รายการอารามบอย ชวนฟังตอนพิเศษว่าด้วย ‘สัญลักษณ์ในคริสตศิลป์’ โดย ดร.ต้า-ธนภัทร์ ลิ้มหัสนัยกุล สุดยอดแฟนพันธุ์แท้วัดไทย ชวน ดร.ตั้ว-ปติสร เพ็ญสุต นักโบราณคดี นักวิชาการอิสระ และกูรูด้านคริสตศิลป์ในไทย เจ้าของคอลัมน์ ครุ่นคริสต์ ใน The Cloud มาร่วมถอดรหัสสัญลักษณ์สำคัญในคริสตศิลป์ ตั้งแต่คนเลี้ยงแกะ แกะ นกพิราบ ไม้กางเขน INRI ดาวแห่งเบธเลเฮม ไปจนถึงอักษร Α และ Ω 

ชวนตั้งคำถามว่า ทำไมเครื่องทรมานพระเยซูถึงกลายมาเป็นสัญลักษณ์ความศักดิ์สิทธิ์ ทำไมพระเยซูถูกเปรียบเป็น ‘แกะ’ และทำไมศิลปะคริสต์จึงใช้ตัวอักษรแทนพระเจ้า 

ติดตามทั้งหมดได้ในรายการอารามบอยตอนนี้ 

ครบรอบ 100 ปีการสวรรคตพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 รายการอารามบอย กับ ดร.ต้า-ธนภัทร์ ลิ้มหัสนัยกุล สุดยอดแฟนพันธุ์แท้วัดไทย พาไปวัดพระปฐมเจดีย์ จังหวัดนครปฐม เมืองทางการทหารสำคัญของต้นศตวรรษที่ 20 และสำรวจคำถามใหญ่ที่ซ่อนอยู่ในวัดประจำรัชกาล

เราจะเล่าเรื่อง ‘พระปฐมเจดีย์’ เจดีย์องค์แรกในแผ่นดินสยามซึ่งรัชกาลที่ 6 ทรงเลือกเป็นสถานที่บรรจุพระราชสรีรังคาร พระองค์ทรงออกแบบภาษาสัญลักษณ์ไว้อย่างประณีต อย่างความหมายสำคัญของ พระร่วงโรจน์ฤทธิ์ ศรีอินทราทิตย์ธรรโมภาส มหาวชิราวุธราชบูชนิยบพิตร พระพุทธรูปสำคัญซึ่งโปรดให้สร้างขึ้นใหม่ใน พ.ศ. 2456 ก่อนอัญเชิญมาประดิษฐานเป็นพระพุทธรูปประจำรัชกาล

บทบาทของนครปฐมในยุคก่อตั้งกองเสือป่าก็น่าสนใจ เมืองนี้เต็มไปด้วยค่ายทหาร ถนนใหม่ และการสร้างชาติยุคใหม่แบบวชิราวุธ มีเกร็ดการปฏิรูประบบการศึกษาไทย อาคารเรียนหลายแห่งถูกออกแบบให้ละม้ายวัด การบริหารราชการแผ่นดินร่วมกันของพระมหากษัตริย์และพระสังฆราช ซึ่งเป็นความสัมพันธ์สำคัญในช่วงสถาปนาระบบใหม่ ยุทธศาสตร์ทางทหารตั้งแต่รัชกาลที่ 4 ถึงรัชกาลที่ 5 ที่ต่อเนื่องมาจนถึงรัชกาลที่ 6 และเกร็ดที่ทำให้หลายคนสับสนว่า วันสวรรคตรัชกาลที่ 6 ควรเป็นวันที่ 25 หรือ 26 พฤศจิกายน พ.ศ. 2468 กันแน่

แขกรับเชิญพิเศษตอนนี้คือ อาจารย์ชัชพล ไชยพร รักษาราชการแทนผู้อำนวยการสำนักเลขาธิการมหาเถรสมาคม (พศ.) และผู้เชี่ยวชาญด้านโบราณราชประเพณี และเป็นที่ปรึกษาด้านพิธีการ สารบรรณ และกิจการพิเศษ คณะนิติศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

