይቁ ነበር፤ ካፒቴኖቹ ግን ቀረጥ መክፈል የሌላውን ሥልጣን ማመን ነው ብለው እምቢ አሉ

* አንዲት ዓረፍተ ነገር መሣሪያ ሲሆን — ጦርነት ሊነሳ ደርሶ ሁለቱም ወገን ወደኋላ አሉ፤ ሉዊስ በውጥረቱ ስለ ሕዝቡ የጻፈው ከባድ ግምገማ ግን በኋላ በሌሎች እጅ መሣሪያ ሆነ

አራተኛው ማረፊያ፦ ክረምት — ማንዳንና ሂዳሳ

* የሰሜኑ ሜዳ ገበያ — በመንደሮቹ የካናዳ ነጋዴ፣ የሾሾኔ ፈረስና የደቡብ በቆሎ ይገናኙ ነበር፤ ቡድኑ ወደ ባዶ ምድር ሳይሆን ወደ ተሟላ ገበያ ገባ

* ሳካጋዊያ — በልጅነቷ በሂዳሳ ወራሪዎች ተይዛ ከቤተሰቧ ተለየች፣ የሻርቦኖ ሚስት ሆነች፤ ባሏ በተርጓሚነት ሲቀጠር እሷና ሕፃን ልጇ አብረው ተጓዙ

* አራት ጊዜ የተጣራ ድምፅ — የሾሾኔ ንግግር ከሳካጋዊያ ወደ ሂዳሳ፣ ከሻርቦኖ ወደ ፈረንሳይኛ፣ ከሌላ ተጓዥ ወደ እንግሊዝኛ ያልፋል፤ በገጹ የቀረው ዋናው ድምፅ ሳይሆን የመጨረሻው ትርጉም ነው

* ከካርታው ማዶ — በጸደይ ጀልባ ወደ ምሥራቅ ደብተር፣ ተክል፣ ቆዳና ሕያው እንስሳት ይዛ ተመለሰች፤ 33 ሰዎች ገደማ ግን ካርታ ወደሌለበት ምዕራብ ቀጠሉ

አምስተኛው ማረፊያ፦ ሰኔና ሐምሌ — ፏፏቴው

* ግማሽ ቀን አንድ ወር ሲሆን — ጀልባዎችንና ጭነትን በየብስ ለማሳለፍ ያደረጉት ግምት በቁልቋል፣ ድብ፣ በረዶ መሰል ዝናብና ጎርፍ ምክንያት ወደ አንድ ወር ተለወጠ

* የሉዊስ የብረት ጀልባ ሳትሠራ — ለዓመታት ያሰበባት ተነቃቃ ጀልባ ሙጫ በማጣት ውኃ አስገባች፤ ጣሏትና ዛፍ ቆርጠው ሌላ ሠሩ

* አንድ የተሳሳተ ግምት ወደፊትን አጣበበ — የጠፋው ወር ቡድኑን ወደ ተራሮቹ በበጋ መጨረሻ አደረሰው፤ ከዚያ ወዲያ ጉዞው ከበረዶ ጋር ሩጫ ሆነ

ስድስተኛው ማረፊያ፦ ነሐሴ — የጠፋው የውኃ መንገድ

* ሳካጋዊያ የተማረከችበትን ቦታ አወቀች — ሚዙሪ ሦስት በሚሆንበት ቦታ የልጅነቷን ጉዳት አስታወሰች፤ ከዚያም ቀጠለች

* ተራራ ከተራራ ማዶ — ሉዊስ ከሚዙሪ ወደ ምዕራብ ወንዝ የሚያሻግር አጭር የውኃ መንገድ ፈልጎ በጫፉ ላይ ተራሮችን ብቻ አየ፤ የጉዞው ትልቁ ተስፋ ሞተ፣ ጉዞው ግን ቀጠለ

ሰባተኛው ማረፊያ፦ ካሜአዋይትና ፈረሶቹ

* በድርድሩ መሃል የተገኘ ዘመድ — ሳካጋዊያ የሾሾኔውን አለቃ ካሜአዋይትን አውቃ ሮጣ አቀፈችው፤ «ወንድም» የሚለው የዝምድና ቃል የአጎት ልጅንም ሊያካትት ስለሚችል ትክክለኛው ቅርበት አይታወቅም

* ፈረሶቹ ለሁለቱም ሕይወት ናቸው — ቡድኑ ተራራውን ለመሻገር ይፈልጋቸዋል፤ ሾሾኔ ደግሞ በበልግ ጎሽ ለማደን ያስፈልጓቸዋል

* የካሜአዋይት ስውር መልእክት — አለቃው ሕዝቡን ይዞ ለመሄድ ሲሞክር ሳካጋዊያ መልእክቱን ሰምታ ለባሏ ነገረች፤ ለሉዊስ ዘግይቶ ደረሰ፣ ካሜአዋይትም ሐሳቡን ለውጦ 29 ገደማ ፈረሶችና መንገድ መሪ ሰጠ

* ሳካጋዊያ ማንን መረጠች? — ደብተሩ ድርጊቷን ብቻ መዘገበ፤ ስሜቷንና በዘመዶቿ፣ በቡድኑና በልጇ መካከል ያደረገችውን ውስጣዊ ምርጫ አልጻፈም

ስምንተኛው ማረፊያ፦ መስከረም — በበረዶ ውስጥ

* ስድስት ቀን አሥራ አንድ ሲሆን — በረዶ፣ ተዳፋትና ረሃብ ጉዞውን አራዘሙ፤ ስንቃቸው ሲያልቅ ግልገል ፈረሶችን፣ የደረቀ ሾርባ ዱቄትንና የሻማ ስብን በሉ

* ደብተሩ ሲራብ ዓረፍተ ነገሩ ያጥራል — ክላርክ «ተጓዦቹ ደክመዋል፤ ደክሜያለሁ፤ የምበላው የለም» በሚሉ አጫጭር ቃላት የአካልን መውደቅ መዘገበ

* ኒሚፑ አዳኗቸው — የተራቡትን ተጓዦች በደረቀ ዓሣና በካማስ ሥር መገቡ፤ በኒሚፑ የቃል ትውፊት ዋትኩዌይስ የተባለች ሴት «አትንኩአቸው» ብላ እንዳዳነቻቸው ይነገራል — ስሟ በደብተሩ ሳይሆን በአፍ ተረፈ

ውኃው ጨው ሲሆንና መመለሻው

* «ውቅያኖስ ይታያል፤ ታላቅ ደስታ» — ክላርክ ያየው ባሕር ሳይሆን የኮሎምቢያ ወንዝ አፍ ነበር፤ እውነተኛው ባሕር 20 ማይል ገደማ ይቀር ነበር — ደብተሩ የደከመውን ዓይን ስህተት ሳይሰርዝ አስቀረ

* ሳካጋዊያና ዮርክ ድምፅ ሰጡ — ክረምቱን የት እንደሚያሳልፉ አስተያየት ሲሰበሰብ የተማረከችው ሴትና በባርነት የሚኖረው ወንድ ሐሳብ ተጠይቆ ተጻፈ፤ የመጨረሻ ውሳኔው ግን በካፒቴኖቹ እጅ ነበር

* ፎርት ክላትሶፕ — ዝናብ፣ ቁንጫና ሽፍታ ባለበት ክረምት ጨው ሠሩ፣ ካርታዎችን አጠናቀቁ፣ የሳይንስ ማስታወሻዎቹን አገናዘቡ፤ ሳካጋዊያም ታላቁን ውኃና የሞተውን ዓሣ ነባሪ ለማየት ጠይቃ ሄደች

* የብላክፊት ደም — በመመለሻው ሁለት ወጣት ብላክፊት ተገደሉ፤ ስማቸው አልተጻፈም፣ ስለ ሌሊቱም የምናውቀው ከሉዊስ ደብተር ብቻ ነው — ክስተቱ ለዓመታት የጠላትነት ዘር ሆነ

* ሉዊስ በተጓዡ ጥይት — አንድ ተጓዥ አጋዘን መስሎት ጭኑን መታው፤ ሉዊስ ለሳምንታት በጀልባ ላይ በሆዱ ተኝቶ ተጓዘ

* የደወሎቹ ቀን — በመስከረም 1806 የሴንት ሉዊስ ደወሎች ጮኹ፤ ሞተዋል ተብለው የታሰቡት ተጓዦች ካርታ፣ ደብተር፣ ከ170 በላይ ተክሎችና ከ120 በላይ እንስሳት መዝገብ ይዘው ተመለሱ

* ራስን መቻል በሌሎች ደግነት ላይ — ፈረስ የሰጡት ሾሾኔ፣ በተራሮቹ ያዳኑት ኒሚፑ፣ መንገድ ያሳዩት የአካባቢው ሰዎች ናቸው፤ የጀግንነቱ ታሪክ በየወሳኙ ቀን በሌላ ሰው ዕርዳታ ላይ ቆሟል

ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)

* ደብተሩ ስሟን ያውቃል፤ ደመወዙ ግን አያውቃትም — ሳካጋዊያ ከጉዞው ወሳኝ ሰዎች አንዷ ብትሆንም የተቀጠረውና 500 ዶላር ገደማ እንዲሁም የመሬት ወረቀት የተከፈለው ባሏ ሻርቦኖ ነው፤ በውሉ ውስጥ የእሷ ስም የለም

* ካሜአዋይት በዛሬና በነገ መካከል — ፈረሶቹን ይዞ ዛሬ ሕዝቡን መመገብ ወይም ሰጥቶ ወደፊት ንግድና ሽጉጥ ማግኘት ነበረበት፤ ሁለቱም የአለቃ ግዴታ ናቸው፣ አንዱ ግን ሌላውን ይበላል

* በተስፋ የተከፈለ ዋጋ — ሉዊስ የሚሰጠው ሽጉጥ ሳይኖረው ሜዳሊያ፣ ትንባሆ፣ ቀይ ቀለምና የወደፊት ንግድ ቃል አቀረበ፤ ትግሥት «ተስፋ ተመላሽ የሌለው ገንዘብ ነው» ትላለች

* ስም ያለው ምርጫ፣ ትርጉም የሌለው ምርጫ — ካሜአዋይት ፈረሶቹን ላለመስጠት ሊወስን ይችል ነበር፤ አንዱ ወገን ቢያጣ የሚያዝንበት፣ ሌላው ግን ቢያጣ የሚሞትበት ነገር ሲኖር ድርድሩ እኩል አይደለም

* ሳካጋዊያ ልጇን መረጠች? — ትግሥት ቡድኑ ካልቀጠለ ልጇም እንደማይተርፍ አይታ መረጃውን አስተላለፈች ትላለች፤ ደብተሩ ግን ድርጊቷን ብቻ እንጂ ምክንያቷን አልጻፈም

* መገኘቷ ራሱ መልእክት — ልጅ የያዘች ሴት ከቡድኑ ጋር መኖሯ የጦር ቡድን እንዳልሆኑ ያሳይ ነበር፤ ትግሥት ግን «መገኘቷ ጠቃሚ ነበር» ስንል ማን እንደተጠቀመ መጠየቅ አለብን ትላለች

* ሁለቱ ካፒቴኖች ለምን አልተጣሉም? — ሉዊስ ተመራማሪና ግልፍተኛ፣ ክላርክ ታጋሽ አስተዳዳሪና ካርታ ሠሪ ነበር፤ ማሟያነታቸውና መከባበራቸው ጉዞውን አዳነ

* ሁለት ድምፅ፣ አንድ አመለካከት — አንድነታቸው በበረዶ ውስጥ ሕይወት አዳነ፤ በዓላማው ላይ ተቃውሞ አለመኖሩ ግን ደብተሩ ስለ ምድሩ አንድ አይነት እይታ ብቻ እንዲይዝ አደረገ

