Als ‘swing’ in de André Hazes-musical Hij Gelooft In Mij speelde en zong Sjoukje Hoogma zo’n beetje alle rollen tijdens de honderden shows. Fascinerend en bijzonder, maar toch lonkte het musical-genre minder. Na de toneelschool speelde ze Anne in het gelijknamige megatoneelstuk in Amsterdam, onder regie van Theu Boermans.

Deze regisseur herinnert Sjoukje…

Titelmuziek: Mees Rijken

Twee post-it’s. Volgens Machteld Kooij, mediatrainer van de sterren en hun gasten, is dat het enige gereedschap dat je nodig hebt wanneer je uitgenodigd wordt voor een interview. Op het linkerbriefje zet je een gevleugelde uitspraak die je zeker wil meegeven aan de interviewer, en op het rechterbriefje zet je de drie dingen die je in ieder geval gezegd …

Een goed gesprek met Gemma Boon, Day Wissink en Anja Wissink over een uniek boekencafé in Enschede, dat net een prijs heeft gewonnen van 100.000 euro. Muziek: Mees Rijken. Interviewer: Wijbrand Schaap

Opera’s gaan meestal over liefde en dood, zelden over medische procedures. Toch is Over Tijd van Kameroperagezelschap Salix precies dat: een opera over medische procedures. Op basis van persoonlijke ervaringen van regisseur Annemiek van Elst en Elly Scheele ontstond een indringend muziektheaterstuk over IVF, ofwel In Vitro Fertilisatie. Het is de methode om langs kunstmatige weg zwanger te worden, als het niet lukt om langs natuurlijke weg aan de kinderwens te voldoen.

Volgens artsen in Londen, waar ze destijds woonden, hadden Annemiek van Elst en haar vriend minder dan 5 procent kans om zwanger te worden. Met het advies om een IVF-procedure te beginnen, bleken dingen toch anders te lopen. Nog vóór de eerste hormooninjecties werden gezet, bleek Annemiek toch zwanger. Hoewel die zwangerschap uiteindelijk mislukte, kreeg Annemiek uiteindelijk toch langs natuurlijke weg een kind, dat op het moment van dit gesprek zeven maanden oud is.

16 jaar

Librettist Elly Scheele weet nog niet of ze een kind heeft gekregen. Zij doorliep een IVF-procedure, maar niet om er zelf zwanger mee te worden. Omdat ze zelf geen kinderwens heeft, besloot ze tot eiceldonatie aan de eicelbank. Daar kunnen vrouwen met een onvervulde kinderwens terecht voor vruchtbare eicellen, als ze aar zelf niet over beschikken. Mochten de eicellen van Elly Scheele tot een succesvolle zwangerschap hebben geleid, zal zij daar mogelijk over 16 jaar meer van horen.

Genoeg stof voor een gesprek, zeker omdat ik met mijn partner aan het begin van deze eeuw na vijf mislukte IVF-trajecten verder ging als liefdespaar zonder kinderen. Dus gaat het in deze podcast over kinderwensen, hormonen, eenzaamheid, biologische en mechanische klokken. En over opera. Want ‘Over Tijd’, de opera die Scheele schreef en die Annemiek van Elst regisseerde op muziek van componist Tijmen van Tol.

Maak je op voor drie kwartier openhartigheid.

Over Tijd is tijdens November Music mee te maken op 9 november. Overige speeldata en informatie: OVER TIJD – SALIX kameropera.

Met Battles & Silences brengt HIIIT (v/h Slagwerk Den Haag) een wel heel bijzondere geluidservaring. Tijdens November Music 2025 is in de Sint-Jan in Den Bosch een geluidslandschap mee te maken, waarin een hoofdrol is weggelegd voor een klok, gegoten van kogelhulzen uit Oekraïne. “Opdat er ooit geen kogels meer zijn, omdat we ze allemaal tot klok hebben…

“Ik richt me op de groep mensen die vol afschuw ziet wat er allemaal gebeurt... maar die daar verder niks mee doen. Die hun mond houden, die zich niet uitspreken, die anderen niet empoweren, die geen solidariteit betonen, terwijl we wel allemaal hetzelfde willen. Namelijk, een lekker landje waarin we allemaal een beetje lekker kunnen leven...”