ติดตามทั้งหมดได้ในรายการอารามบอย ตอนนี้

คนไทยคุ้นเคยกับ ‘เจ้าแม่ทับทิม’ มานาน ขณะเดียวกันคนรุ่นใหมก็รู้จักเจ้าแม่ทับทิมในฐานะมรดกทางวัฒนธรรมใจกลางเมืองที่ผูกอยู่กับชุมชน ความเชื่อ และพื้นที่สาธารณะ โดยเฉพาะ ‘ศาลเจ้าแม่ทับทิม สะพานเหลือง’ ที่ตั้งอยู่บนถนนวรจักร ที่สำคัญคือองค์เจ้าแม่ทับทิม (เจ้าแม่หม่าโจ้ว) จากวัดเหมยโจ เกาะเหมยโจ สาธารณรัฐประชาชนจีน เตรียมจะมาไทยใน พ.ศ. 2569 โดยหอการค้าไทย-จีน จับมือสมาคมแต้จิ๋วแห่งประเทศไทย จัดให้มีพิธีถวายสักการะบูชาตามแบบประเพณีโบราณของจีน พร้อมกับจัดขบวนแห่ไปยังซุ้มประตูเฉลิมพระเกียรติที่เยาวราช เพื่อให้ประชาชนที่เลื่อมใสศรัทธาได้สักการะ ซึ่งเป็นวาระทางวัฒนธรรมที่น่าจับตาอย่างยิ่ง

รายการอารามบอยตอนนี้ ชวนหาคำตอบทำไม ‘เจ้าแม่ทับทิม’ จึงมักถูกเล่าในฐานะเทพผู้คุ้มครองการเดินเรือ ทั้งที่จุดเริ่มต้นจริง ๆ คือหญิงธรรมดาคนหนึ่งในประวัติศาสตร์จีนโบราณ

โดยแขกรับเชิญพิเศษ อาจารย์เศรษฐพงษ์ จงสงวน นักวิชาการด้านศาสนาและวัฒนธรรมจีน จะมาเล่าความแตกต่างระหว่างเจ้าแม่ทับทิมในแต่ละท้องถิ่น ทำไมบางแห่งเป็นสายเมตตาช่วยชีวิต บางแห่งให้พรค้าขาย และทำไม ‘เจ้าแม่ทับทิมในไทย’ จึงไม่ใช่องค์เดียวกัน แต่มีหลายตำนาน หลายบุคคล หลายภูมิภาค และหลายรูปแบบการบูชา 

และคำถามที่คนรุ่นใหม่สงสัยว่าทำไมคนธรรมดากลายเป็นเทพได้

ติดตามทั้งหมดได้ในรายการอารามบอย กับ ดร.ต้า-ธนภัทร์ ลิ้มหัสนัยกุล สุดยอดแฟนพันธุ์แท้วัดไทย ได้แล้วตอนนี้

รายการ อารามบอย ตอนนี้คุยเรื่อง ‘ปาง’

ดร.ต้า-ธนภัทร์ ลิ้มหัสนัยกุล แฟนพันธุ์แท้วัดไทย ชวนมองพระพุทธรูปที่เห็นอยู่แทบทุกวัด แล้วตั้งคำถามง่าย ๆ แต่ไม่มีใครถามว่า เหตุใด ‘ปางมารวิชัย’ จึงกลายเป็นพระประธานของวัดไทยกว่า 90 เปอร์เซ็นต์ ทำไม ‘ปางห้าม’ ของไทยถึงต่างจากของอินเดีย และเพราะอะไร ‘พระหัตถ์เดียวกัน’ ถึงสื่อความหมายไม่เหมือนกันเลย

‘ปาง’ หมายถึงเหตุการณ์ในพุทธประวัติ ส่วน ‘มุทรา’ หมายถึงท่ามือที่สื่อถึงจิตภาวะหรือพลังในขณะนั้น ในศิลปะอินเดียซึ่งเป็นต้นกำเนิดของพระพุทธรูป มีเพียง 6 มุทรา 3 ท่านั่ง แต่เมื่อพุทธศาสนาเดินทางไกลผ่านเส้นทางสายไหมเข้าสู่ดินแดนเอเชียอาคเนย์ แต่ละวัฒนธรรมตีความท่วงท่าและเรื่องราวใหม่ให้สอดคล้องกับบริบทของตนเอง จึงเกิดปางที่มีเอกลักษณ์เฉพาะ เช่น ปางห้ามญาติ ปางห้ามสมุทร หรือปางโปรดอสุรินทราหู

แปลว่าอะไร สื่อถึงอะไร และทำไมถึงขยายจนมีมากกว่า 80 ปางในปัจจุบัน มาฟังกัน

The Cloud และรายการอารามบอย ชวนฟังตอนพิเศษรับเทศกาลฮาโลวีน

ช่วงปลายพรรษาเป็นเวลาที่หลายศาสนาเชื่อว่าประตูนรกเปิดออก เป็นฤดูกาลแห่งการระลึกถึงผู้ล่วงลับ และในวัฒนธรรมไทยก็มีคติคล้ายกัน ตั้งแต่การกรวดน้ำให้ ‘เปตานัง’ หรือผู้ตายไปก่อน ไปจนถึงการสร้างพระปางต่าง ๆ เพื่ออุทิศบุญให้วิญญาณที่ยังรอการเกิด

