Cuntrasts

El haja ditg Gea en in mument flaivel, sa regorda Joseph Maria Bonnemain. Avant in onn ha Papa Francestg telefonà e nominà el sco uvestg da Cuira. Dapi lura sajan las tensiuns tranter conservativs e progressivs sa calmadas, conflicts dettia quai dentant anc adina en l’uvestgieu. Quai è la bilantscha dal uvestg suenter in onn. Il film mussa, co che l’atmosfera è sa midada, co ch’el ha integrà las dunnas e la giuventetgna e co ch’el confruntescha l’uvestg cun temas brisants. Ch’el na mussia betg adina colur vegn crititgà – tut per l’amur da la pasch?

Er en l’Engiadina Bassa patescha la populaziun locala d’ina mancanza dramatica d’abitaziuns pajablas. Quai fa surstar. Surstar fa er ch’i dat adina dapli segundas abitaziuns. L’iniziativa dal 2012 vuleva bain limitar abitaziuns da vacanzas sin 20%. Tge è capità? Respostas dat il film «La lescha da segundas abitaziuns – ina farsa?».

Il mars 2012 ha la maioritad dal pievel svizzer ditg «gea» a l’iniziativa da segundas abitaziuns. Cun quest votum han votantas e votants probablamain pensà ch’i saja finì cun la construcziun nunlimitada da segundas abitaziuns e quai en tut las vischnancas che han 20% u dapli segundas abitaziuns.

Il problem è: in’iniziativa è be in text en la constituziun e betg ina lescha. La lescha fa il parlament a Berna, e quel ha approvà il mars 2015 ina lescha che fa oravant tut excepziuns: tut las chasa ch’existivan avant l’iniziativa – e quai èn circa 95% da las chasas existentas – dastgan tuttina vegnir duvradas e vendidas sco segundas abitaziuns. Ina farsa!? L’iniziativa vuleva bain limitar segundas abitaziuns!?

Tge consequenzas che la lescha da segundas abitaziuns ha gì enfin oz e tge connex ch’i dat cun la mancanza d’abitaziuns pajablas, mussa il film «La lescha da segundas abitaziuns – ina farsa?».

Morder sin ils dents, morder sin granit ed en il mail asch – il muscul da mastgar è il pli ferm muscul dal carstgaun. Ina morsa po perfin midar la vita. «Jau era stanchel, aveva fevra e nagina forza pli – nagut n’era pli sco avant», raquinta Mario Candreia ch’è vegnì mors d’ina zecca e na sa dapi lura strusch pli lavurar. Nus mussain, pertge ch’i dat adina dapli morsas da chauns en il Grischun e quant fitg ch’igl è da morder sin ils dents per ina carriera sportiva. Nus accumpagnain il biatlet Eligius Tambornino tras sia davosa stagiun e mussain, sch’i gartegia ad el da realisar ses siemi da sa qualifitgar per ils gieus olimpics.

In’entira dinastia d’artists vegn da la Bregaglia. La famiglia Giacometti. Alberto è emigrà a Paris. Cun sia sculpturas satiglias e lungas è Alberto Giacometti daventà in artist iconic. La mamma ha cusseglià al frar Diego d’al suandar. El è daventà assistent dad Alberto e pli tard enconuschent sco artist da mobiglia. Il pli giuven frar Bruno è daventà architect. Ed era la sora Ottilia, ch’è morta giuvna, era sin via da daventar ina artista textila talentada. Gia il bab Giovanni era enconuschent sco pictur artist impressiunist. El e sia consorta han preparà la via als uffants talentads. L’influenza dad Annetta, la mamma venerada, n’ è betg da sutstimar. La reschissura Susanna Fanzun suonda il vial da la famiglia per scuvrir il misteri dal success.

In film da Ruedi Leuthold e Beat Bieri

Passa 2’000 Portugais e Portugaisas vivan oz en las vischnancas da l’Engiadin’Ota. Cun lur lavur procuran els che l’hotellaria e la branscha da construcziun funcziuneschan. Blers dad els èn gia dapi decennis qua e tuttina na fan els betg propi part da la societad grischuna. Na lessan els betg s’integrar? U vegn l’integraziun engrevgiada? Cunzunt per ils uffants da famiglias portugaisas èsi grev da reussir en scola. Il film «Quasi in’istorgia d’amur – ils Portugais ed ils Engiadinais» raquinta l’istorgia dals emprims Portugais en l’Engiadin’Ota, da plaschairs, ma era da gronds quitads e fastidis e da lur giavischs e da la «saudade» portugaisa adina preschenta.

Tar ils Pfisters da Schlans è la meztga da chasa tradiziun. Ils sis fragliuns mainan enavant quai ch’els han vis ed emprendì da lur geniturs. Antruras mazzava lur bab ils agens portgs e quels dals vischins. Ussa fa Silvio, il frar giuven, quella lavur.