Janice Deu…

“We zitten op een plek waar we anders niet gezien zouden worden, waar vaak geen specifieke plek voor ons is. Waar je heel veel moeite moet doen om in te komen, ook als maker als je niet aangesloten zit bij companies die bekend zijn, programmeurs kent et cetera."

Arjuna Vermeulen, oprichter en inspirator van Cypher HQ, het Bossche Hiphophuis, heeft binne…

Wat doe je met je kinderen als je naar een kunstig festival als Boulevard in Den Bosch gaat? Natuurlijk: er zijn vooral overdag veel voorstellingen die gemaakt zijn voor een jong publiek, maar niet alles is geschikt voor elke leeftijd, en dat maakt je als begeleider wellicht wat onzeker.

Daarom is er nu “Ik Maak Mee”, en dat is meer dan een kijk-doe-spe…

Het Paraorchestra van Charles Hazlewood is een bijzonder orkest, dat samengesteld is uit professionele musici, van wie een deel leeft met een fysieke functiebeperking. Op 13 juni bezoekt het orkest het Holland Festival in het Concertgebouw met het concert The Aanatomy of the Orchestra | Drone Refractions. Bijzonder is dat het publiek voor deze gelegenheid ook tussen de orkestleden kan rondbewegen, met of zonder rolstoel of andere hulpmiddelen.

Hazlewood, die zijn loopbaan als veelgevraagd dirigent van toporkesten inruilde voor het exclusief werken met zijn Paraorkest, heeft hiervoor heel persoonlijke redenen. In deze podcast vertelt hij daar uitgebreid over. Het interview is in het Engels. Een paar van de belangrijkste citaten vatten we hier samen in het Nederlands.

Wat is de beste manier om van muziek te genieten? Is dat thuis met een koptelefoon, met een geluidssysteem van een miljoen pond in een concerthal, op straat of in het midden van het orkest?

"Als ik zou moeten kiezen, zou ik altijd zeggen dat de beste manier om muziek te ervaren is wanneer je er middenin zit. Het Anatomy of the Orchestra-project ontstond uit een ervaring die ik had toen ik zes jaar oud was. Ik was met mijn moeder naar een orkestrepetitie gekomen, en zat helemaal alleen in een enorm leeg auditorium naar een gigantisch symfonisch orkest te kijken dat aan het repeteren was. De dirigent zei op een gegeven moment: 'Je ziet er behoorlijk eenzaam uit daar beneden. Waarom kom je niet tussen ons zitten terwijl wij repeteren?' Ik ging bij de altvioolsectie in het midden van het orkest zitten. Niets had me kunnen voorbereiden op die waterval van prachtig geluid die op me neerdaalde. Mijn leven veranderde op dat moment. Sindsdien wil ik dat soort ervaring aan het publiek cadeau geven."

Hoe combineer je de individuele vrijheid van muzikanten met de discipline van een orkest?

"Mijn taak als dirigent is om een overkoepelende architectuur te creëren, een soort zeer veilige en toch vruchtbare en vrije plek, een structuur waarbinnen er dan bijna oneindige vrijheid is voor elke muzikant om het unieke van zichzelf in te brengen. Dus ja, er is discipline. Natuurlijk is er discipline zoals bij een legerpeloton, maar tegelijk ook zoveel meer vrijheid dan je ooit zou vinden in een legerpeloton."

Dirigenten staan soms bekend als despoten. Hoe zorg je ervoor dat de noodzakelijke discipline binnen een orkest niet leidt tot excessen in leiderschap?

"Voor mij gaat leiderschap absoluut niet over dwang. Dat is een soort oud, patriarchaal model van leiderschap, waarvan ik hoop dat het allang dood en begraven is. De grootste leider is naar mijn mening de grootste luisteraar. Leiderschap gaat over luisteren. Het gaat over het creëren van een platform voor andere mensen om te schitteren, omdat we meer zijn dan de som van onze delen."

