In samenwerking met ProDemos en Stemwijzer brengt HP/De Tijd deze verkiezingsmaand De Nabeschouwing. Het vaste panel, bestaande uit Kemal Rijken, Huub Bellemakers, Kim van Keken en Ton F. Van Dijk, duidt het NOS Slotdebat. Met vandaag twee speciale gasten: Tom van der Meer, docent Politicologie aan de Universiteit van Amsterdam, en Hanneke Gelderblom, oud-OVSE-waarnemer en ex-Eerste Kamerlid voor D66. We blikken terug op de campagne, blikken voorzichtig vooruit op de verkiezingsuitslag en behandelen de rumoer rondom de poststemmen.

Het NOS Slotdebat was de laatste kans voor de lijsttrekkers om twijfelende kiezers te overtuigen. En die zijn er genoeg. Tom van der Meer: “Ongeveer 15% van de kiezer bepaalt op de verkiezingsdag nog zijn of haar stem.” Aanvankelijk was dat te zien in de voorzichtige toon waarmee ideologische tegenstrevers Kaag (D66) en Wilders (PVV) elkaar bestookten. Dat veranderde abrupt toen Wilders zijn welbekende lasterpraat van stal haalde en Kaag, ooit in hoofddoek gehuld als vertegenwoordiger van de Nederlandse staat in Iran, een ‘verrader’ noemde. Kaag reageerde gevat en vergeleek Wilders met ‘een stukgedraaide plaat’, al kwam de stoom uit haar oren. Tom van der Meer: “Het gaat dieper. Wilders plaatst een bewindslied buiten het democratisch systeem. Dat vind ik nogal heftig, voorbij de rode lijn, een dieptepunt.”

Opvallend bovendien was de spanwijdte van de stellingen. Kim van Keken: “De politici konden alle kanten op.” Zo kon het gebeuren dat Klaver (GroenLinks) al in zijn eerste zin de metaforen van Segers (ChristenUnie) over ‘zeilboten die laveren met tegenwind’ omboog naar een medisch-ethische discussie over voltooid leven. Segers liet overigens zijn gevoelige kant zien in het debat tegen Ploumen (PvdA), die wederom een weifelende indruk maakte. Rutte versus Hoekstra (CDA), maanden geleden nog ingeschaald als dé titanenstrijd om het Torentje, was niets meer dan een slappe, ongemakkelijke strijd tussen de onaangetaste leider en de uitdager zonder slagkracht. Hoekstra heeft aangetoond zowel in de Tweede Kamer, als tijdens deze campagne ‘rechts van Rutte te zitten.’ In zijn geheel kan de campagne van het CDA dan ook omschreven worden als casinopolitiek. Kim van Keken: “Hoekstra heeft te veel naar ‘het eerlijke verhaal’ van Samsom gekeken.” Tom van der Meer: “Waarom daagt CDA de VVD uit op VVD-thema’s? Het is niet evident, het is gokken dat Rutte instort.”

Wat beklijft van deze campagne is toch dat de overduidelijke pijnpunten van tien jaar Rutte niet geagendeerd zijn. Huub Bellemakers: “De Toeslagenaffaire, de diversiteitsdiscussie, flexcontracten, de woningmarkt – er is gewoon niet over gepraat.” Dat komt ook deels door de afkeurenswaardige keuzes van de programmamakers om Rutte enkel tegenover Wilders te zetten. Waar rechtse lijsttrekkers bij ieder lastig issue begonnen over het creëren van ‘maatschappelijk draagvlak’, stuntelden hun linkse uitdagers onmiskenbaar met hun kleine verschil in standpunten en electorale marginaliteit. Het linkse ongemak werd duidelijk bij de stelling over het eigen risico, toen mediator Rob Trip intervenieerde: “Wie moet de kiezer nou kiezen?”

Tot slot werd kort vooruitgelopen op de verkiezingen en de formatie. Ton F. van Dijk: “Kaag gaat zich anders opstellen naar Rutte. Concessies gaan niet weer zo makkelijk gedaan worden, zie de vluchtelingenkinderen in Griekenland.” Qua verkiezingsverrassingen zijn de panelleden voorzichtig. Veel zetels voor D66 zou hen niet verbazen, net als een verrassing bij Forum voor Democratie. En wat voor electorale aardverschuiving kan Pieter Omtzigt teweegbrengen? Vanaf nu is de kiezer aan zet.