พร้อมเปิดตำนานตั้งแต่พระยม มนุษย์คนแรกที่ตายและกลายเป็นเทพแห่งความยุติธรรม ขี่ควายสีดำในฐานะพาหนะของความตาย ไปจนถึงผีเปรตวัดสุทัศนฯ แร้งวัดสระเกศ ผีตายโหง ผีเสื้อวัด ปู่โสมเฝ้าทรัพย์ และคติผีที่อยู่ในทุกวัดทั่วไทย

ติดตามทั้งหมดนี้ได้ในรายการอารามบอยตอนนี้ โดย ต้า-ธนภัทร์ ลิ้มหัสนัยกุล สุดยอดแฟนพันธุ์แท้วัดไทย และ ดร.ศรัณย์ มะกรูดอินทร์ อาจารย์ประจำสาขาวิชาประติมากรรมไทย วิทยาลัยเพาะช่าง

ต้า-ธนภัทร์ ลิ้มหัสนัยกุล และ พัชรพงศ์ กุลกาญจนาชีวิน หรือ Pat Kulkan นักวาดภาพประกอบสถาปัตยกรรมสันนิษฐาน จากกลุ่ม ‘คิดอย่าง’ จะมาเล่าและตอบความหมายของศัพท์สถาปัตยกรรมในวัดไทยที่เราเคยได้ยินกันบ่อย ๆ แต่ไม่เคยรู้หน้าที่และความหมายจริง ๆ ตั้งแต่หน้าบัน ลำยอง (ช่อฟ้า ใบระกา หางหงส์) มุข คันทวย และพาไล ติดตามทั้งหมดได้ในรายการอารามบอยตอนนี้

ในช่วงเดือน 10 ของทุกปี วัดพระศรีมหาอุมาเทวี หรือที่เรารู้จักกันว่า ‘วัดแขก สีลม’ จะจัดงาน ‘นวราตรี’ เทศกาล 9 คืน 10 วัน เพื่อบูชาพระแม่ทุรคา (Durgā) และพระแม่ปางต่าง ๆ ซึ่งเป็นพลังของพระแม่ศักติ (Shakti) โดยเฉพาะชัยชนะของพระแม่ทุรคาที่มีต่อมหิษาสูร ซึ่งเป็นไฮไลต์ของงาน โดยมีขบวนแห่เทพเจ้าบนราชรถ 8 ขบวน เคลื่อนผ่านถนนสีลมอย่างยิ่งใหญ่

นอกจากพิธีกรรม ที่นี่ยังเป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์และสถาปัตยกรรมอินเดียทั้งเหนือและใต้ในกรุงเทพฯ วัดแขกก่อตั้งเมื่อปลายรัชกาลที่ 5 โดยพ่อค้าชาวทมิฬ เพื่ออุทิศแด่พระแม่ศรีมหามาริอัมมัน เทพีแห่งสายฝน ความอุดมสมบูรณ์ และการปกป้องโรคภัย 

รายการอารามบอยตอนนี้ พาไปรู้จักเรื่องเล่าเบื้องหลังองค์เทพ ตั้งแต่พระพิฆเนศและพระขันธกุมาร มณฑลนพเคราะห์ทั้ง 9 ไปจนถึงตำนานพระแม่ศักติและพระแม่กาลี คำถามชวนคิดอย่างทำไมพระแม่กาลีถึงเหยียบพระศิวะ ทำไมกามเทพถึงไม่มีรูปร่าง โดยเล่าผ่านมุมมองศาสนา ประวัติศาสตร์ และพิธีกรรม รวมถึงเหตุผลเบื้องหลังธนูและศรในพิธีเลือกคู่

ติดตามทั้งหมดนี้ได้ในรายการอารามบอยตอนนี้ โดย ต้า-ธนภัทร์ ลิ้มหัสนัยกุล สุดยอดแฟนพันธุ์แท้วัดไทย และ ดร.ศรัณย์ มะกรูดอินทร์ อาจารย์ประจำสาขาวิชาประติมากรรมไทย วิทยาลัยเพาะช่าง