Hoe ontstond het idee voor Paraorchestra?

"Ik heb vier kinderen en mijn jongste, prachtige kind werd geboren met hersenverlamming. In haar korte leven zette dat me aan het denken over die hele gemeenschap van mensen waar ik nooit eerder aan had gedacht. Ik begon me af te vragen: waarom heb ik in meer dan drie decennia dat ik orkesten over de hele wereld heb geleid, nooit een gehandicapte muzikant in een orkest gezien? In het VK identificeert 20% van de bevolking zich als gehandicapt. Dat is een enorme minderheid om over het hoofd te zien."

Hoe verhouden aangepaste instrumenten zich tot de symfonische traditie?

"Ik praat over het orkest als een voortdurende, moderne en toekomstgerichte traditie. We komen vast te zitten wanneer we orkesten alleen als bewakers van een traditie zien. Het orkest biedt het mooiste, en breedste spectrum in muziek. Er is geen reden waarom zoiets niet kan blijven ontwikkelen. Orkesten zijn bewakers van traditie, maar ze zijn ook het meest betrokken team dat mensen kunnen bedenken. Het is zo modern als de mensheid permanent modern blijft."

Worden er nog steeds nieuwe instrumenten ontwikkeld voor mensen met beperkingen?

"Er worden voortdurend nieuwe ondersteunende technologie-instrumenten uitgevonden, aangepast aan de specifieke behoeften, de sterke punten en de zwakke punten van een bepaalde musicus. Ik ben musicus, dus ik ben niet echt geïnteresseerd in hoe een stuk technologie in elkaar steekt. Ik wil alleen weten wat het kan doen."

Hoe moeten muziekscholen en conservatoria omgaan met deze ontwikkelingen?

"Ze moeten hun denken aanpassen en beginnen met het inhuren van onderwijzend personeel dat de verfijning en de kennis en de ervaring heeft van ondersteunende technologie. Het gaat er niet om of je wel of geen handen hebt. Het gaat erom of je geweldige muziek kunt spelen met welke middelen ook nodig zijn. Een van onze eerste klarinettisten is volledig doof, maar hij voelt de intonatie door de trillingen in zijn vingertoppen en speelt zuiverder dan welke klarinettist ook die ik ben tegengekomen."

Waarom kies je voor drone-muziek in je Amsterdam-concert?

"Drones waren voor mij een absoluut noodzakelijke bescherming toen ik klein was. Ik had een heel traumatische jeugd en drone-muziek was zo belangrijk voor me, omdat je een vast punt hebt, een vaste toon die niet zal opgeven, wat er ook gebeurt. De drone is de ultieme veiligheid. Het is het fundament dat ik miste. Ik denk dat dronemuziek altijd een speciale resonantie voor me heeft gehad. Dit concert staat in het teken van de eenvoudige en levensreddende kracht van de drone."

Is Paraorchestra nu je enige werk?

"Tijdens de lockdown leefde ik in mijn studio en was ervoer een enorme ik vrede en stilte. Ik bedacht dat ik niet meer op tournee wilde met al die andere orkesten omdat ik nu dit orkest heb, dat zoveel meer hongerig is naar verandering. Paraorchestra bezit moed en nieuwsgierigheid. Dit is een groep musici die wijd open staan voor elke nieuwe ervaring. Ze zitten niet vast aan een oud model, en ik ben er gelukkiger mee dan ik ooit in mijn leven ben geweest."

Probeer je andere orkesten te bewegen om inclusiever te worden?

"We hadden altijd een duidelijke keuze: we konden veel van onze energie besteden aan schreeuwen naar de industrie dat zij moest veranderen, of we konden de verandering zijn die we willen zien. Ik denk dat dat een veel betere manier is om je tijd te besteden. Het tempo van verandering is glaciaal: tergend langzaam. Dus ik ben liever de verandering die ik wil zien. Dat is wat we doen bij Paraorchestra."