In samenwerking met ProDemos en Stemwijzer brengt HP/De Tijd deze verkiezingsmaand De Nabeschouwing. Het vaste panel bestaande uit Kemal Rijken, Huub Bellemakers, Kim van Keken en Ton F. Van Dijk duiden het EenVandaag lijsttrekkersdebat. Met vandaag als speciale gast Loes Aaldering. Zij is universitair docent Vergelijkende Politiek aan de afdeling Bestuurswetenschap en Politicologie van de Vrije Universiteit(VU) in Amsterdam. Haar onderzoek richt zich vooral op politiek leiderschap en mediaberichtgeving, waaronder gender, politiek en media. Ook houdt heeft ze onder meer kennis van verkiezingscampagnes, electoraal gedrag, gender-stereotypen, nepnieuws en politieke vertegenwoordiging. In De Nabeschouwing zal Aaldering extra letten op de vrouwelijke lijsttrekkers.

Het lijsttrekkersdebat van EenVandaag stond wederom bol van politieke platitudes en retorische eenheidsworst. Als een foutje van presentator Pieter Jan Hagens het hoogtepunt qua spanning is, kan geconcludeerd worden dat het wederom weinig verheffend was. Dat begon al in een debat tussen Ploumen (PvdA) en Hoekstra (CDA), die een ultieme poging deden elkaars deelname aan de vorige twee kabinetten te veroordelen. Ploumen slingerde nogmaals haar favoriete symbool ‘de topman van Ahold’ erin en betichtte Hoekstra in iedere zin ervan ‘asociaal’ te zijn. Hoekstra begon voor de zoveelste keer over ‘het eerlijke verhaal’, terwijl hij Ploumen aansprak op ‘de grote sorry-tour’ van PvdA in de afgelopen jaren. Huub Bellemakers, campagne-expert: “Het ging weer over CPB-doorrekeningen. Dan ben je mij kwijt.”

Kaag (D66) en Klaver (GroenLinks) wisselden daarna stuivertje wie het best een grachtengordelthema kon agenderen. Kim van Keken, onderzoeksjournalist: “Het was randstedelijk.” Kaag trapte af met borstklopperij over door haar gesloten handelsdeals. Hierna verstevigde Klaver zijn niche partij-imago door een discussie te beginnen over een aantal historische bomen bij Amelisweerd, randje Utrecht. Het is ernstig de vraag wat kiezers in Oost-Groningen en Zuid-Limburg met deze discussie wijzer geworden zijn. Terwijl Klaver de hand reikte tot samenwerking, zei Kaag stellig: "Dan moet u dit keer wel meedoen."

In deel twee van het drieluik tussen Rutte (VVD) en Wilders (PVV) was het weer immigratie versus crisisleiderschap. Kijkers werden niet teleurgesteld, de verwachte clichés kwamen één voor één langs. Ton F. van Dijk, journalist HP/De Tijd: “Vol op het orgel, Wilders is een karikatuur van zichzelf geworden.” Het was een kanonnade aan ingestudeerde banaliteit. Rutte werd afgeschilderd als ‘undercover GroenLinks activist in het kabinet’, Wilders als ‘schreeuwer aan de zijlijn.’ Rutte verpersonificeerde de herhaling van zetten door een van Wilders’ beste oneliners over de verlenging van Soldaat in Oranje te herhalen. Het debat werd afgesloten met de inmiddels exemplarische woorden van Wilders: "Nederland weer voor de Nederlanders."

Tijdens de Nabeschouwing kwam Loes Aaldering uitgebreid aan het woord over genderstereotypen en leiderschap. “Deels gaat deze campagne over online seksisme, de benadeling van vrouwen door de media. In feite krijgen ze ook deze campagne minder media-aandacht.” Bij hen vindt in de media sneller een connectie plaats met hun uiterlijk, hun familie en traditionele eigenschappen passend bij hun gender. Interessant wat betreft leiderschap was het debat bij aanvang over de ontwikkelingen rondom AstraZeneca. Een ideale gelegenheid voor demissionair premier Rutte om, zoals Huub Bellemakers het weerspiegelt “de wijze staatsman uit te hangen.” Snel op naar de volgende, het NOS Slotdebat, waarin de partijleiders een laatste aanval kunnen plaatsen.

In samenwerking met ProDemos en Stemwijzer brengt HP/De Tijd deze verkiezingsmaand De Nabeschouwing. Kemal Rijken, Roderik Rekker, Huub Bellemakers, Kim van Keken en Ton F. Van Dijk duiden het Jeugdjournaaldebat. Verder de vraag: wat is de tussenbalans van de campagnes?