* ደብተሩ ማን እጅ ገባ? — ተመራማሪ የተክልን ስምና የድሮውን ሥነ ምህዳር ያነብባል፤ ሠራዊት ግን መተላለፊያን፣ የተዋጊዎችን ቁጥርና የሕዝቦችን ግጭት ያነብባል — አንድ መጽሐፍ ሁለቱንም ያገለግላል

* ዜናሁ ለጋላ እንደ ብቸኛ ምንጭ — አባ ባሕርይ በተቃራኒው ወገን ሆኖ የጻፈው ጽሑፍ ስለ ኦሮሞ ሕዝብ የዘመኑ ሰፊ ምንጭ ሆነ፤ ምንጩን መጣል አይቻልም፣ አድልዎውንም መርሳት አይቻልም

* የደብተሩ ሰምና ወርቅ — ሰሙ የአየር ሁኔታና የተክል ስም ነው፤ ወርቁ የይገባኛል ጥያቄ ነው

* መጥፎ ምንጭ ካለመኖር ይሻላል? — ዳዊት ደብተሩ ባይኖር የተወሰዱት ሕዝቦች ስለ ቅድመ አያቶቻቸው የሚያነብቡት ይጠፋ ነበር ይላል፤ ትግሥት ዛሬ ማኅበረሰቦቹ ጽሑፉን ማንበባቸው «የተረፈውን መልሶ መውሰድ» እንጂ ለጸሐፊዎቹ ምስጋና አይደለም ትላለች

* ሉዊስን ወደ አንድ ቆንጆ ታሪክ አናስገባው — «ለአንድ ተልዕኮ ተፈጥሮ ተልዕኮው ሲያልቅ ወደቀ» የሚለው ንባብ ያምራል፤ ሕመም፣ ዕዳ፣ የተከለከሉ ወረቀቶች፣ ሴራ፣ መጠጥና ያልታተሙ ደብተሮች ግን ብዙ ተራ ጫናዎች እንደተደራረቡ ያሳያሉ

* አንድ ዓላማ ወይስ ብዙ ገመዶች? — ዳዊት ክላርክ ጉዞ፣ አስተዳደርና ልጅ ማሳደግን ተከታታይ ዓላማዎች አደረገ ይላል፤ ትግሥት ግን «አንድ ዓላማ ብቻ» የበሽታው ምልክት እንጂ ምክንያት ላይሆን ይችላል ትላለች

* ስለ ወንዞቹ ጻፈ፤ ስለ መጨረሻው ዝም አለ — ሉዊስ በ35 ዓመቱ ሲሞት ደብተሮቹ ገና አልታተሙም ነበር፤ ስለ መጨረሻ ዓመታቱ የጉዞው ደብተር አንድም ገጽ የለውም — ያ ዝምታ ራሱ የታሪኩ ክፍል ነው

ያልተነገሩ ነገሮች

* የሉዊስ ውሻ ስም ለ70 ዓመታት ገደማ «ስካነን» ተብሎ በስህተት ተነበበ፤ ሉዊስ በውሻው ስም የሰየመው ወንዝ ሲገኝ ትክክለኛው ስም ሲማን መሆኑ ተረጋገጠ።

* ደብተሮቹ ሙሉ በሙሉ ለመታተም 100 ዓመት ገደማ ፈጁ፤ የአንድ ተጓዥ ደብተር በጓዳ፣ የክላርክ የመስክ ማስታወሻዎች ደግሞ ከጉዞው 150 ዓመት በኋላ በቤት ጠረጴዛ ውስጥ ተገኙ።

* የመጀመሪያውን የጉዞ ትረካ የጻፈው የፊላደልፊያው ጠበቃ ኒኮላስ ቢድል በኋላ የሀገሪቱ ትልቅ ባንክ ኃላፊ ሆኖ ከፕሬዚዳንቱ ጋር የፖለቲካ ጦርነት ገጠመ።

* በሕይወት የተላኩት አንድ ትንሽ የሜዳ እንስሳና አንድ ወፍ ወደ ፕሬዚዳንቱ ቤት ደርሰው በኋላ ወደ ተፈጥሮ ሙዚየም ተላኩ።

* ከቡድኑ ጋር ወደ ምሥራቅ የተጓዘው የማንዳን አለቃ ወደ መንደሩ ለመመለስ ዓመታት ጠበቀ፤ የመጀመሪያው አጃቢ ቡድን ተመልሶ ከተባረረ በኋላ ትልቅ የታጠቀ ቡድን ተመድቦለት ነው ቤቱ የደረሰው።

* ሳካጋዊያ በአሜሪካ የአንድ ዶላር ሳንቲም ላይ ትገኛለች፤ በዘመኗ የተሳለ ሥዕል ወይም መልኳን የሚገልጽ ጽሑፍ ስለሌለ በሳንቲሙ ላይ ያለው ፊት የዘመናችን ሌላ ወጣት ሴት ፊት ነው — ስሟን አስቀመጡ፣ ክፍያዋን አልከፈሉም፣ ፊቷንም ራሳቸው ሠሩ።

ቁልፍ ጥቅሶች

«ገዢውም ሆነ ሻጩ ያንን ምድር አይተውት አያውቁም።» — ሳባ

«አንድ ሰው የሚጽፈው ማስታወሻ ትዝታ ነው፤ ሁለት ሰው አገናዝቦ የሚጽፈው ማስታወሻ ግን ማስረጃ ይሆናል።» — ሳባ

«ካርታ የንግድ መሣሪያ ነው። ካርታ የጦር መሣሪያም ነው።» — ኢብሳ

«ደብተሩ ከምግብ በላይ ይጠበቅ ነበር። ምክንያቱም ደብተሩ ራሱ ተልዕኮው ነው።» — ኢብሳ

«ደብተሩ ሲራብ ዓረፍተ ነገሩም ያጥራል።» — አበባ

«ስለ ራስን መቻል የሚነገረው ታሪክ በእያንዳንዱ ወሳኝ ቀን በሌላ ሰው ደግነት ላይ ተንጠልጥሏል።» — አበባ

«ስም ያለው ምርጫ አለ፤ ትርጉም ያለው ምርጫ ግን የለም።» — ትግሥት

«ሁለቱ እጆች ግን የተቀረጹት በአንድ ወገን ነው።» — ትግሥት

ስሞችና ቃላት

ሰዎች

* ሜሪዌዘር ሉዊስ — የጉዞው አብሮ መሪ፣ ተፈጥሮ ተመራማሪና ዋና ደብተር ጸሐፊ — በኋላ ገዥ ሆኖ ተሾመ፣ በ35 ዓመቱም በአከራካሪ ሁኔታ ሞተ

* ዊሊያም ክላርክ — አብሮ መሪ፣ ካርታ ሠሪና አስተዳዳሪ — በይፋ የመቶ አለቃ ቢሆንም በጉዞው እኩል ካፒቴን ነበር፣ በኋላም ገዥ ሆነ

* ቶማስ ጀፈርሰን — የአሜሪካ ሦስተኛው ፕሬዚዳንት — የሉዊዚያናን ግዢና የምዕራብ ተልዕኮ ያከናወነ

* ሳካጋዊያ — በልጅነቷ የተማረከች የሾሾኔ ወጣት፤ ተርጓሚ፣ መካከለኛ፣ የጉዞው የሰላም ምልክትና የወረቀቶቹ አዳኝ — በውሉ ስሟ የሌለና ክፍያ ያልተቀበለች

* ሻርቦኖ — ፈረንሳዊ ተወላጅ ነጋዴ፣ የሳካጋዊያ ባልና በይፋ የተቀጠረ ተርጓሚ — ክፍያና የመሬት ወረቀት ተቀበለ

* ዣን ባቲስት — የሳካጋዊያና የሻርቦኖ ሕፃን ልጅ — በኋላ ክላርክ አሳዳጊው ሆኖ ተመዘገበ

* ካሜአዋይት — የሾሾኔ አለቃና የሳካጋዊያ ዘመድ — በሕዝቡ ረሃብና በተስፋ የቀረበ የወደፊት ንግድ መካከል ፈረሶችን ሰጠ

* ዮርክ — በክላርክ ባርነት ሥር ሆኖ ጉዞውን ሙሉ የተጓዘ ሰው — በፎርት ክላትሶፕ ውሳኔ ሐሳቡ ተጠይቆ ተጻፈ፣ ከጉዞው በኋላ ግን ወደ ባርነት ተመለሰ

* ቻርልስ ፍሎይድ — በጉዞው የሞተ ብቸኛው የቡድኑ አባል — በሕመም ሞቶ በኮረብታ ተቀበረ

* ዋትኩዌይስ — በኒሚፑ የቃል ትውፊት እንግዶቹ እንዳይገደሉ የተከራከረች ሴት — ስሟ በደብተሩ አልተጻፈም

* ሲማን — የሉዊስ ትልቅ ውሻ — ጉዞውን ሙሉ ተጓዘ፣ ስሙም ለ70 ዓመታት በስህተት ሲነበብ ቆየ

* አንድሪው ኤሊኮት — ሉዊስን በኮከብ ቦታ መወሰን ያስተማረ የመሬት መለኪያ ባለሙያ

* ቤንጃሚን ረሽ — ለሉዊስ ሕክምና ያስተማረ

* ሮበርት ፓተርሰን — ሉዊስን ሒሳብና የባሕር ጉዞ ስሌት ያስተማረ

* ካስፐር ዊስታር — ለሉዊስ የአጥንትና የቅሪተ አካል ጥናት ያስተማረ

* ቤንጃሚን ስሚዝ ባርተን — ለሉዊስ የዕፅዋት ዕውቀት ያስጨበጠ

* ዐረብ ፈቂህ — ፉቱሕ አል-ሐበሻን የጻፈው ሺሃብ አድ-ዲን አሕመድ — የዘመቻ መስመርን በቦታ ስሞች ያስቀረ

* አባ ባሕርይ — በ16ኛው መቶ ክፍለ ዘመን መጨረሻ ስለ ኦሮሞ መስፋፋት የጻፈ መነኩሴ — ጽሑፉ ዋና ምንጭና የአድልዎ ክርክር በአንድ ጊዜ ሆኗል

* ኒኮላስ ቢድል — የመጀመሪያውን የጉዞ ትረካ ያዘጋጀ ጠበቃ — በኋላ የታላቅ ባንክ ኃላፊ ሆነ

ቦታዎች

* ሉዊዚያና — በ1803 አሜሪካ ከፈረንሳይ የገዛችው ግዙፍ ግዛት

* ሚዙሪ ወንዝ — የጉዞው ዋና የምዕራብ መንገድና የቆየ የፀጉር ንግድ መረብ

* ካምፕ ዱቦይስ — ቡድኑ በግንቦት 1804 የተነሳበት ሰፈር

* ማንዳንና ሂዳሳ መንደሮች — የሰሜኑ ሜዳ ገበያና ቡድኑ የመጀመሪያውን ክረምት ያሳለፈበት

* ፎርት ክላትሶፕ — በፓሲፊክ አቅራቢያ የተሠራ የዝናብ ክረምት ሰፈር — ካርታዎችና የሳይንስ መዝገቦች የተጠናቀቁበት

* ኮሎምቢያ ወንዝ — ቡድኑን ወደ ፓሲፊክ ያወረደው ወንዝ — ሰፊው አፉ መጀመሪያ ውቅያኖስ ተብሎ ተሳስቶ ተመዘገበ

* ሴንት ሉዊስ — ተጓዦቹ በመስከረም 1806 ተመልሰው የገቡበትና የከተማው ደወሎች የጮኹበት

* ጊሽ ዓባይ — «ግኝት» በማን እይታ እንደሚሰየም ለማሳየት የቀረበው የዓባይ ምንጭ

ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች

* የጉዞ ማስታወሻ — መጨረሻውን ሳያውቅ በየቀኑ የሚጻፍ መዝገብ — ትዝታ፣ ሳይንስ፣ ካርታና የመንግሥት ማስረጃ በአንድ ጽሑፍ

* ግኝት — ከጥንት ለሚኖሩበት ሕዝቦች የታወቀ ምድር በእንግዳ ደብተርና ቤተ መጻሕፍት ሲመዘገብ «አዲስ» ተብሎ የሚጠራበት የኃይል ቃል