รายการอารามบอย ในตอนนี้ ต้า-ธนภัทร์ ลิ้มหัสนัยกุล จะพาไปเที่ยว วัดระฆังโฆสิตารามวรมหาวิหาร วัดเก่าแก่ตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา ที่ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี) พระเถระผู้เป็นตำนาน เคยดำรงตำแหน่งเจ้าอาวาสในรัชกาลที่ 4 จนมรณภาพในรัชกาลที่ 5 เราเริ่มจากชื่อเดิม ‘วัดบางหว้าใหญ่’ และกลายเป็น ‘วัดระฆัง’ เมื่อครั้งขุดพบระฆังเสียงกังวานไพเราะ จนรัชกาลที่ 1 โปรดฯ ให้นำไปไว้ที่วัดพระแก้ว แล้วสร้างระฆังถวายใหม่อีก 5 ใบ

ก้าวสู่พระอุโบสถเพื่อพบพระประธานยิ้มรับฟ้า พระพุทธรูปที่รัชกาลที่ 5 ถึงกับมีพระราชดำรัสว่า “ไปวัดไหนก็ไม่เหมือนมาวัดระฆังฯ พอเข้าประตูโบสถ์ พระประธานยิ้มรับฟ้าทุกที” จากนั้นไปยังหัวใจของตอนนี้ คือหอไตร อดีตเรือนนอนของรัชกาลที่ 1 หอแห่งนี้ถูกยกให้เป็นมณีแห่งรัตนโกสินทร์ และรอดพ้นจากการถูกรื้อเพราะสายตาอันแหลมคมของ ผศ.เฟื้อ หริพิทักษ์ ศิษย์รุ่นแรกของ อาจารย์ศิลป์ พีระศรี เห็นคุณค่าและลงมือบูรณะเอง

ต่อด้วยเจดีย์ 3 องค์ ที่เล่าเรื่องสายสกุลวังหลัง กรมหมื่นนราเทเวศร์ (ต้นสกุลปาลกะวงศ์) กรมหมื่นนเรศร์โยธี (ต้นสกุล โสณกุล) และ กรมหลวงเสนีบริรักษ์ (ต้นสกุล เสนีย์วงศ์) ซึ่งผูกพันกับวัดระฆังฯ และปิดท้ายด้วยร่องรอยของสมเด็จโต ทั้งตำนานความเถรตรงเทศน์ ยายแฟง ผู้สร้าง วัดคณิกาผล อย่างตรงไปตรงมา ภาพถ่ายสมเด็จโตยุครัชกาลที่ 4 หนึ่งในภาพถ่ายพระสงฆ์ไทยยุคแรก ๆ ที่กลายเป็น Iconic จนต่อมาเป็นต้นแบบรูปหล่อของพระทั่วประเทศ รวมถึงจิตรกรรมฝาผนังสมัยรัชกาลที่ 6 ฝีมือ พระวันวาดวิจิตร (ทอง จารุวิจิตร) ช่างเขียนคนสำคัญ ที่เขียนทั้งพุทธประวัติและทศชาติ ตอนโปรดพุทธมารดาบนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ลงจากดาวดึงส์และยมกปาฏิหาริย์ รวมถึงพระมาลัยโปรดสวรรค์ พร้อมเซ็นชื่อจริงไว้ในภาพ และพระสมเด็จวัดระฆังฯ ที่บอกเล่าศรัทธาซึ่งสืบต่อมาหลายชั่วคน 

ตามไปชมทั้งหมดได้ในรายการ อารามบอย ตอนนี้

รายการอารามบอย ตอนนี้ ต้า-ธนภัทร์ ลิ้มหัสนัยกุล และแขกรับเชิญพิเศษ ดร.กฤษฎ์เลิศ สัมพันธารักษ์ เจ้าของรายการพอดแคสต์ คอลัมน์ และพ็อกเกตบุ๊ก Business Family พาไปดูปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นเมื่อสยามเปิดประเทศ และศิลปะตะวันตกเริ่มกลายเป็นองค์ประกอบหนึ่งของวัดไทย 

เริ่มต้นจากวัดประยูรวงศาวาสวรวิหาร ซึ่งเคยเป็นที่พำนักของ เซอร์จอห์น เบาว์ริง นักการทูตอังกฤษ ระหว่างการเจรจาสนธิสัญญาเบาว์ริงใน พ.ศ. 2398 ที่กลายเป็นจุดตัดสำคัญของการทูต เศรษฐกิจ และวัฒนธรรม และเป็นวัดแห่งแรก ๆ ที่สะท้อนการรับรูปแบบใหม่มาใช้ในองค์ประกอบของวัดไทยอย่างชัดเจน ไม่ว่าจะเป็นรั้วเหล็ก น้ำตาลจากโรงงาน หรือรูปแบบสถาปัตยกรรมที่เปลี่ยนไป

