De Joodse stad

De laatste aflevering van dit seizoen gaat over kleine Joodse ondernemers. Die waren overal in Oost te vinden: straathandelaren, kleine winkeliers en talloze bakkerijen. Julia gaat naar de Laing’s Nekstraat om met Michel Waterman te zoeken naar het vroegere winkelwoonhuis van zijn grootmoeder. Frits Slicht heeft al die Joodse handelaren van voorheen in kaart gebracht en in een boek verwerkt. En ten slotte: de laatste Joodse bakkerij van Amsterdam zat tot 1968 in de Tugelaweg, daarna in Buitenveldert. Dat was Verdooner, van vader Meijer (1907–1973) en zoon Dave (1937–2008). Julia gaat langs bij Gerda en Nanette Verdooner, weduwe en dochter van Dave, die ook allebei in de winkel hebben gestaan.

Vul onze enquete in; we zijn benieuwd naar onze luisteraars!

De Joodse stad is een project van de Gemeente Amsterdam, het Joods Cultureel Kwartier en de Universiteit van Amsterdam. Concept, research en presentatie: Julia van der Krieke. Opname en montage: Caspar Stalenhoef. Muziek: Akim Moiseenkov.

Het volgende seizoen van De Joodse stad gaat over Amsterdam-Zuid! De afleveringen verschijnen in de zomer van 2027. Tot dan!

Vanaf 1843 rijden er treinen door Amsterdam-Oost, en vanaf 1882 ook de Gooische Stoomtram (ook wel ‘Gooische Moordenaar’!). Over de impact van het spoor op Joden in Oost vertellen Bart Wallet (hoogleraar Joodse Studies aan de UvA) en Daniël Metz (cultuurhistoricus).

Verder in de aflevering ontmoet Julia twee verre familieleden van politicus Alexander Lisser (1875–1943). Meïr Behar, zijn achterkleinzoon, vertelt waarom Lisser in 1925 de trein naar Moskou nam. Jan den Haan, schoonzoon van Lissers kleindochter Fia Polak (1929–2012), ontwerpt een modelspoorbaan met een decor gebaseerd op de Vrolikstraat, de plek waar Fia is opgegroeid.

De Joodse stad is een project van de Gemeente Amsterdam, het Joods Cultureel Kwartier en de Universiteit van Amsterdam. Concept, research en presentatie: Julia van der Krieke. Opname en montage: Caspar Stalenhoef. Muziek: Akim Moiseenkov.

Naast het Flevopark ligt de Joodse begraafplaats Zeeburg. Hier zijn tussen 1714 en 1914 zo’n 100.000 mensen begraven. Daarna is het terrein bijna een eeuw in vergetelheid geraakt en verwaarloosd. Julia wordt er rondgeleid door Ephraïm Goldstoff, bestuurslid van Stichting Eerherstel Joodse Begraafplaats Zeeburg, opgericht in 2008. Bart Wallet, hoogleraar Joodse Studies aan de UvA, vertelt hoe Zeeburg op zíjn pad kwam. En ten slotte loopt Julia met vrijwilliger Frank Porcelijn langs de graven van zijn verre familieleden, die hij bij toeval terugvond.

De Joodse stad is een project van de Gemeente Amsterdam, het Joods Cultureel Kwartier en de Universiteit van Amsterdam. Concept, research en presentatie: Julia van der Krieke. Opname en montage: Caspar Stalenhoef. Muziek: Akim Moiseenkov.

‘Een buurt waarin Joden weinig behoefte hadden aan sjoels’, maar toch kwamen ze! Rogier Schravendeel, initiatiefnemer van Wij Zijn 1Amsterdam Oost, neemt Julia mee naar de Commelinstraat en de Molukkenstraat, vroegere locaties van ‘verenigingssynagogen’. Bart Wallet, hoogleraar Joodse Studies aan de UvA, vertelt over de bouw en sloop van de grote Sjoel Oost aan de Linnaeusstraat. Ten slotte gaat Julia in de Retiefstraat op bezoek bij Naftalie Hershler, die als kind naar de opvolger van Sjoel Oost ging en nu Joods leven in de buurt terugbrengt met Makom Hadasj.

De Joodse stad is een project van de Gemeente Amsterdam, het Joods Cultureel Kwartier en de Universiteit van Amsterdam. Concept, research en presentatie: Julia van der Krieke. Opname en montage: Caspar Stalenhoef. Muziek: Akim Moiseenkov.

De Transvaalbuurt werd in de jaren 1910–1920 de nieuwe Jodenbuurt van Amsterdam. Maar zoals cultuurhistoricus Daniël Metz in deze aflevering vertelt: deze Joden lieten hun religie achter; alleen de belangrijkste Joodse feestdagen werden gevierd, verder leefden zij seculier of ‘klokvrij’. Julia gaat op bezoek bij Rachel Hart, die hier als kind kwam wonen, voor de Tweede Wereldoorlog, en bij Wil Erents-de Brave, die al sinds 1946 bijna onafgebroken in de Transvaalbuurt woont.