* የሉዊዚያና ግዢ — የአሜሪካን ስፋት በእጥፍ ገደማ ያሳደገው የ1803 ግዢ — በምድሩ የነበሩት ሕዝቦች ሳይጠየቁ

* የብረት ሜዳሊያ — የፕሬዚዳንቱ ምስልና የተጨባበጡ እጆች የተቀረጹበት ስጦታ — የዲፕሎማሲ፣ የአለቅነት ሹመትና የወደፊት ውል መሣሪያ

* የተርጓሚ ሰንሰለት — ንግግር በብዙ ሰዎችና ቋንቋዎች አልፎ ወደ ደብተር የሚደርስበት ሂደት — የሚቀረው የመጀመሪያው ድምፅ ሳይሆን የተጣራ ትርጉም ነው

* የሽጉጥ ቁስል — የንግድና የቅኝ ግዛት ፖሊሲ በሕዝቦች መካከል የፈጠረው የጦር መሣሪያ፣ የምግብና የእንቅስቃሴ ልዩነት

* ሞጋሳ — እንግዳን ወደ አስተናጋጁ የዘር ሐረግ፣ መብትና ግዴታ የሚያስገባ የኦሮሞ ሥርዓት

* ፉቱሕ አል-ሐበሻ — የዐረብ ፈቂህ የዘመቻ ትረካ — የቦታ ስሞቹ እንደ ካርታ የሚያገለግሉ፣ ግን የሌላውን ወገን ያልጠየቀ ዋና ምንጭ

* ሰምና ወርቅ — ደብተሩን በሁለት ደረጃ የማንበብ ዘዴ፤ በላዩ የተፈጥሮ መዝገብ፣ ከውስጡ የይገባኛልና የኃይል ሰነድ

የውይይት ጥያቄዎች

* ማን ነው የሚያገኘው? ለነዋሪዎቹ ከጥንት የታወቀ ምድር በእንግዳ ደብተር ሲገባ «ተገኘ» ማለት ምን ዓይነት ኃይልን ያሳያል? ማወቅ፣ መመዝገብና መግዛት ከየት ተለያይተው የት ይገናኛሉ?

* ምርጫ መቼ ነው እውነተኛ ምርጫ የሚሆነው? ካሜአዋይት ፈረሶቹን ላለመስጠት ይችል ነበር፤ ግን ድርድሩ በረሃብ፣ በሽጉጥ እጦትና በወደፊት ተስፋ መካከል ነበር። እኩል ያልሆነ አቅም ስምምነትን መቼ ግዴታ ያደርገዋል?

* ደብተሩ ማን እጅ ገባ? አንድ ሰነድ ሳይንስን፣ ትውስታንና ከጽሑፍ ውጭ የቀሩ ሕዝቦችን ስም ሲያድን፣ በተመሳሳይ ጊዜም መሬታቸውን ለሚወስድ ኃይል መንገድ ሲያሳይ፣ እንዴት ነው በፍትሕ ልናነበው የምንችለው?

This is a public episode. If you would like to discuss this with other subscribers or get access to bonus episodes, visit www.zeresew.com

አንዲት ልዕልት በሕልሟ ሁለት ንስሮች የሚገድሏትን ጭልፊት አየች። አንድ የማይበገር ጀግና በጓደኛው ክብር ስም ከጀርባው ተወጋ። ባሏን ያጣች ሴት ፍትሕ የምትጠይቅበት በር ሁሉ ተዘጋባት፤ ሃያ ስድስት ዓመታት ጠብቃ በአንድ ግብዣ መንግሥት አጠፋች። በመጨረሻ ማንም አላሸነፈም፤ ሁሉንም ያነሳሳው ወርቅም ገና በራይን ውስጥ ቀረ። ኒቤሉንገንሊድ የሚጠይቀን ይህን ነው፦ ታማኝነት መቼ በጎነት መሆኑን አቁሞ የጥፋት መሣሪያ ይሆናል? ያልተከፈለ ዕዳስ ለምን አይጠፋም?

ክፍል 1 — ግጥሙ ከየት መጣ? (ሳባ)

* በዳኑብ ዳር የተጻፈ ስም አልባ ግጥም — እ.ኤ.አ. 1200 አካባቢ በፓሳው አካባቢ በጽሑፍ ሰፈረ፤ ከ2,000 በላይ አንጓዎችና 39 ምዕራፎች አሉት፤ ደራሲው ግን ስሙን አልጻፈም

* መንገዶቹ የሚሰጡት ፍንጭ — ገጣሚው የዳኑብን መሻገሪያዎች፣ ማደሪያዎችና የገዥዎችን ከተሞች በዝርዝር ያውቃል፤ ስለዚህ ምሁራን ሥራውን ከፓሳው ጳጳስ ግዛት ጋር ያያይዙታል

* ጳጳስ ፒልግሪም — ገጣሚው በእውነት የኖረውን የፓሳው ጳጳስ ወደ ሩቅ ጥንታዊ ታሪኩ አስገባ፤ የከተማውን ጳጳስ ስም ጻፈ፣ የራሱን ግን ተወ

* ጸሐፊው እንደ መተላለፊያ — ልክ እንደ ዜና መዋዕልና ገድላት ጸሐፍት፣ ደራሲው ሥራውን የግሉ ንብረት ሳይሆን የማኅበረሰቡ ትውስታ አድርጎ ያየው ይመስላል

* 436 — የቡርጉንዲያውያን ጥፋት — በዎርምስ የነበረው መንግሥት በሮማዊው አዛዥ አይትዮስ ትእዛዝ በተላኩ የሁን ተዋጊዎች ተጨፈጨፈ፤ ንጉሡ ጉንዳሃሪም ተገደለ

* ስሞች እንደ መቃብር ድንጋይ — በቡርጉንዲያውያን የሕግ መጽሐፍ የተመዘገቡት ጉንዳሃሪና ጊዝላሃሪ በግጥሙ ጉንተርና ጊዘልሄር ሆነው ተመለሱ

* 453 — አቲላ በሠርጉ ሌሊት — አቲላ ኢልዲኮ የተባለች ጀርመናዊት ወጣት ባገባበት ምሽት ሞተ፤ “ሙሽራዋ ገደለችው” የሚለው ወሬ በኤትዘል አዳራሽ ውስጥ የሚፈጸመውን የክሪምሂልድ በቀል ለመቅረጽ ረዳ

* ጊዜ በአንድ አዳራሽ ሲጨመቅ — ዲትሪሽ የሚወክለው ቴዎዶሪክ አቲላ ከሞተ በኋላ ቢወለድም ግጥሙ ሁለቱን ያገናኛል፤ የቃል ትውስታ ዘመናትን አከማችቶ ትርጉም ይሠራል

* የሼህ ሁሴን ትይዩ — በባሌ ስለ ሼህ ሁሴን የሚነገሩ የብዙ ዘመናት ታሪኮች በአንድ ታላቅ ስም ሥር እንደተከማቹ ሁሉ፣ ግጥሙም የተለያዩ ክስተቶችንና ሰዎችን አንድ አደረገ

* ሁለት ግማሽ፣ አንድ ግጥም — የዘንዶ፣ የአስማት ካባና የወርቅ የዚግፍሪድ ተረት ከታሪካዊው የቡርጉንዲያውያን ጥፋት ጋር ተጋባ፤ የተረቱ ጀግና ሲገደል የታሪኩ መንግሥት ወደቀ

ክፍል 2 — ከጨዋነት ሐር ሥር ያለው ብረት (ኢብሳ)

* ግጥም ደንበኛ ነበረው — የፓሳው ጳጳስ ቮልፍገር ለታዋቂው ዘማሪ ቫልተር ፎን ደር ፎገልቫይደ የፀጉር ካባ መግዣ እንደከፈለ የወጪ መዝገቡ ይመሰክራል፤ ገጣሚዎች በአዳራሽ የሚቀጠሩ ባለሙያዎች ነበሩ

* ለጆሮ የተሠራ ቅርጽ — እያንዳንዱ አንጓ አራት መስመር ነው፤ የመሃሉ መተንፈሻና የመጨረሻው ተጨማሪ ምት ሐሳቡ የት እንደሚያልቅ ለአድማጭ ያሳውቃሉ

* መጨረሻው አልተደበቀም — ገጣሚው “ይህ ደስታ በኀዘን ያልቃል” እያለ ጥፋቱን ቀድሞ ይነግራል፤ ጥያቄው “ምን ይሆናል?” ሳይሆን “እንዴት ወደዚያ ተደረሰ?” ነው

* ሁለት ነገሥታት፣ አንድ ዘውድ — ግጥሙ በተጻፈበት ዘመን ጀርመን በሁለት ተፎካካሪ ነገሥታት ተከፍላ ነበር፤ ከሁለቱ አንዱም የጋብቻ ቃል ተጣሰብኝ ባለ መስፍን ተገደለ

* ግጥሙ ስለ ራሱ ዘመን ነው — በክብር ስድብ የተነሳ ንጉሥ የሚገደልበትን ጥንታዊ ታሪክ ሲተርክ፣ ያው የጥፋት ሰንሰለት ከአዳራሹ ውጭ ገና እየሠራ ነበር

* ብረትና ሐር — ግጥሙ የፈረንሳይን የጨዋነት ባህል፣ ውብ ልብሶችን፣ የሠርግና የግብዣ ሥርዓትን ይለብሳል፤ ከሥሩ ግን የድሮውን የቂምና የደም ሕግ ይደብቃል

* ሰምና ወርቅ — ሰሙ የሠርግና የክብር ታሪክ ነው፤ ወርቁ ግን ማኅበረሰብ ራሱን በክብር ስም ሲያጠፋ የሚያሳይ ምስል ነው

* ደም ወይስ ካሳ — ማዕከላዊ ፍርድ ቤትና ፖሊስ በሌለበት ዓለም ግድያን የሚያበቃው የተበዳዩ ወገን በቀል ወይም የገዳዩ ወገን የሚከፍለው ካሳ ነው

* ለክሪምሂልድ ሁሉም በሮች ተዘጉ — ባሏን የገደሉት የራሷ ዘመዶች ናቸው፤ ጉዳይዋን የምታቀርብላቸውም እነሱው ናቸው፤ ካሳ አልተሰጣትም፣ የባሏ ሀብትም ተነጠቀባት

* የኄር ትይዩ — በሶማሌ ባህላዊ ሕግ ካሳን በጋራ የሚከፍለው የዲያ ተካፋይ ቡድን ደምን ወደ ሒሳብ ይለውጣል፤ በዎርምስ ግን ያ መንገድ ጠፍቷል

* መስቀሉ አዳራሹ ውስጥ አለ፤ ይቅርታ ግን የለም — ሰዎቹ ቅዳሴ ይሄዳሉ፣ ሠርግ በቤተ ክርስቲያን ይፈጽማሉ፤ ማንም ግን አይጸጸትም፣ አያስታርቅም፤ አዲሱ እምነት ወደ ውስጣቸው አልገባም