หลังจากนั้น ศิลปะแบบตะวันตกค่อย ๆ ปรากฏในวัดสำคัญอื่น ๆ เช่น วัดมกุฏกษัตริยาราม วัดบวรนิเวศวิหาร วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามราชวรวิหาร วัดราชนัดดารามวรวิหาร วัดราชบพิธสถิตมหาสีมารามราชวรวิหาร วัดนรนาถสุนทริการาม และ วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร ที่ปรากฏ Scenic Wallpaper ภาพพิมพ์ฝรั่งบนผนัง

พร้อมถอดรหัสว่าเหตุใดราชสำนักสยามยุค พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 และ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 จึงเลือกวัดสื่อสารกับโลกผ่านศิลปะเช่นนี้ 

หากคุณเคยมองข้ามเสาโรมัน หน้าบันกอทิก หรือบานหน้าต่างกระจกสีในวัดไทย รายการอารามบอยตอนนี้จะชวนไปสำรวจใหม่ เพื่อเข้าใจว่าเบื้องหลังความสวยนั้นมีประวัติศาสตร์ของการปรับตัวทั้งประเทศซ่อนอยู่

หากคุณเคยผ่าน ‘วัดยานนาวา’ แล้วสงสัยว่าทำไมถึงมีเจดีย์ทรงเรืออยู่กลางวัด รายการอารามบอยตอนนี้มีคำตอบ โดย ต้า-ธนภัทร์ ลิ้มหัสนัยกุล และแขกรับเชิญพิเศษ ดร.กฤษฎ์เลิศ สัมพันธารักษ์ เจ้าของรายการพอดแคสต์ คอลัมน์ และพ็อกเกตบุ๊ก Business Family จะพาเจาะลึกวัดริมแม่น้ำเจ้าพระยาแห่งนี้ ในฐานะหลักฐานสำคัญที่สะท้อนโครงสร้างเศรษฐกิจและความสัมพันธ์ไทย-จีน ในสมัยรัชกาลที่ 3 ผ่านการสร้าง ‘เจดีย์ทรงสำเภาจีน’ ด้วยสายพระเนตรอันยาวไกลของพระมหากษัตริย์ 

วัดยานนาวา เป็นเป็นวัดเก่าแก่ตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา เดิมชื่อวัดคอกควาย ก่อนจะได้รับการบูรณะและสร้างเจดีย์ทรงสำเภาในสมัยรัชกาลที่ 3 เพื่อเป็นอนุสรณ์แทนเรือสำเภาที่กำลังจะเลือนหายไปจากระบบการค้าโลก

ในยุคนั้น สยามเคยเป็นศูนย์กลางการต่อเรือสำเภาชั้นดีของภูมิภาค เพราะมีไม้คุณภาพสูง ราคาถูก และช่างฝีมือยอดเยี่ยม ขณะที่เรือสำเภาจีนได้รับสิทธิพิเศษทางการค้ากับไทยมากกว่าชาติตะวันตก จนเกิดระบบภาษีเฉพาะ เช่น ภาษีปากเรือ และ ‘อับเฉา’ ซึ่งเป็นของถ่วงเรือ เช่น ตุ๊กตาหิน เครื่องลายคราม และภาพกรอบกระจก ที่ต่อมากลายเป็นองค์ประกอบตกแต่งวัดไทยในสมัยนั้น

นอกจากนี้ยังมีความเชื่อของชาวมอญว่า สำเภาคือยานพาพระธรรมเข้าสู่สุวรรณภูมิ จึงเกิดเจดีย์ทรงสำเภาในวัดมอญหลายแห่ง เช่น วัดกลาง วัดขนอน และวัดทองนพคุณ ซึ่งยังคงหลงเหลืออยู่จนถึงปัจจุบัน

ทั้งหมดนี้ยังโยงกับเหตุการณ์สำคัญระดับโลกอย่างสนธิสัญญานานกิง ซึ่งจีนแพ้สงครามฝิ่นให้ตะวันตก เปิดเมืองท่า เปลี่ยนโครงสร้างเศรษฐกิจ และทำให้เรือสำเภาค่อย ๆ หายไปจากระบบการค้าโลก

หากคุณอยากเข้าใจว่าเศรษฐกิจไทย-จีนในยุครัชกาลที่ 3 เชื่อมโยงกับความเชื่อ การค้า การคมนาคม และศิลปกรรมอย่างไร รายการอารามบอยตอนนี้คือคำตอบ

ข้อมูลเพิ่มเติม :