Avant insaquants onns fascheva anc bain inqual famiglia meztga da chasa. Ozendi èn ils Pfisters ils unics en la Surselva. Ils «Cuntrasts» han accumpagnà els durant l’entir di da meztga, davent da buglir l’aua per sbuglientar, tar il culp mortal, enfin tar la tschaina communabla cun il fratem dal portg gist mazzà.

En ina seria purtreteschan ils «Cuntrasts» quest onn duos artistics. L’entschatta fan Madalena e Nik Steven.

Dapi 40 onns fa il pèr e duo artistic tras communablamain ils auts e bass da la vita. Ina vita che sa nutrescha da l’art.

Lur gronds projects communabels: sanar chasas veglias. Tschintg han els gia fatg. La pli giuvna, ed en il medem mument pli gronda ovra communabla, è il Convento de San Lorenzo. Ina claustra en la Spagna or dals onns 1’400, ch’els han cumprà e sanà durant ils ultims set onns.

Sanar e vender chasas veglias – quai che tuna sco in plan – è stà per il pèr d’impurtanza d’insumma savair surviver. Petra Rothmund ha visità Madalena e Nik Steven en la Catalugna.

Clima? Nagin problem pli il 2022. Corona? N'era betg! «RTR – La show» sa cun l’ediziun exclusiva mundiala dal «Chalender per il mintgagi romontsch» tge che l’onn nov vegn a purtar.

La show da la midada da l'onn stat en buna tradiziun dals chalender e calenders en Rumantschia. I vegn tschantschà ina massa e davant e davos datti reclamas. Gea schizunt en l'intern. Dentant gailas reclamas.

2022 vegn tut meglier. Propi? Gea, clar! Mender che 2021 na va gea betg, e stuain propi anc tschantschar dal 2020? Per il 2022 prognostitgescha «RTR – La show» be bellas chaussas. U quasi be bellas chaussas. Tranter auter: art per Breil, la fin da tut ils problems cun la midada dal clima e sa chapescha er insatge cun corona. Perquai che lez portg resta gea sco ch’i guarda or, u na? Faschai in clic sin il video!

Anc adina vi da leger? Jo hainomol! Faschai per plaschair quest benedi clic sin il video! Qua datti nagut da leger pli. U schont? Forsa insatge davart il tema da la proxima show il favrer? U forsa datti schizunt in gieu nua ch'ins po gudagnar insatge…? KASCH DENKA! So ed uss clic sin il video!

Ok, ok… insatge pitschen forsa anc per finir: En la prevista da l'onn 2022 datti da vesair in nov sontg. Propi.

«Las dunnas», crititgescha sora Gielia Degonda, «han da rasar or ils tarpuns per ils umens». Intgins, raquinta la reverenda Chatrina Gaudenz, «na ma taidlan betg, perquai che jau sun ina dunna». E l’unica assistenta pastorala grischuna Flurina Cavegn-Tomaschett concluda: «Atgnamain desista la baselgia da tschuncanta procent potenzial ch’è d’enturn». Malgrà questa dominanza masculina èn las trais dunnas activas en in conturn religius. E betg be quai – ellas han chattà lur via persunala ad ina vita en servetsch da Dieu. Sora Gielia Degonda viva sco magistra d’art en la claustra ad Ingenbohl ed è daventada in’artista da renum naziunal. Chatrina Gaudenz è la pli giuvna dad ina dinastia da reverendas engiadinais e l’emprima dunna reverenda en famiglia. La teologa Flurina Cavegn-Tomaschett sa deditgescha, suenter sia lavur da master, sco assistenta pastorala a la tgira dad olmas a Glion. Ils «Cuntrasts» cun trais dunnas e trais perspectivas sin ina tematica: La dominanza masculina en il mund religius.

«Quellas stailas, quai è super bel d’avair e quellas na vul ins betg perder.» En la documentaziun «Gourmet – tarlischur e sgarschur» raquintan trais cuschinierAs rumantschAs da renum da lur experientschas. Tge che las stailas ed ils puncts portan, quant impurtantas che quellas valitaziuns èn per ils cuschiniers e las cuschinieras e tge varts negativas ch’i dat.

Cun trais stailas da Michelin e 19 puncts da Gault Millau tutga Andreas Caminada en la Tumleastga tar ils megliers. Ma en cuschina è el pauc, e sche, lura oravant tut per lavurar vi da novas creaziuns. Uschiglio è el manager ed ha tut ils fils enta maun. Dario Cadonau ha ina staila e 17 puncts. L’Engiadinais ha gugent tut sut controlla, el è da la damaun enfin la saira al lieu e sch’i fa da basegn porta el era las valischs dals osps. In onn suenter che Flurina e Michael Häsch-Maissen han surpiglià l’ustaria, han els survegnì 13 puncts. Quels han procurà per sentiments maschedads tar ils gastronoms da Mustér.

Ils guids – Micheline e Gault Millau èn las pli impurtantas premiaziuns en la scena da gourmet. Per ils cuschiniers e las cuschinieras pon quellas valitaziuns decider sur da success e carrieras,a cun quellas creschan dentant er il squitsch e las spetgas da tuttas varts.

In film da Manuela Morgenthaler