ክፍል 3 — ግጥሙ ቅጽበት በቅጽበት (አበባ)

ምዕራፍ አንድ፦ ጋብቻዎቹ

* የጭልፊቷ ሕልም — ክሪምሂልድ ያሳደገቻትን ውብ ጭልፊት ሁለት ንስሮች ሲገድሏት አለመች፤ እናቷ ጭልፊቷ የምታገባው ሰው እንደሆነ ነገረቻት — መጨረሻው በመጀመሪያው ገጽ ላይ ተቀመጠ

* ዚግፍሪድ ወደ ዎርምስ — የክሳንተኑ ንጉሥ ልጅ ክሪምሂልድን ለማግባት መጣ፤ የኒቤሉንግን ሀብትና የማይታይ ካባ ወስዷል፣ ዘንዶ ገድሎም ቆዳው እንደ ቀንድ ጠንክሯል

* ገዳዩ ጀግናውን ሲያስተዋውቅ — ለዎርምስ አዳራሽ የዚግፍሪድን ኃይል መጀመሪያ የተረከው ኋላ የሚገድለው ሃገን ነው

* የብሩንሂልድ ሦስት ውድድሮች — ጉንተር የኢዝላንዷን ንግሥት ለማግባት ሲሄድ ዚግፍሪድ ራሱን አገልጋይ አስመስሎ በማይታየው ካባ ረዳው፤ ብሩንሂልድ ተሸነፈች፣ ማን እንዳሸነፋት ግን አላወቀችም

* ሁለት ሠርግና አንድ ቀበቶ — ጉንተር ብሩንሂልድን፣ ዚግፍሪድ ክሪምሂልድን አገቡ፤ ዚግፍሪድ ጉንተርን ለሁለተኛ ጊዜ ረድቶ የብሩንሂልድን ቀለበትና ቀበቶ ወስዶ ለሚስቱ ሰጣት

* በቤተ ክርስቲያን በር — ከአሥር ዓመት በኋላ ሁለቱ ንግሥቶች “ማን ይቅደም?” ብለው ተጣሉ፤ ክሪምሂልድ ቀለበቱንና ቀበቶውን በሕዝብ ፊት አሳይታ ብሩንሂልድን አዋረደቻት

* ጉዳዩ ተዘጋ — ግን አልተዘጋም — ዚግፍሪድ ማለ፣ ጉንተርም ተቀበለው፤ ሃገን ግን የንግሥቲቱን እንባ አይቶ የዚግፍሪድን ሞት ወሰነ

ምዕራፍ ሁለት፦ ምንጩ

* በጨርቅ ላይ የተሰፋ መስቀል — ሃገን “በውጊያ እጠብቀዋለሁ” ብሎ የዚግፍሪድን ብቸኛ ደካማ ቦታ ከክሪምሂልድ አስነገራት፤ እሷም ልትጠብቀው ብላ በልብሱ ላይ መስቀል ሰፋች — ፍቅሯ የግድያው መሣሪያ ሆነ

* ውኃው ዳር — በኦደንቫልድ አደን ዚግፍሪድ ንጉሡ እስኪጠጣ በአክብሮት ጠበቀ፤ ከዚያ ጎንበስ ሲል ሃገን መስቀሉን አግኝቶ ከጀርባው ወጋው — ክብርን ለማዳን ክብር ተጣሰ

* ደሙ ሲናገር — ሃገን ወደ ሬሳው ሲቀርብ የዚግፍሪድ ቁስል እንደገና ደማ፤ ፍርዱ ተሰጠ፣ ቅጣቱ ግን አልተሰጠም

* ወርቁ ወደ ራይን — ክሪምሂልድ የኒቤሉንግን ሀብት ለሰዎች ሰጥታ ኃይል ስትሰበስብ ሃገን ወርቁን ወንዙ ውስጥ ሰጠመው፤ ባሏን ከወሰደ በኋላ የበቀል አቅሟንም ወሰደባት

ምዕራፍ ሦስት፦ አዳራሹ

* የሩዲገር መሐላ — ከ13 ዓመታት በኋላ ሩዲገር “የሚያሳዝንሽ ነገር ቢደርስብሽ እበቀልልሻለሁ” ሲል ክሪምሂልድ ኤትዘልን ለማግባት ተስማማች፤ ሩዲገር ያልተረዳው ዕዳ በዚያ ተፈረመ

* ሌላ 13 ዓመታት — ክሪምሂልድ ወንድሞቿንና ሃገንን ወደ ኤትዘል ቤት ጋበዘች፤ ሃገን “ወደ ሞት ነው የምንሄደው” ቢልም “ፈርተሃል” የሚለውን ስድብ ከመቀበል ጉዞውን መረጠ

* የወንዙ ሴቶች — ከዳኑብ የሚመለሰው የንጉሡ ካህን ብቻ እንደሆነ ተነበዩ፤ ሃገን ካህኑን ወደ ወንዝ ጥሎ ትንቢቱን ፈተነ፣ እውነት መሆኑንም ሲያውቅ መርከቡን ሰብሮ መመለሻውን አጠፋ

* የሩዲገር ስጦታ — በቤኸላረን ሩዲገር ለእንግዶቹ ስጦታ ሰጠ፤ ሃገንም የሞተውን የሩዲገር ልጅ ጋሻ ተቀበለ — ያ ጋሻ በመጨረሻው ውጊያ ተመልሶ ይመጣል

* ባልማንግ በሃገን ጭን ላይ — ሃገን የገደለውን የዚግፍሪድ ሰይፍ ይዞ ክሪምሂልድን ተቀበላት፤ “ወርቁ እስከ ፍርድ ቀን በራይን ይኖራል” ብሎም መለሰላት

* ፎልከር በበሩ ላይ — በአንድ እጁ ቫዮሊን፣ በሌላው ሰይፍ የሚይዘው ተዋጊ ሌሊቱን በዜማ ሰዎቹን አስተኛ፤ ከዚያ ጋሻውን አንስቶ ከሃገን ጋር በሩን ጠበቀ

* ኦርትሊብ — የክሪምሂልድ ሰዎች የቡርጉንዲያውያንን አገልጋዮች ካጠቁ በኋላ ሃገን የኤትዘልና የክሪምሂልድን ልጅ በእናቱ ፊት ገደለ፤ ውጊያውም አዳራሹን ሞላ

* “አንድ ሰው ስጡኝ” — ክሪምሂልድ ሃገንን ብቻ አሳልፈው ቢሰጧት ሌሎቹን እንደምትለቅ ነገረቻቸው፤ ወንድሞቿ ግን ወዳጃቸውን ከመክዳት ሁሉም መሞትን መረጡ

* አዳራሹ በእሳት — ክሪምሂልድ አዳራሹን አስቃጠለች፤ የተከበቡት ተዋጊዎች ግን ከግድግዳው ጥላ ሥር ሌሊቱን አሳልፈው በማግስቱ ገና በሕይወት ተገኙ

* ሩዲገር በሁለት መሐላ መካከል — ለክሪምሂልድ የገባው መሐላና ለእንግዶቹ ያለበት ግዴታ ተጋጩ፤ ሀብቱን ሁሉ ትቶ በግዞት ሊወጣ ቢለምንም አልተፈቀደለትም

* ጋሻውና ሰይፉ ተመለሱ — ሩዲገር ሊዋጋው ለቆመው ሃገን የራሱን ጋሻ ሰጠው፤ ከዚያ ጌርኖት ጋር ተጋድሎ ራሱ በስጦታ በሰጠው ሰይፍ ሞተ፣ ጌርኖትም አብሮት ወደቀ

* ምስጢሩ ከሃገን ጋር ሞተ — ዲትሪሽ ጉንተርንና ሃገንን ማርኮ አቀረበ፤ ክሪምሂልድ ወንድሟን ገድላ የወርቁን ቦታ ብትጠይቅም ሃገን “ምስጢሩ በአምላክና በእኔ መካከል ብቻ ቀረ” አላት

* ማንም አላሸነፈም — ክሪምሂልድ በዚግፍሪድ ሰይፍ ሃገንን ገደለች፤ ሂልደብራንድም እሷን ገደላት፤ ኤትዘልና ዲትሪሽ ቆመው አለቀሱ፣ ወርቁም በወንዙ ቀረ

ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)

* ጥፋት ክፉ ሰው አይፈልግም — ዚግፍሪድ ለወዳጁ ሲል ዋሸ፣ ሃገን ለንጉሡ ክብር ሲል ገደለ፣ ክሪምሂልድ ለባሏ ስትል አጠፋች፣ ሩዲገር ቃሉን ለመጠበቅ ሲል ተዋጋ — የተጋጩ ግዴታዎች ጥሩ ሰዎችን እርስ በርስ አስገደሉ

* የሩዲገር ጋሻ — ውበት ወይስ ሽንፈት? — ዳዊት ጋሻውን ለጠላቱ መስጠቱ በጥፋት መካከል የተረፈ ሰብዓዊነት ነው ይላል፤ ትግሥት ግን መከባበራቸው ማንንም ስላላዳነ የሥርዓቱ ሽንፈት ነው ትላለች

* ከግዴታ የሚያወጣ ዋጋ የለም — ሩዲገር ቤቱንና ሀብቱን ሁሉ ትቶ በግዞት ሊወጣ ፈለገ፤ ሥርዓቱ ግን ከሁለቱ ተጋጭ ግዴታዎች ንጹሕ መውጫ አልሰጠውም

* የዘመናችን ሩዲገሮች — በሥራ ተቋም ትእዛዝና በሥራ ባልደረባ ላይ ባለ ግዴታ፣ ወይም በሁለት ተጣሉ ወዳጆችና ቤተሰቦች መካከል ሲቆም ሰው ያንኑ የተዘጋ በር ያገኛል

* የሞጋሳ ትይዩ — በኦሮሞ ባህል በቃል የተፈጠረ ዝምድና ከደም ዝምድና አያንስም፤ ሩዲገርም ሁለቱን ግዴታዎቹን “ትልቅና ትንሽ” ብሎ ሊደረድር አልቻለም

* በር ላይ የተጀመረ ጦርነት — ጥፋቱ ስለ መሬት፣ ዙፋን ወይም ሃይማኖት አልተጀመረም፤ ወደ ቤተ ክርስቲያን ማን ይቅደም ከሚል የደረጃና የሕልውና ጥያቄ ተነሳ

* የተዘጋ በርና የተገኘ መስኮት — ብሩንሂልድ በማጭበርበር ተሸነፈች፤ ክሪምሂልድም በዘመዶቿ በኩል ፍትሕ ማግኘት ስላልቻለች ሠራዊት ለማግኘት ሌላ ንጉሥ አገባች — ይህም ሥልጣኗን በልጇና በልጅ ልጇ ስም ከገነባችው ከንግሥት ምንትዋብ ጋር ተነጻጸረ

* በቀል የራስንም ልጅ ይበላል — ኦርትሊብን የገደለው ሃገን ነው፤ ወደ አዳራሹ ያመጣችው ግን እናቱ ክሪምሂልድ ናት

* የበሱስ ጦርነት — በቅድመ እስልምና አረብ ታሪክ አንዲት ግመል መገደሏ በተግሊብና በክር መካከል ለ40 ዓመት ገደማ የቆየ በቀል አስነሳ፤ አንድ ግመልና አንድ በር የትውልድ ጥፋት መነሻ ሆኑ