Opvallend aan het Jeugdjournaaldebat was het verschil in toon met eerdere debatten. De politici behandelden elkaar dit keer niet als verfoeide opponenten, maar onderstreepten de saamhorigheid en gezamenlijke verantwoordelijkheid. De zachte kant van de lijsttrekkers kwam naar voren. Zo namen de politici allen een jeugdfoto mee en mocht het jeugdige publiek persoonlijke vragen stellen. Dat leverde enkele markante nieuwtjes op: het favoriete dier van Rutte (VVD) is een Duitse herder, Klaver (GroenLinks) is ‘flexitariër’, Marijnissen (SP) is een avondmens (en een Feyenoorder) en Wilders (PVV) vertelde over zijn angsten. Bovenal bleef hangen hoe de lijsttrekkers elk op geheel eigen wijze omgingen met de jongelui. Ton F. van Dijk, journalist HP/De Tijd: “Het debat heeft educatieve waarde. Daarnaast ging het vandaag om emotie, de toon waarop politici praten om sympathiek gevonden te worden.”

Aan het begin van de Nabeschouwing maakte Gijs, het kind van Kim van Keken, zijn opwachting. Vanuit het perspectief van een kind uit de doelgroep verkende de panelleden zijn beleving van het debat: “Klaver kwam vriendelijk over.” Vervolgens duidde Roderik Rekker, politicoloog en psycholoog van beroep, de toegevoegde waarde van dit debat. Hij deelde zijn expertise over kinderen en politieke denkbeelden: “Kinderen tussen 9 en 12 hebben vaak al kennis van basale politieke kernwaarden zoals links of rechts zijn.” Bovendien blijken kinderen sporadisch de politieke keuze van ouders te kunnen beïnvloeden.

De campagne in bredere zin werd daarna onderwerp van gesprek. De algehele consensus was dat het een tamme, terughoudende campagne is met veel gemiste kansen (Toeslagenaffaire, BlackLivesMatter, zorg). De panelleden bekritiseerden de ‘winnaartje, verliezetje’-mentaliteit van de media, waarin Klaver en Hoekstra (CDA) steevast als verliezers geframed worden. Kim van Keken, onderzoeksjournalist: “We moeten voorzichtig zijn met peilingen. Het politieke landschap is weinig veranderd, zo groot zijn de verschillen niet ten aanzien van 2017.” Het uitblijven van een ‘gamechanger’ is het gevolg van een te groot verschil tussen de VVD en de rest, als gevolg van de pandemie. Ton F. van Dijk: “Toch heeft Rutte een probleem. De kansen liggen op rechts, maar hij sloot eerder Forum voor Democratie en PVV al uit.”

(Helaas is het, in verband met de copyrightregels, niet mogelijk om de getoonde fragmenten te laten horen.)

In samenwerking met ProDemos en Stemwijzer brengt HP/De Tijd deze verkiezingsmaand De Nabeschouwing. Kemal Rijken, Roderik Rekker, Huub Bellemakers, Kim van Keken en Ton F. van Dijk duiden de reeks lijsttrekkersdebatten geleid door Jeroen Pauw. Wat is de tussenbalans van de campagnes? En wat blijft bij van deze laatste serie een-op-een-debatten?

Een week van Pauw-debatten komt ten einde. Inhoudelijk, verbindend en vooral poeslief voor elkaar: zo begon de week toen Sigrid Kaag (D66) en Lilliane Ploumen (PvdA) het spits afbeten. De ‘gehaktballen-soap’ was ongeveer het enige strijdpunt tussen de beide dames, verder werd er vooral vriendschappelijk (coronaproof) de hand geschud. Daarna liet Klaver (GroenLinks) als vanouds zijn grandioos ingestudeerde oneliners zien. Het meest beklijfde zijn tweekeuzevraag ‘Meer koeien of meer huizen?’ Hoekstra (CDA) wist zich hiermee duidelijk geen raad en bleef zelfs het antwoord schuldig op een van zijn eigen hoofdterreinen: de cijfers. Vervolgens zagen we een energieke Marijnissen (SP) aan het werk in een poging de ‘Zeven Dwergen-coalitie’ zonder de VVD te smeden. Segers (CU) was zoals hij altijd is: stabiel en betrouwbaar, zonder uitschieters.

Tot slot was er vandaag de strijd der titanen, het debat der debaters, de strijd om het Torentje. De politiek commentators hadden lang uitgekeken naar het kookpunt aan spanning als deze twee matadors de ring zouden betreden. Het was het eerste van een set van drie debatten, waar de publieke omroep Wilders’ afwezigheid bij Nieuwsuur mee beloont. Het werd een wereldrecord ingestudeerde boosheid uiten, waarin de twee in geheel eigen stijl beiden één punt uit het vuur sleepte. Op naar de volgende clash.