De Joodse stad is een project van de Gemeente Amsterdam, het Joods Cultureel Kwartier en de Universiteit van Amsterdam. Concept, research en presentatie: Julia van der Krieke. Opname en montage: Caspar Stalenhoef. Muziek: Akim Moiseenkov.

In deze eerste aflevering over Amsterdam-Oost introduceren we het stadsdeel. Julia praat met Bart Wallet, hoogleraar Joodse Studies aan de UvA, over het ontstaan van Joods Oost en de komst van Oost-Joden. Geert van Tijn en Frank Meelker vertellen over hun vader/opa Eli van Tijn (1902–1945), hoofdonderwijzer van de Kraaipanschool en verzetsman. Julia leest ook stukken voor uit een van de vele boeken van Mijntje (of Maartje) van Tijn (1933–2007), Geerts zus en Franks moeder. Ten slotte gaan we, ook met Frank Meelker, op bezoek bij de 94-jarige Shulah Soeters-van Velzen, die in de Transvaalbuurt is opgegroeid en tijdens de oorlog op vele plekken ondergedoken heeft gezeten, onder andere in de Kraaipanschool.

N.B. In minuut 54 vertelt Shulah dat de jongste drie van het gezin waarin ze opgroeide nog in leven zijn; helaas is in de tussentijd haar broer overleden.

De Joodse stad is een project van de Gemeente Amsterdam, het Joods Cultureel Kwartier en de Universiteit van Amsterdam. Concept, research en presentatie: Julia van der Krieke. Opname en montage: Caspar Stalenhoef. Muziek: Akim Moiseenkov.

Houd je podcast-app in de gaten! Deze maand verschijnt de eerste van zes nieuwe afleveringen van De Joodse stad. Na seizoenen op Vlooienburg en Uilenburg, Rapenburg en de Plantage, gaat dit seizoen over Amsterdam-Oost.

Dit is de laatste aflevering van het seizoen!

In de Amsterdamse Plantage staat sinds 1838 een tuin: Natura Artis Magistra, beter bekend als Artis. Julia van der Krieke ontmoet Job van Tol, die met De oppasser (2021) een boek schreef over zijn werk en over de Artis-mannen van weleer, zoals Jaap Kaas, Rudolf Polak, Eli Heimans en Siegfried van Praag. Daarnaast loopt Julia door het Wertheimpark en de Henri Polaklaan met Ephraïm Goldstoff, die is opgegroeid tegenover Artis. Maar allereerst vertelt hoogleraar Bart Wallet hoe belangrijk Artis was voor Amsterdamse Joden.

Het liedje vanaf 3:54 is ‘Naar de Artis’ (1935) van Louis Davids (1883-1939).

De Joodse stad is een project van het Joods Cultureel Kwartier, de Faculteit der Geesteswetenschappen van de Universiteit van Amsterdam en de gemeente Amsterdam. Productie: Julia van der Krieke en Caspar Stalenhoef. Muziek: Akim Moiseenkov.

De Plantage heeft een belangrijke diamant- en vakbondgeschiedenis: in de Henri Polaklaan staat sinds 1900 het eerste vakbondsgebouw van Nederland, de Algemene Nederlandse Diamantbewerkersbond. Maar het was in die tijd ook dé uitgaansbuurt van Amsterdam, met talloze theaters. Hier gingen de toneelstukken van bijvoorbeeld Herman Heijermans (1864-1924) in première. 

Julia van der Krieke praat in deze aflevering met Karin Hofmeester (directeur onderzoek Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis), Joris Kok (postdoctoraal onderzoeker Radboud Universiteit) en Bart Wallet (hoogleraar Joodse studies, Universiteit van Amsterdam). 

De Joodse stad is een project van het Joods Cultureel Kwartier, de Faculteit der Geesteswetenschappen van de Universiteit van Amsterdam en de gemeente Amsterdam. Productie: Julia van der Krieke en Caspar Stalenhoef. Muziek: Akim Moiseenkov.

Deze aflevering is grotendeels opgenomen in de Rapenburgerstraat. Vóór de Tweede Wereldoorlog was deze twee keer zo smal, reed er nog een tram doorheen en zaten er talloze winkels en instellingen – veruit de meeste, net als de bewoners, waren Joods. Na de oorlog is daarvan bijna niets meer te merken.

Historicus Sietske van der Veen vertelt wat er na de oorlog met deze straat gebeurde. Harry Mock, uitgever van Amphora Books, vertelt hoe hij in de jaren 1980 een aantal panden ‘in beheer’ kreeg, toen niemand ze nog wilde hebben. Ten slotte zoeken we met Esther Kornalijnslijper naar het verdwenen Boltensgrachtje, waar haar grootmoeder Jansje Gans heeft gewoond tussen 1913 en 1927.

De Joodse stad is een project van het Joods Cultureel Kwartier, de Faculteit der Geesteswetenschappen van de Universiteit van Amsterdam en de gemeente Amsterdam. Productie: Julia van der Krieke en Caspar Stalenhoef. Muziek: Akim Moiseenkov.