* ተራኪው ንጹሕ ተመልካች አይደለም — የበሱስን ጦርነትም ሆነ የኒቤሉንጎችን ጥፋት በሕይወት ያቆዩት ገጣሚዎች ናቸው፤ ታሪክ በቀልን ሊያስተምርም ሊያቀጣጥልም ይችላል

* ሃገን — ታማኝ ወይስ ከሃዲ? — የዚግፍሪድ ገዳይ ሆኖ በኤትዘል አዳራሽ የመጨረሻው ምሰሶ ሆነ፤ ታማኝነቱ ንጹሕ ሰውን፣ ሕፃንንና መንግሥትን አጠፋ — ታማኝነት በጎነት የሚሆነው ለምን እንደታመንን ሲመረመር ብቻ ነው

* ግትርነት ወይስ የመጨረሻ ተቃውሞ? — ዳዊት ሃገን የወርቁን ቦታ አለመናገሩ ዓላማ ያጣ ታማኝነት ነው ይላል፤ ትግሥት ግን ሁሉ ከተወሰደበት ሰው የቀረ የመጨረሻ ሰብዓዊ ተቃውሞ ነው ትላለች

* በጎነት ራሱ የጥፋት መሣሪያ — የጉንተር ወገን ጥፋተኛውን ሃገን አሳልፎ ከመስጠት ሞትን መረጠ፤ የገደላቸው ወዳጃቸውን አለመክዳት የሚለው በጎ ግዴታ ነው

* ያልተከፈለ ዕዳ — ትልቁ ጥፋት ከመጀመሪያው ውርደት ብቻ አልመጣም፤ ማንም ይቅርታ ስላልጠየቀ፣ ካሳ ስላልከፈለና “በደል ደርሶብሻል” ስላላለ መጣ — ግጥሙ ስለ ይቅርታ ሳይሆን ስለ ይቅርታ ማጣት ነው

* አንድ ታሪክ፣ ሁለት ታማኝነቶች — በኖርስ ዕትም ጉድሩን ወንድሞቿን ለመበቀል አቲላን ትገድላለች፤ በጀርመኑ ዕትም ክሪምሂልድ ባሏን ለመበቀል ወንድሞቿን ታጠፋለች — ታሪኩን የሚቀርጸው የሚተርከው ማኅበረሰብ ነው

* ዋግነርና የብሔር ፍለጋ — ዋግነር አራት ምሽት የሚፈጀውን ሥራ ጀርመን አንድ ሀገር ለመሆን በምትታገልበት ዘመን ጀመረ፤ ዋና ምንጩ የኖርስ ዕትሞች ሲሆኑ ከኒቤሉንገንሊድ የግብዣውን፣ ክህደቱንና ጥፋቱን ወሰደ

* “የኒቤሉንግ ታማኝነት” — በ1909 የጀርመን መራሔ መንግሥት ከኦስትሪያ ጎን እስከ መጨረሻው መቆምን በዚህ ስም ገለጸ፤ በ1914 ቃሉ ወደ ጦርነት አዋጅ፣ ከሽንፈቱም በኋላ ወደ “ተከድተናል” የሚል ወሬ ገባ

* ታሪክ ማንን ያገልላል? — አባ ጎርጎርዮስና ሉዶልፍ የኢትዮጵያን ታሪክ ለትምህርትና በማስረጃ አቀረቡ፤ “የኒቤሉንግ ታማኝነት” ግን ማን ውስጥና ማን ውጭ እንደሆነ የሚለይ የፖለቲካ መፈክር ሆነ

ያልተነገሩ ነገሮች

* ግጥሙ ለመቶዎች ዓመታት ከተረሳ በኋላ በ1755 ኦበራይት የተባለ ሐኪም በሆኤንኤምስ ቤተ መንግሥት ቤተ መጻሕፍት የእጅ ጽሑፉን አገኘ።

* ሥራው ሲታተም የፕሩሲያው ንጉሥ ፍሬድሪክ “አንዲት የባሩድ ጥይት ያህል እንኳ አይጠቅምም” ብሎ ናቀው፤ ጎተና ሄግልም ብዙም አልወደዱትም።

* በ2009 ሦስቱ ዋና የእጅ ጽሑፎች በዩኔስኮ የዓለም ትውስታ መዝገብ ውስጥ ተመዘገቡ።

* ሄበል ታሪኩን ባለ ሦስት ክፍል አሳዛኝ ተውኔት አደረገው፤ ፍሪትዝ ላንግ ደግሞ በ1924 አንዱን ስለ ዚግፍሪድ፣ ሌላውን ስለ ክሪምሂልድ በቀል የሚተርኩ ሁለት ድምፅ አልባ ፊልሞች ሠራ።

* ታሪኩን መሠረት ያደረገ የቴሌቪዥን ፊልም በ2004 ወጣ፤ ዛሬ በፊልም፣ በኮሚክና በጨዋታ የሚታየው ዘንዶ ገዳይና የተረገመ ቀለበት ግን በአብዛኛው ከዋግነርና ከኖርስ ዕትሞች የመጣ ነው።

* ሩዲገር የገዛት ቤኸላረን ዛሬ በኦስትሪያ ፔኽላርን ትባላለች፤ በዳኑብ ዳር ያለው አካባቢም “የኒቤሉንግ ምድር” ተብሎ ይጠራል።

* የንግሥቶቹ ጠብ በተካሄደበት የዎርምስ ካቴድራል ፊት ለፊት ዛሬም ታሪኩን የሚያሳይ ዓመታዊ የቴአትር በዓል ይካሄዳል — ከ800 ዓመታት በኋላ ጠቡ ገና በዚያው ደጃፍ ላይ ነው።

ቁልፍ ጥቅሶች

“በጥንት ተረቶች ውስጥ ስለ ብዙ ድንቅ ነገሮች ተነግሮናል፤ ስለ ክቡር ጀግኖች፣ ስለ ታላቅ ድካም፣ ስለ ደስታና ስለ ዋይታ፣ ስለ ደፋሮች ውጊያ። አሁንም ድንቅ ነገሮችን ትሰማላችሁ።” — የግጥሙ መክፈቻ

“እናቴ ሆይ፣ ስለ ወንድ አታውሪኝ። ብዙ ሴቶች ደስታ በኀዘን እንደሚከፈል አይቻለሁ።” — ክሪምሂልድ

“ሺህ ብንሆንም ሁላችንም ብንሞት ይሻላል እንጂ አንድ ሰው አሳልፈን አንሰጥም።” — ጌርኖት

“ምስጢሩ በአምላክና በእኔ መካከል ብቻ ቀረ።” — ሃገን

“ታማኝነት በራሱ በጎነት አይደለም። በጎነት የሚሆነው ለምን ነገር ታማኝ እንደሆንክ ሲታይ ብቻ ነው።” — ትግሥት

“አንዳንዴ የሚያስፈራው መጨካከን ሳይሆን በጨዋነት ወደ ጥፋት መሄድ ነው።” — ትግሥት

“ግጥሙ ስለ ይቅርታ አይደለም የሚናገረው። ስለ ይቅርታ ማጣት ነው።” — ዳዊት

“ጥፋት ክፉ ሰው አይፈልግም፤ ተጋጭተው የሚቆሙ ትክክለኛ ግዴታዎችና ከመካከላቸው የሚያወጣ በር አለመኖር ብቻ በቂ ነው።” — ዳዊት

ስሞችና ቃላት

ሰዎች

* ክሪምሂልድ — የጉንተር፣ ጌርኖትና ጊዘልሄር እኅት፤ የዚግፍሪድ ሚስት፣ በኋላም የኤትዘል ንግሥት — ፍትሕ ከተነፈጋት በኋላ 26 ዓመታት የጠበቀች ተበቃይ

* ዚግፍሪድ — የክሳንተን ንጉሥ ልጅ፤ ዘንዶ ገዳይ፣ የኒቤሉንግ ወርቅና የማይታይ ካባ ባለቤት — በሃገን ከጀርባው ተወጋ

* ጉንተር — ከሦስቱ የቡርጉንዲያ ነገሥታት ታላቁ፤ የብሩንሂልድ ባል — ሃገንን አሳልፎ ከመስጠት ሞትን መረጠ

* ጌርኖት — የጉንተርና የጊዘልሄር ወንድም — ከሩዲገር ጋር በአንድ ፍልሚያ አብሮ ሞተ

* ጊዘልሄር — የሦስቱ ነገሥታት ታናሹ፤ የሩዲገርን ልጅ አጭቶ ነበር

* ብሩንሂልድ — የኢዝላንድ ኃያል ንግሥት — በዚግፍሪድ ማጭበርበር ለጉንተር ተሸነፈች፣ በክሪምሂልድም በሕዝብ ፊት ተዋረደች

* ሃገን — የቡርጉንዲያ ነገሥታት ታማኝ ሰው፤ የዚግፍሪድ ገዳይና የኒቤሉንግን ወርቅ በራይን የሰጠመ — ገዳይና የመጨረሻ ምሰሶ በአንድ ሰው

* ሩዲገር — የቤኸላረን ገዥ፤ የኤትዘል ልዑክና የቡርጉንዲያውያን አስተናጋጅ — በሁለት ትክክለኛ መሐላዎች መካከል የወደቀ የግጥሙ ልብ

* ኤትዘል — በታሪክ አቲላ የሚባለው የሁን ንጉሥ፤ የክሪምሂልድ ሁለተኛ ባል

* ዲትሪሽ — በኤትዘል ቤት በስደት የሚኖር አረጋዊ ተዋጊ፤ በታሪክ ከኦስትሮጎቹ ንጉሥ ቴዎዶሪክ ጋር የሚያያዝ

* ሂልደብራንድ — የዲትሪሽ አዛዥ — ፎልከርንና በመጨረሻ ክሪምሂልድን ገደለ

* ፎልከር — ተዋጊና ዘማሪ፤ በአንድ እጁ ቫዮሊን፣ በሌላው ሰይፍ የያዘ — ከሃገን ጋር በሩን ጠበቀ

* ዳንክቫርት — የሃገን ወንድም — የቡርጉንዲያውያን አገልጋዮች ማለቃቸውን ወደ አዳራሹ ያመጣ

* ኦርትሊብ — የኤትዘልና የክሪምሂልድ ልጅ — በሃገን በእናቱ ፊት ተገደለ

* ኡተ — የክሪምሂልድና የሦስቱ ነገሥታት እናት — የጭልፊቷን ሕልም ተረጎመች

* አልቤሪክ — የኒቤሉንግ ሀብት ጠባቂ ድንክ — ዚግፍሪድ አሸንፎ የማይታየውን ካባ ወሰደበት

* ጳጳስ ፒልግሪም — በእውነት የኖረ የፓሳው ጳጳስ፤ ግጥሙ የክሪምሂልድ አጎት አድርጎ ወደ ጥንታዊው ታሪክ አስገባው

* ጳጳስ ቮልፍገር — ለገጣሚዎች ክፍያ የሚሰጥ የፓሳው ጳጳስ — የወጪ መዝገቡ የዘመኑን የአዳራሽ ግጥም ኢኮኖሚ ያሳያል

* ቫልተር ፎን ደር ፎገልቫይደ — ታዋቂ ጀርመናዊ ዘማሪ — የፀጉር ካባ መግዣ እንደተከፈለው በመዝገብ ተጠቅሷል

* አይትዮስ — በ436 በቡርጉንዲያውያን ላይ የሁን ተዋጊዎችን የላከ የሮም ወታደራዊ አዛዥ

* ኢልዲኮ — አቲላ በሠርጉ ሌሊት ሲሞት ያገባት ጀርመናዊት ወጣት

* ሪቻርድ ዋግነር — የኖርስ ዕትሞችን በዋናነት፣ የኒቤሉንገንሊድን ግብዣና ጥፋት በከፊል ተጠቅሞ የአራት ምሽት ሥራውን የፈጠረ አቀናባሪ