Het panel beschikte ditmaal over de expertise van Roderik Rekker als het gaat om jonge kiezers. Ze bespraken de invloed van digitale campagnevoering. “PvdA heeft nu vijf kandidaten onder de dertig bij de top 20 staan. Toch is dat geen garantie dat je daadwerkelijk jongeren bereikt.” Stapsgewijs passeerden de debatten de revue. De panelleden vielen over de zelfgekozen stellingen, ingestudeerde zinspreuken en de campagneflaters bij het CDA. Ton F. van Dijk: “Een lijsttrekker werd gekozen waarvan iedereen dacht dat hij het kon, wat niet zo blijkt te zijn. Het rommelt daar.” Gekscherend sloot Ton F. de nabeschouwing af met een gesignaleerde trend: “De ‘liselottisering’ van de politiek is een feit.” En Kim van Keken over de gespeelde boosheid van Mark Rutte: “Net alsof hij zegt: doe mij maar twee bier en bitterballen.”

De Nabeschouwing van het RTL-debat: Barstjes bij Rutte & Wilders komt weg met Zwarte Piet by HP/De Tijd

In samenwerking met ProDemos en Stemwijzer brengt HP/De Tijd deze verkiezingsmaand De Nabeschouwing. Kemal Rijken, Tom van der Meer, Huub Bellemakers, Kim van Keken en Ton F. Van Dijk duiden het eerste lijsttrekkersdebat: het NPO Radio 1-debat. “Voorlopig geen grote gamechangers; dit debat heeft nog niet geleid tot grote kiezersbewegingen.”

Het NPO Radio 1-debat is traditiegetrouw de start van de campagne. In een sneltreinvaart kwamen alle lijsttrekkers van de huidige Tweede Kamer-partijen aan het woord. Het werd een avond waarop de strategie, de belangrijkste verkiezingsthema’s en de visie (ja, zelfs van Rutte) duidelijk werden. Huub Bellemakers, campagne-maker: “Dit keer geen geinige tussenstukjes, geen vakantiefoto’s, het was inhoudelijker dan debatten afgelopen jaren.” Ton F. Van Dijk, journalist van HP/De Tijd: “Voorlopig geen grote gamechangers; dit debat heeft nog niet geleid tot grote kiezersbewegingen”.

Kleine tegenstellingen en symboolpolitiek

De eerste krachtmeting tussen de politieke opponenten heeft aangetoond dat de verkiezingen ditmaal plaatsvinden in een gefragmenteerd landschap. Desondanks lijken op het eerste gezicht de partijen opvallend eensgezind. Een rechtse premier die pleit voor een sterkere overheid, linkse partijen die strijden in de marge. Bovendien zijn er meer vrouwelijke kandidaten dan ooit tevoren, die de ferme retoriek van mannelijke kemphanen beteugelen. Tom van der Meer, politicoloog aan de UvA: “Ploumen (PvdA) duidde het sterk: twee schreeuwende mannen hebben nog nooit een probleem opgelost.” Het format waarin drie partijen tegenover elkaar stonden zorgde voor verfrissing, al kregen niet alle lijsttrekkers uitgebreid de kans hun punten toe te lichten.

Symboolpolitiek bleek nog allerminst uit het politieke debat verdwenen is. Zomaar enkele voorbeelden: de Prins Bernhard-belasting van Ploumen (PvdA), kosteloze zorg als ‘een rondje gratis bier’ van Den Haan (50Plus) en de Kaagbaan op Schiphol van Wilders (PVV). Aan het eind zagen we de drie alfamannen aan het werk: Wilders (PVV), Hoekstra (CDA) en Rutte (VVD). Laatstgenoemde, de demissionair premier, maakte een timide indruk, wachtend op wat nog komen gaat. Huub Bellemakers, panellid: “Knap hoe de VVD kernenergie weer op de agenda heeft gekregen.” Tom van der Meer, politicoloog van dienst: “Het klimaatdebat is economisch geworden. In plaats van praten over solidariteit, ging het over wie de transitie gaat betalen.”

Anna Zeven is lijsttrekker van partij Blanco, waar de niet geheel onbekende Willem Engel op plek 2 staat.

Het lijkt er steeds meer op dat Johan Vlemmix van de Feestpartij eindelijk zijn begeerde zetel in de Tweede Kamer krijgt. Wat is er waar van de hardnekkige geruchten dat Rob Muntz, de lijstduwer van de Partij voor de Republiek, overstapt naar de monarchistische Feestpartij. En wat bedoelt Muntz met: beter ten halve gekeerd dan ten hele gedwaald? U hoort het allemaal in onze zoem- en potkast!

Wat is er waar van het gerucht dat Rob Muntz van de Partij voor de Republiek een lijstverbinding aan wil gaan met Johan Vlemmix van de Feestpartij?

Rob Muntz & Arthur van Amerongen presenteren: De Potkast #10, Jezus Leeft by HP/De Tijd