Dit is een gratis extra editie van de Cultuurpers Nieuwsbrief in het kader van het Holland Festival. Dat vindt dit jaar plaats van 11 t/m 29 juni 2025. Het Concert ‘Anatomy of an Orchestra | Drone Refractions door Charles Hazlewoods Paraorchestra is op 13 juni. Kaarten en inlichtingen.

Wil je op de hoogte blijven van het Hollend Festival, en andere festivals? Neem dan een abonnement!

Het laagdrempelige theater waarmee festivals als Amsterdam Fringe, Café Theaterfestival Utrecht en Delft Fringe een nieuw publiek bereiken, is niet iets wat je snel in elkaar zet. Dat bewijzen de drie jonge makers van Dystopia. Ze maken hun voorstelling naast hun betaalde werk als theaterdocent, toneelschrijver en productieleider. Fleur Mennega, Mathijs Demper en Myrthe Ligtenberg maken volgens eigen zeggen “voorstellingen die een mix vormen tussen ‘soft’ sciencefiction-theater en interactief zapcabaret. Ze streven naar razendsnelle dialogen, duistere humor en herkenbare pijnpunten in een dystopische setting.”

Cultuurpers bestaat dankzij donaties van lezers en abonnementen. Wil je ook dat we blijven bestaan? Overweeg dan een abonnement!

Digitale ontwikkelingen

Maar hoe doe je dat? Een week voor de première in Delft als openingsvoorstelling van Delft Fringe 2025 proberen ze voor een klein publiek in Utrecht hun tekst uit. Het werk slaat aan. Na afloop spreken we elkaar. Het gaat dan over de naam, Dystopia. Die is niet heel vrolijk, toch? “Ik heb wel het idee dat we in een flink dystopische wereld leven al.”, zegt Mathijs: “Als je ziet hoeveel surveillance er is. En hoe je werk verandert door alle digitale ontwikkelingen. 1984 was er niks bij.” “De technologie gaat sneller dan het sociale gedrag van mensen kan bijhouden”, vult Fleur aan.

De makers raadplegen regelmatig deskundigen en wetenschappers bij hun werk. Dat doen ze om hun werk te verdiepen, maar ook om het begrijpelijk te houden. Fleur legt uit: “We doen ook alles vanuit een humoristisch standpunt om het herkenbaar te maken en een grotere doelgroep aan te spreken.”

Die grotere doelgroep is belangrijk voor ze. Ze hebben geen zin in theater dat alleen bestemd is voor theaterliefhebbers met ervaring. Daarom spelen ze ook op Delft Fringe, zegt Fleur: “Ik hoop dat wij de stem van het publiek laten horen. We zijn echt bezig met wat er speelt in de maatschappij en hoe we dat op het podium brengen. Zo blijft theater voor iedereen behapbaar en niet alleen voor een bepaalde eventuele elitegroep die vaak naar het theater gaat.”

Kloof

Ze legt uit dat het “heel gevaarlijk is om theater te maken voor andere theatermakers of theatermensen.”: “Ik denk dat je daardoor een onwijs grote kloof gaat krijgen. Ik bedoel, mensen gaan nu al niet meer zo makkelijk naar het theater toe. En ik snap ook wel als iemand dan naar het theater gaat en dan ook nog eens iets ziet waar die zich totaal niet toe kan verhouden, omdat dat een soort theatertaal is die je niet kent, dat die de volgende keer niet gaat terugkomen.”

Als het succes voortduurt, willen de makers van Dystopia graag ook eens een echt theater van binnen zien, vertelt Mathijs: “Juist omdat we nu op zoveel verschillende locaties locatie theater hebben gespeeld en echt ook wel bewust de Black Box, de theaterzaal hebben vermeden, zie ik het ook wel als een hele interessante uitdaging om nu na vier jaar ervaring juist die theaterzaal op te zoeken en het alsnog te benaderen als een locatie. Dat we die blackbox openbreken. Dat je het publiek misschien ook meer onderdeel laat zijn van de voorstelling in plaats van het te verstoppen achter de vierde wand.”

Dystopia is met ‘Tijd Zat’ te zien op het Delft Fringe Festival.