* አባ ጎርጎርዮስ — በ17ኛው መቶ ዘመን በአውሮፓ ግዕዝ ያስተማረና ከሉዶልፍ ጋር የኢትዮጵያን ታሪክ ያቀረበ ኢትዮጵያዊ ምሁር

ቦታዎች

* ፓሳው — በዳኑብ ዳር ያለች ከተማ — ግጥሙ በ1200 አካባቢ በዚህ ክልል እንደተጻፈ ይገመታል

* ዎርምስ — በራይን ዳር ያለች የቡርጉንዲያ ነገሥታት መቀመጫ፤ የንግሥቶቹ ጠብና የዚግፍሪድ ሴራ መነሻ

* ክሳንተን — የዚግፍሪድ የትውልድ ከተማ

* ኢዝላንድ — ብሩንሂልድ የገዛችበትና ጉንተር በዚግፍሪድ ረዳት ውድድሯን ያሸነፈበት

* ኦደንቫልድ — ዚግፍሪድ በአደን ጉዞ በምንጭ ዳር የተገደለበት ጫካ

* ራይን ወንዝ — ሃገን የኒቤሉንግን ወርቅ የሰጠመበት — ሰዎቹ ሁሉ ሲሞቱ ሀብቱ ገና በውስጡ ነበር

* ዳኑብ ወንዝ — የወንዙ ሴቶች ለሃገን የጥፋቱን ትንቢት የተናገሩበትና እሱ መመለሻውን ያጠፋበት

* ቤኸላረን — የሩዲገር ግዛትና የመጨረሻው ሞቅ ያለ አቀባበል ቦታ — ዛሬ ፔኽላርን ትባላለች

* ሃንጋሪ — የኤትዘል መንግሥትና የመጨረሻው ግብዣ መድረክ

ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች

* ኒቤሉንገንሊድ — “የኒቤሉንግ መዝሙር” — ስለ ጀግንነት፣ ፍቅር፣ ክብር፣ ክህደትና የማይጠፋ ቂም የሚተርክ የመካከለኛው ዘመን ጀርመናዊ ኤፒክ

* አንጓ — የግጥሙ ባለ አራት መስመር መዋቅር፤ በመሃል የመተንፈሻ ቦታና በመጨረሻ ተጨማሪ ምት አለው

* የማይታይ ካባ — ዚግፍሪድ ከአልቤሪክ የወሰደው፤ ለጉንተር ብሩንሂልድን ለማሸነፍ የተጠቀመበት — የመጀመሪያው ውሸት መሣሪያ

* ባልማንግ — የዚግፍሪድ ሰይፍ — ሃገን ከገደለው በኋላ ያዘው፣ ክሪምሂልድም በመጨረሻ ሃገንን የገደለችበት

* የኒቤሉንግ ወርቅ — የዚግፍሪድ ሀብት፤ ለክሪምሂልድ ግን ገንዘብ ብቻ ሳይሆን ኃይል፣ ያልተከፈለ ካሳና “በደል ደርሶብሻል” የሚል እውቅና

* ካሳ — የገዳዩ ወገን ለሟቹ ወገን የሚከፍለው የሕይወት ዋጋ — ደምን ወደ ሒሳብ በመለወጥ በቀልን የሚያቆም

* ክብር — በግጥሙ ዓለም ውስጥ ውስጣዊ ስሜት ብቻ ሳይሆን በምስክሮች ፊት የሚኖር ማኅበራዊ ሕልውና

* መሐላ — በቃል የተፈጠረ ቅዱስ ግዴታ — ሩዲገርን ሁለት ትክክለኛ ግን ተጋጭ ቃሎች ውስጥ የዘጋ

* የኒቤሉንግ ታማኝነት — እጣው ሞት መሆኑን እያወቁ አብሮ እስከ መጨረሻው የመቆም ምስል — በ20ኛው መቶ ዘመን የፖለቲካና የጦርነት መፈክር ሆነ

* ሰምና ወርቅ — ግጥሙን በሁለት ደረጃ የማንበብ ትይዩ፤ ውጫዊው የጨዋነት ታሪክና ከሥሩ ያለው የሥርዓት ጥፋት

የውይይት ጥያቄዎች

* ሁለት ትክክለኛ ግዴታዎች ሲጋጩ። ሩዲገር ለክሪምሂልድ የገባውን መሐላ ይጠብቅ ወይስ ያስተናገዳቸውን እንግዶች? ከሁለቱም ንጹሕ ሆኖ የሚያወጣ ሦስተኛ በር ነበረው?

* ታማኝነት ለምን? ሃገን ለንጉሡ ታማኝ ሆኖ ንጹሕ ሰውን፣ ሕፃንንና መንግሥቱን አጠፋ። ታማኝነት በጎነት መሆኑን የሚወስነው ጽናቱ ነው ወይስ የሚያገለግለው ዓላማ?

* ያልተከፈለ ዕዳ። “በደል ደርሶብሻል” የሚል እውቅና፣ ይቅርታ ወይም ካሳ በጊዜው ቢሰጥ ኖሮ የክሪምሂልድ በቀል ሊቆም ይችል ነበር? በዛሬ ቤተሰብና ማኅበረሰብ ውስጥ ደምን “ወደ ሒሳብ” የሚለውጡ ተቋማት ምንድን ናቸው?

This is a public episode. If you would like to discuss this with other subscribers or get access to bonus episodes, visit www.zeresew.com

ትምህርት 21 | 4 ክፍሎች | አቅራቢ: ሳባ & ኢብሳ & አበባ | ውይይት: ዳዊትና ትግሥት

በ778 በፒሬኔስ ተራሮች ውስጥ አንድ ትንሽ የኋላ ጠባቂ ቡድን ተጨፈጨፈ። በዜና መዋዕል ውስጥ የቀረው አንዲት መስመር ነው — “የብሪታኒ ድንበር አስተዳዳሪ ሮላንድ” የምትል። ከዚያች አንዲት መስመር ላይ ከሦስት መቶ ዓመት በኋላ አራት ሺህ መስመር የሚጠጋ ግጥም በቀለ፤ ሽንፈትን ወደ ክብር፣ የበቀል ጥቃትንም ወደ ቅዱስ መስዋዕትነት የለወጠ ግጥም። ጥያቄዎቹ ግን ዛሬም አልረገቡም። እርዳታ መጠየቅ ውርደት ነው? ክብር ጀግና ያደርጋል ወይስ ይገድላል? ክህደትስ ከክፋት ነው ወይስ ከቁስል የሚመጣው?

ክፍል 1 — ታሪኩ ራሱ ምን ይላል? (ሳባ)

* 778 ዓ.ም — ሮንሴቮ ሸለቆ — ሻርለማኝ ከስፔን ሲመለስ የኋላ ጠባቂው በጠባቡ መተላለፊያ ተጠቃ፤ ከሞቱት አንዱ ሮላንድ ነበር

* 476 — የምዕራቡ ሮም ውድቀት — ከተሞች ተዳከሙ፣ መንገዶች ፈረሱ፣ ማንበብና መጻፍ የጥቂት መነኮሳት ሥራ ሆነ

* ፍራንኮች — በዛሬዋ ፈረንሳይና ምዕራብ ጀርመን የሰፈረ ሕዝብ — “ፈረንሳይ” ስሟን ያገኘችው ከዚህ ሕዝብ ነው፤ ስም ራሱ የታሪክ ማስረጃ ነው

* ቻርለስ ማርቴል (732፣ ቱር) — የሻርለማኝ አያት — ከስፔን ተነስቶ ወደ ፈረንሳይ ልብ የገባውን ግስጋሴ አቆመ

* ሻርለማኝ (ንጉሥ 768) — በ46 ዓመት የግዛት ዘመኑ ግዛቱን ከሮም ውድቀት ወዲህ ወዳልታየ ስፋት አደረሰ — በ800 የገና ዕለት ጳጳስ ሊዮ ሦስተኛ “የሮማውያን ንጉሠ ነገሥት” ብለው ዘውድ ጫኑለት

* ሰይፍ ያነሳ ንጉሥ ብዕርንም አዳነ — በአኸን ምሁራንን ሰብስቦ የጥንት የላቲን መጻሕፍት እንዲገለበጡ አዘዘ፤ ራሱ ግን ከትራሱ ሥር ሰሌዳ አስቀምጦ ፊደል ለመቅረጽ ይታገል ነበር (ኤይንሃርድ)

* የስፔኑ ዘመቻ በግብዣ ተጀመረ — የሙስሊም አሚሮች ልዑካን እርዳታ ጠየቁት — ክርስቲያኑ ንጉሥ ከአንዱ የሙስሊም ወገን ጎን ሆኖ ከሌላው ተዋጋ፤ የጥምረት ፖለቲካ እንጂ የሃይማኖት ጦርነት አልነበረም

* ሮላንድን የገደሉት ሙስሊሞች አይደሉም — ፓምፕሎና ስለፈረሰችባቸው የተበቀሉ ክርስቲያን ባስኮች ናቸው

* አንዲት መስመር — ታሪክ ስለ ሮላንድ የምትነግረን ስሙን፣ ሥራውንና የሞተበትን ውጊያ ብቻ ነው — ቤተሰቡን፣ ዕድሜውን፣ ፊቱን አናውቅም

ክፍል 2 — ግጥሙን የወለደው ዘመን (ኢብሳ)

* ሦስት መቶ ዓመት ዝምታ — ክስተቱ በዜና መዋዕል ተቀብሮ ቆየ፤ በአሥራ አንደኛው መቶ ዘመን ግን ተመልሶ መጣ

* 1095 — የጳጳስ ኡርባን ሁለተኛ ጥሪ — አህጉሪቱን አንቀሳቀሰ፤ ከሁሉም በላይ ግን አዲስ አስተሳሰብ ወለደ — ጦርነት ኃጢአት ሳይሆን ቅዱስ ተግባር ነው

* ግጥሙ የመጣው ገበያ ስለነበረው ነው — ወደ ሩቅ ምድር የተነሳ ትውልድ አንድ ነገር ያስፈልገዋል፦ በባዕድ ተራራ ላይ መሞት ትርጉም እንዳለው የሚነግረው ታሪክ

* ማንም ያላየው ሞት በሰማይ ታይቷል — ሮላንድ ብቻውን ይሞታል፤ ግጥሙ ግን መላእክት ወርደው ነፍሱን እንደወሰዱ ይነግረናል

* ግጥም ያለፈውን ብቻ አይተርክም — የሚቀጥለውንም ይቀርጻል፤ ስለ ሮላንድ የሰማ ወጣት እንደ ሮላንድ ለመሆን ይነሳል

* ታሪክ ወደ ትርጉም ሲለወጥ — ሻርለማኝ ከ38 ዓመት ወደ 200 ዓመት አደገ፤ ባስኮች ጠፍተው ሙስሊም ሠራዊት ተካቸው — ዕድሜው ራሱ ማዕረግ ሆነ

* ፊውዳሊዝም — ማዕከላዊ መንግሥት፣ ፖሊስና ቋሚ ሠራዊት በሌለበት ዓለም ማኅበረሰቡ የተያያዘው በግል ቃለ መሐላ ነው — መሐላን ማፍረስ ከነፍስ ግድያ የከፋ ወንጀል ተደርጎ ይታይ ነበር

* ባላባት ውድ ነው — የጦር ፈረስ፣ የብረት ጥሩር፣ ጋሻ፣ ሰይፍ፣ ረዳቶች — የሚያስታጥቀው መሬቱ ነው፤ መሬቱን የሰጠው ደግሞ ጌታው ነው — ታማኝነት የስሜት ብቻ ሳይሆን የኑሮ ጉዳይ ነው

* ትልቁ ሀብት ስሙ ነው — ስሙ የጠፋ ባላባት በማኅበረሰቡ ዓይን የሞተ ሰው ነው

* chanson de geste (”የገድል መዝሙር”) — ዦንግለር የተባሉ ተጓዥ ዘማሪዎች በአዳራሽና በገበያ ላይ በሙዚቃ ታጅበው ይዘምሩት ነበር — ለዓይን ሳይሆን ለጆሮ የተሠራ ቅርጽ

* ከሽለላና ከአዝማሪ ጋር ያለው ልዩነት — በሽለላ ተናጋሪው ስለ ራሱ ይፎክራል፤ በቻንሶን ደ ዤስት ግን ዘማሪው ስለ ሞተ ሰው ይዘምራል — አንዱ የሕያዋን ኩራት ነው፣ ሌላው የሙታን ማስታወሻ

* ደራሲው የለውም — በመጨረሻ መስመር ላይ ቱሮልዱስ የሚል ስም ብቻ ተጠቅሷል፤ ጥንታዊው ቅጂ ዛሬ በኦክስፎርድ ይገኛል — የአንድ አህጉር ብሔራዊ ግጥም ባለቤት አልባ ነው

ክፍል 3 — ግጥሙ ቅጽበት በቅጽበት (አበባ)

ምዕራፍ አንድ፦ ክህደቱ ሲወለድ

* በሳራጎሳ የተጠነሰሰ ሴራ — ብላንካንድሪን ለማርሲሊዮን ምክር ሰጠው፦ “ስጦታ ላክ፣ ወደ ክርስትና ለመለወጥ ቃል ግባ፣ ታጋቾችም ስጠው” — ሁሉም ውሸት ነው፤ ስሌቱ ግን ሻርለማኝ ደክሞታል የሚል ነው

* ሁለት ድምፆች በጥድ ዛፍ ሥር — ሮላንድ “አትመኑት፤ ልዑካኖቻችንን የገደለ ሰው ነው” አለ — ጋንሎን “ሰላም ሲቀርብልህ መንቀፍ ትዕቢት ነው” ብሎ ተቃወመ

* የወደቀው ጓንት — ሮላንድ የእንጀራ አባቱን ጋንሎንን ወደ ልዑክነት ጠቆመ — ጋንሎን “ይህን አልረሳህም” አለው፤ ሮላንድ ሳቀ — ያ ሳቅ ብዙ ሰው ገደለ። የሹመቱ ጓንት መሬት ላይ ወደቀ፤ መጥፎ ምልክት

* ስምምነቱ — ጋንሎን ማርሲሊዮን ፊት፦ “ሻርለማኝ የኋላ ጠባቂ ትቶ ያልፋል፤ ሮላንድን በዚያ አስቀምጠዋለሁ” — ንጉሡን አልነካም፤ ዒላማው አንድ ሰው ብቻ ነው (ይህች ትንሽ ልዩነት በኋላ ትልቅ የሕግ ክርክር ትሆናለች)

* ስሙ ሲጠራ — “የኋላ ጠባቂው ማን ይሁን?” — “ሮላንድ። ከእህትህ ልጅ የተሻለ ማን አለ?” — ሻርለማኝ ክፉ ሕልም አልሞ ነበር፤ ተጠራጠረ፤ ሆኖም ከምክር ቤቱ ውሳኔ መውጣት አልቻለም

ምዕራፍ ሁለት፦ ሮንሴቮ ሲደማ

* ሦስት ልመናዎች — ኦሊቨር ኮረብታው ላይ ወጥቶ ሠራዊቱን አየ — “ኦሊፋንትህን ንፋ” ብሎ ሦስት ጊዜ ለመነ፤ ሮላንድ ሦስት ጊዜ እምቢ አለ — “ዘመዶቼ ስሜን እንዲያጠፉ አልፈቅድም”

* የግጥሙ ልብ — “ሮላንድ ጀግና ነው፤ ኦሊቨር ደግሞ ጥበበኛ ነው።” — ሁለቱም ተመስግነዋል፤ ግጥሙ አንዱን አላስበለጠም፤ ጥያቄውን በእጃችን አኖረው

* ቡራኬው — ሊቀ ጳጳስ ቱርፒን ተዋጊዎቹን አናዞ ባረካቸው፣ ከዚያም ራሱ ጦር አነሳ — ቄስ ሲባርክና ቄስ ሲዋጋ በአንድ ሰው ውስጥ ተገናኘ

* ኦሊቨር ሲሞት — ቆስሎ እይታው ሲጨልም ሮላንድን በስህተት መታው — “ድምፅህን እሰማለሁ፤ ፊትህን ግን አላይም” — ተቃቀፉ፤ ሲከራከሩ የቆዩት ሰዎች የተለያዩት በክርክር ሳይሆን በሞት ነው

* ቀንዱ — ኦሊቨር ሦስት ጊዜ ለምኖት ያልነፋውን ቀንድ ብቻውን ሲቀር ነፋው — ደሙ ከአፉ እስኪወጣ ድረስ፤ ድምፁ ሠላሳ ሊግ ተጓዘ። ጋንሎን “ጥንቸል እያሳደደ ነው” አለ፤ ናይም ግን “ሮላንድ ተከድቷል” ብሎ ደረሰበት — ግን ዘግይቷል

* ዱራንዳል — በእጀታው ውስጥ ንዋያተ ቅድሳት ያሉት ሰይፍ፤ ተንቀሳቃሽ ቤተ መቅደስ ነው — ሮላንድ ድንጋይ ላይ ደጋግሞ መታው፤ ድንጋዩ ተሰነጠቀ፣ ሰይፉ ግን አልተሰበረም

* ፊቱን ወደ ስፔን — ተጋድሞ ፊቱን ወደ ጠላቱ አዞረ — የሚያገኘው ሰው ተሸንፎ ሳይሆን አሸንፎ እንደሞተ እንዲረዳ። ቀኝ ጓንቱን ወደ ሰማይ ዘረጋ — ተከታይ ለጌታው የሚያደርገው ምልክት — መላእክትም ተቀበሉት

ምዕራፍ ሦስት፦ በቀልና ፍርድ

* ፀሐይ ስትቆም — ሻርለማኝ ሲጸልይ አምላክ ፀሐይን አቆማት፤ ጠላቶቹን እስከ ኤብሮ ወንዝ ገፋቸው — ከመጽሐፍ ቅዱስ የኢያሱ ታሪክ ሆን ተብሎ የተጠራ ማስተጋባት

* የመጨረሻው ሠራዊት — የባግዳድ አሚር ባሊጋንት ደረሰ፤ ሁለቱ አረጋውያን መሪዎች ፊት ለፊት ተገናኙ — ሻርለማኝ አሸነፈ፤ ሳራጎሳ ወደቀች

* ብራሚሞንድ — የማርሲሊዮን ሚስት ወደ ፈረንሳይ ተወስዳ በፈቃዷ ተጠመቀች — ሌሎቹ በኃይል፣ እሷ ግን በመረዳት — በግጥሙ ሁሉ በራሷ ምርጫ ሃይማኖቷን የቀየረች ብቸኛዋ ሰው

* ኦድ — የኦሊቨር እኅት፣ የሮላንድ እጮኛ — “ልጄን እሰጥሻለሁ” ተባለች፤ “ሮላንድ ከሞተ እኔ በሕይወት መኖር አልፈልግም” ብላ ከንጉሡ እግር ሥር ሞታ ወደቀች

* የጋንሎን ክርክር — “ሮላንድን ተበቀልኩ እንጂ ሻርለማኝን አልከዳሁም፤ በቀሌን በአደባባይ ገልጬ ነበር” — በፊውዳሉ ዓለም ውስጥ ትርጉም ያለው ክርክር ነው

* ቲዬሪ — ትንሽ አካል ያለው ብቸኛ ተቃዋሚ — “በአገልግሎት ላይ ያለን ሰው መክዳት ንጉሡን መክዳት ነው” — ግዙፉን ፒናቤልን በፍልሚያ አሸነፈ፤ በዚያ ዘመን ሕግ ይህ የአምላክ ፍርድ ነው

* ክህደት አንድን ሰው ብቻ አይገድልም — ጋንሎን በአራት ፈረሶች ተቀደደ፤ ለእሱ የመሰከሩ ሠላሳ ዘመዶቹም ተሰቀሉ

* መልአኩ ገብርኤል — “ተነስ፤ ክርስቲያኖች ይጠሩሃል” — ሻርለማኝ አለቀሰ፤ “ሕይወቴ ምንኛ ከባድ ናት” አለ። ግጥሙ በሰላም ሳይሆን በጥሪ፣ በእረፍት ሳይሆን በእንባ ያበቃል

ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)

* ክብር ወይስ ገዳይ ትዕቢት? — ሮላንድ ኦሊፋንቱን ቢነፋ ኖሮ ሠራዊቱ ይተርፍ ነበር — ግጥሙ ግን አያወግዘውም፤ ያው ክብር ነው መጀመሪያውኑ በዚያ ቦታ ያቆመው። ክብሩ ጀግና አደረገው፤ ያው ክብር ገደለው

* ክብር ታዳሚ ያስፈልገዋል — ሮላንድ ያሰበው “ዘመዶቼ ስለ እኔ ምን ይላሉ” ብሎ ነው — ክብር ማኅበራዊ ግንባታ ነው። ሞቱ እንኳን ለታዳሚ ነው፤ ማንም በሌለበት አቀማመጡን ያስተካክላል

* የማኅበራዊ ሚዲያ ትይዩ — የመካከለኛው ዘመን ባላባት ታዳሚው የሚያውቀው ማኅበረሰብ ነበር፤ እኛ ግን በየቀኑ በማናውቀው ስፍር ቁጥር የሌለው ታዳሚ ፊት እንቆማለን — ሮላንድ ለስሙ ሲል ሞተ፤ ዛሬም ሰዎች ለምስላቸው ሲሉ እውነተኛ ሕይወታቸውን ይሠዋሉ

* ጠላትን እንዴት እንሥላለን? — በ Iliad ውስጥ ሔክቶር ከአኪልስ ባልተናነሰ ርኅራኄ ይቀርባል፤ በዚህ ግጥም ግን ጠላቱ ልብ የለውም። ሆሜር ከጦርነቱ ርቆ ጻፈ፤ ይህ ግጥም ግን ጦርነቱ እየተካሄደ ተጻፈ — ጠላትህን ሰው ብታደርገው ለመዋጋት ይከብዳል

* ሁለት ስንጥቆች — ግጥሙ ብላንካንድሪንን “ጥበበኛ” ይለዋል፤ ብራሚሞንድንም በፈቃዷ ያስጠምቃል — ከራሱ ፕሮፓጋንዳ ሙሉ በሙሉ ማምለጥ አልቻለም (ወይም ደካማ ጠላት ላይ ማሸነፍ ክብር አይሰጥም)

* ማያልቅ ግዴታ — ብዙ ኤፒክ ግጥሞች በድል ያበቃሉ፤ ይህ ግን ድሉን ሰጥቶ ሰላሙን ይነሳል — ስለ ድል ሳይሆን ስለ ግዴታ ስለሆነ። በሲዳማ የሉዋ ሥርዓት ውስጥ ትውልዱ ሲጠራ መሄድ ግዴታው እንደሆነ ሁሉ

* ክህደት ከቁስል ይመጣል — ጋንሎን ጠላት አልነበረም፤ ተዋረድኩ ብሎ ነው የካደው — ክህደትን ለመከላከል ከሃዲዎችን ማሳደድ ብቻ ሳይሆን ሰዎችን ማክበር ያስፈልጋል

* የኦሊቨር ሚና — “ብቻህን አትችለውም፣ ተናገር” የሚሉን ወዳጆች ያስፈልጉናል፤ እኛም ለሌሎች ያ መሆን አለብን። የሮላንድ ቀንድ ዛሬም በእጃችን አለ — ለወዳጅ የሚደወል ስልክ፣ የሐኪም ቀጠሮ፣ “ተቸግሬአለሁ” የምትል አንዲት ዓረፍተ ነገር

* ኦድና የመድረኩ ውጪ ዋጋ — ሮላንድ ስሙን አዳነ፤ ኦድ ግን ሕይወቷን አጣች — ስለ ጀግንነት ስናወራ ሁልጊዜ ከመድረኩ ውጭ የሚከፍሉ ሰዎች አሉ

* ትልቁ ምጸት — ግጥሙ በሙሉ ስለ ስም ነው፤ ራሱ ግን ስም የለውም። ሮላንድ ስሙን ለማዳን ሞተ፤ ግጥሙ ግን ስሙን ትቶ ተረፈ — የቱ ነው የተሻለ የተረፈው?

ያልተነገሩ ነገሮች

* የሮላንድ ሰይፍ ዱራንዳል ራሱ አፈ ታሪክ ሆኗል — በደቡብ ፈረንሳይ ሮካማዱር በምትባል ከተማ ገደል ግድግዳ ላይ ለብዙ ዘመናት አንድ ሰይፍ ተሰክቶ ይታይ ነበር፤ ከቅርብ ዓመታት ወዲህ ግን ከቦታው ተወስዶ ጠፍቷል።

* የሄስቲንግስ ጦርነት (1066) — ታይልፈር የተባለ ዘማሪ ከኖርማን ሠራዊት ፊት ፊት እየጋለበ ስለ ሮላንድ ይዘምር ነበር ይላል ትውፊቱ። እውነት ይሁን አይሁን አይታወቅም፤ ትውፊቱ ራሱ ግን ሰዎች ወደ ጦርነት ሲገቡ የሚሰሙት ዘፈን ምን ያህል እንደሚያስፈልጋቸው ይነግረናል።

* በፋሮ ደሴቶች እስከ ዛሬ ድረስ የሮንሴቮን ጦርነት የሚተርክ ባላድ በባህላዊ የሰንሰለት ጭፈራ ይዘመራል — ከሺህ ዓመት በኋላ ሰዎች ገና በሮላንድ ታሪክ እጅ ለእጅ ተያይዘው ይጨፍራሉ።

* በጀርመን ከተሞች ውስጥ “ሮላንድ” የሚባሉ ግዙፍ የድንጋይ ሐውልቶች አሉ፤ የከተማዋን የንግድና የፍርድ ነጻነት ያመለክቱ ነበር። በብሬመን ያለው በዩኔስኮ የዓለም ቅርስነት ተመዝግቧል — ለንጉሡ ታማኝ ሆኖ የሞተ ባላባት የከተሞች ነጻነት ምልክት ሆነ።

* Orlando Furioso — በአሥራ ስድስተኛው መቶ ዘመን አሪዮስቶ ያሳተመው የኢጣሊያ ታላቅ ኤፒክ፤ “Orlando” ማለት ሮላንድ ነው — አንድ ግጥም ሌላ ታላቅ ግጥም ወለደ።

* ስቲቨን ኪንግ The Dark Tower በተባለው ተከታታይ ልብ ወለዱ ውስጥ ዋና ጀግናውን ሮላንድ ብሎ ሰይሞታል — የሺህ ዓመት ስም ገና ይሠራል።

* ግራሃም ግሪን The Confidential Agent የተባለውን ልብ ወለዱን በዚህ ግጥም ዙሪያ ገንብቷል፤ ዋና ገጸ ባሕርዩ የግጥሙ ተመራማሪ ነው — “እውነተኛው ጀግና ኦሊቨር መሆን ነበረበት” ይላል።

* ግጥሙ ሁለት ጊዜ ተረሳ — አንዴ ክስተቱ ተረሳ፣ ግጥሙ አዳነው፤ ቀጥሎ ግጥሙ ተረሳ፣ የእጅ ጽሑፉ አዳነው። በአሥራ ዘጠነኛው መቶ ዘመን ምሁራን አሳትመው ሲያወጡት ነው የፈረንሳይ ብሔራዊ ግጥም የተባለው።

ቁልፍ ጥቅሶች

“ሮላንድ ጀግና ነው፤ ኦሊቨር ደግሞ ጥበበኛ ነው።” — ግጥሙ (የግጥሙ በሙሉ ልብ የሆነች መስመር)

“ዘመዶቼ ስሜን እንዲያጠፉ አልፈቅድም። ዱራንዳልን አነሳለሁ እንጂ ቀንድ አልነፋም።” — ሮላንድ

“ኦ አምላኬ፣ ሕይወቴ ምንኛ ከባድ ናት።” — ሻርለማኝ (የግጥሙ የመጨረሻ ቃል)

“ድል የሚያልቅ ነገር ነው፤ ግዴታ ግን አያልቅም።” — ክፍል 3

“የሮላንድ ቀንድ ዛሬም በእያንዳንዳችን እጅ አለ። ችግሩ መቼ እንደምንነፋው ነው።” — ዳዊት

“እውነተኛው ጀግና ኦሊቨር መሆን ነበረበት፤ በጦርነት ውስጥ ግን ሁልጊዜ የተሳሳተውን ጀግና እንመርጣለን።” — ግራሃም ግሪን

“ሮላንድ ስሙን ለማዳን ሞተ፤ ግጥሙ ግን ስሙን ትቶ ተረፈ።” — ዳዊት

ስሞችና ቃላት

ሰዎች

* ሮላንድ — የብሪታኒ ድንበር አስተዳዳሪ፤ የሻርለማኝ የእህት ልጅ — በሮንሴቮ ወደቀ

* ሻርለማኝ (~742–814) — የፍራንኮች ንጉሥ (768)፣ ንጉሠ ነገሥት (800) — በዘመቻው ወቅት 38 ዓመቱ ነበር፤ በግጥሙ ውስጥ ግን ሁለት መቶ ዓመት ሆኗል

* ኦሊቨር — የሮላንድ ጓደኛ — ሦስት ጊዜ “ቀንዱን ንፋ” ብሎ የለመነው ጥበበኛ

* ጋንሎን — የሮላንድ የእንጀራ አባት — ተዋርዶ የካደ፤ በአራት ፈረሶች ተቀደደ

* ቱርፒን — ሊቀ ጳጳስ — ባርኮ የተዋጋ፤ ቄስና ተዋጊ በአንድ ሰው

* ማርሲሊዮን — የሳራጎሳ አሚር — እጁ ተቆርጦ በኀዘን ሞተ

* ብላንካንድሪን — የማርሲሊዮን አማካሪ — ግጥሙ “ጥበበኛ” ብሎ የሚጠራው ጠላት

* ናይም — የሻርለማኝ ጥበበኛ መስፍን — ክህደቱን የደረሰበት

* ቲዬሪ — ትንሽ አካል ያለው ባላባት — ፒናቤልን አሸንፎ ፍርዱን ያስወሰነ

* ፒናቤል — የጋንሎን ዘመድና ተሟጋች — ግዙፍ ተዋጊ

* ኦድ — የኦሊቨር እኅት፣ የሮላንድ እጮኛ — ዜናውን ሰምታ ወደቀች

* ብራሚሞንድ — የማርሲሊዮን ሚስት — በራሷ ፈቃድ የተጠመቀች ብቸኛ ሰው

* ባሊጋንት — የባግዳድ አሚር — የመጨረሻውን ሠራዊት ያመጣ

* ኤይንሃርድ — የሻርለማኝ የሕይወት ታሪክ ጸሐፊ — ሮላንድን በአንዲት መስመር የመዘገበ

* ቻርለስ ማርቴል — የሻርለማኝ አያት — ቱር (732)

* ጳጳስ ኡርባን ሁለተኛ — የ1095 ጥሪ አቅራቢ

* ቱሮልዱስ — በግጥሙ የመጨረሻ መስመር የተጠቀሰ ስም — ማን እንደሆነ አይታወቅም

* አሪዮስቶ — Orlando Furioso (16ኛው መ.ክ.ዘ.)

* ስቲቨን ኪንግ — The Dark Tower ውስጥ ጀግናውን ሮላንድ ብሎ ሰየመ

* ግራሃም ግሪን (1904–1991) — The Confidential Agent ደራሲ

* ታይልፈር — በሄስቲንግስ (1066) ስለ ሮላንድ ዘምሯል የሚባል ዘማሪ

ቦታዎች

* ሮንሴቮ — በፒሬኔስ ተራሮች ውስጥ ያለ ጠባብ መተላለፊያ — 778

* ሳራጎሳ — የማርሲሊዮን ከተማ — ከስፔን የመጨረሻዋ ያልተያዘች

* አል-አንዳሉስ — ከ711 ጀምሮ የሙስሊም አገዛዝ ሥር የነበረችው ኢቤሪያ

* ፓምፕሎና — የባስኮች ከተማ — ስለፈረሰችባቸው ተበቀሉ

* አኸን — የሻርለማኝ ቤተ መንግሥት — ምሁራንና ቤተ መጻሕፍት

* ኤብሮ ወንዝ — ፀሐይ ቆማ የተካሄደው ማሳደድ የተጠናቀቀበት

* ኦክስፎርድ — ጥንታዊው የግጥሙ የእጅ ጽሑፍ የሚገኝበት

* ሮካማዱር — ዱራንዳል በገደሉ ግድግዳ ላይ ይታይ የነበረባት ከተማ

* ብሬመን — በዩኔስኮ የተመዘገበው የሮላንድ ሐውልት ያለባት

ቃላትና ፅንሰ ሐሳቦች

* chanson de geste — “የገድል መዝሙር” — ለንባብ ሳይሆን ለመዘመር የተደረሰ

* ዦንግለር — በአዳራሽና በገበያ ግጥሙን የሚዘምሩ ተጓዥ ዘማሪዎች

* ኦሊፋንት — የሮላንድ ቀንድ — ኦሊቨር ሦስት ጊዜ ለምኖታል፤ ሲነፋም ድምፁ ሠላሳ ሊግ ተጓዘ

* ዱራንዳል — በእጀታው ንዋያተ ቅድሳት ያሉት ሰይፍ — ተንቀሳቃሽ ቤተ መቅደስ

* አሥራ ሁለቱ ባልደረቦች — የሻርለማኝ ምርጥ ባላባቶች — ሮላንድና ኦሊቨር ከመካከላቸው

* ፊውዳሊዝም — ማኅበረሰቡ በግል ቃለ መሐላ የተሳሰረበት ሥርዓት — መሐላ ማፍረስ ከግድያ የከፋ

* የመስቀል ጦርነት — ከ1095 ጀምሮ — ጦርነትን ቅዱስ ተግባር ያደረገ አዲስ አስተሳሰብ

* የአምላክ ፍርድ (ፍልሚያ) — እውነትን በነጠላ ውጊያ የሚወስን የዘመኑ ሕግ

* ሽለላና አዝማሪ — የሕያዋን ኩራት፤ ቻንሶን ደ ዤስት ግን የሙታን ማስታወሻ

This is a public episode. If you would like to discuss this with other subscribers or get access to bonus episodes, visit www.zeresew.com