«Էնցիկլոմեդիայի» այս էպիզոդում պատմում ենք ապատեղեկատվության, կեղծ լուրերի և փաստերի ստուգման մասին։ Օրինակների միջոցով պատմում ենք զանգվածային լրատվության միջոցներով հրապարակվող տեղեկատվությունը ստուգելու անհրաժեշտ գործիքների, եղանակների մասին։

Էպիզոդում զրուցել ենք Փաստերի ստուգման հարթակի խմբագիր Անի Գրիգորյանի, ինչպես նաև կայքի լրագրողներ՝ Անի Ավետիսյանի, Լուսինե Ոսկանյանի, Նելլի Լազարյանի և Սևադա Ղազարյանի հետ։ Էպիզոդում կլսեք նաև media.am-ի փաստերի ստուգման լրագրող Արշալույս Բարսեղյանին և Երևանի «Անանիա Շիրակացի» կրթահամալիրի տարրական դպրոցի մի խումբ աշակերտների։

Ապրիլի 5-ին կայանալիք Սահամանդրական փոփոխությունների հանրաքվեին ընդառաջ Հայաստանում նախընտրական քարոզարշավ է սկսվել։ Ձևավորվել են «Այո»-ի և «Ոչ»-ի ճակատներ։ Երկու շտաբերն էլ հնարավոր բոլոր եղանակներով փորձելու են որքան կարող են շատ մարդու վստահեցնել, համոզել, ներշնչել իրենց ճշմարտացիության մեջ։ Հենց սա էլ քարոզչությունն է։

Քարոզչությունը տեղեկատվությունից տարանջատելը մեդիագրագիտության կարևոր բաղադրիչ է։ Մեր նախորդ էպիզոդում խոսել էինք այն մասին, թե ինչպես է պրոպագանդան ոչ միայն գործիք դարձնում, այլև թիրախավորում երեխաներին։ Քարոզչության դեպքում ևս երեխաները հաճախ են դրա հասցեատերերը դառնում։ Թեև «Հանրակրթության մասին» ՀՀ օրենքով արգելվում է ուսումնական հաստատություններում քաղաքական քարոզչությունը, նախկինում հայաստանյան ուսումնական հաստատություններում քարոզչության բազմաթիվ օրինակներ են գրանցվել։

«Լրատուն» մեդիա թանգարան» նախագծի ղեկավար Վահրամ Մարտիրոսյանի հետ զրուցել ենք քարոզչության գործիքների և դրանց ազդեցությունից խուսափելու եղնակաների մասին։ Էպիզոդում նաև դպրոցներում նախկինում իրականացված քարոզչության օրինակներ ենք քննարկել ուսուցիչ-պատմաբան Վահրամ Թոքմաջյանի հետ։

Տեղեկատվությունը, գաղափարները, պատկերները, որոնք ներկայացնում են իրականության մեկ կողմը միայն և հրապարակվում, հեռարձակվում կամ ցանկացած այլ եղանակով տարածվում են մարդկանց կարծիքների վրա ազդելու նպատակով պրոպագանդա են։ Պրոպագանդայի տարածման գործիքները ժամանակի ընթացքում կատարելագործվել են բանավոր խոսքից, լոզունգներից տեղափոխվելով մեդիա՝ ձեռքբերելով նոր ձևեր։ Էնցիկլոմեդիայի այս էպիզոդում զրուցում ենք պրոպագանդայի մասին։

Էպիզոդի առաջին հատվածում մեդիա փորձագետ Աննա Փամբուխչյանի հետ խոսել ենք այն մասին, թե ինչ է և ինչպես է աշխատում պրոպագանդան՝ թիրախավորելով նաև երեխաներին։ Սակայն երեխաներին թիրախավորելուց բացի, երբեմն պրոպագանդան կարող է հենց երեխաներին դարձնել գործիք։ Էպիզոդի երկրորդ հատվածում երեխաների՝ իրենց կամքից անկախ պրոպագանդայի գործիք դառնալու մասին խոսել ենք ազգագրագետ Ռուզաննա Ծատուրյանի հետ։

Անազնիվ եղանակների կիրառմամբ մարդու կամ հասարակության կարծիքի վերահսկողությունը կոչվում է մանիպուլյացիա։ Մանիպուլյացիան մարդու վարքագիծը, կայացրած որոշումները փոխելու նպատակով կիրառվող հնարք է։ Տեղեկատվության փոխանցման այս մեթոդն օգտագործողները կարող են տարբեր դրդապատճառներ ունենալ՝ անձնականից մինչև քաղաքական կամ տնտեսական շահեր։

Այն մասին, թե ինչ է մանիպուլյացիան և ինչ գործիքներ են կիրառվում հանրային կարծիքի վերահսկողության համար զրուցել ենք սոցիոլոգ Հայկ Սմբատյանի հետ։ Էպիզոդում կլսեք նաև հոգեբան Մարի Ամիրխանյանի և 9-ամյա Լինային։

Հայաստանում վերջերս անցկացված մի հետազոտության համաձայն՝ հայաստանցիների ստացած տեղեկատվության հիմնական աղբյուրը համացանցն է։ Երկրորդ տեղում հեռուստատեսությունն է։ Հնգյակում նաև ընտանիքի անդամներն, ընկերներն ու գործընկերներն են են։ Նորությունները քննարկվում են ընտանքիներում, կրթական հաստատություններում և վաղ տարիքից երեխաները կամա թե ակամա ազդվում են լրատվությունից։ Լուրեր սպառելու անխուսափելիությանը զուգահեռ անհրաժեշտություն է ի հայտ գալիս սովորեցնել նրանց, թե ինչպես պետք է ճիշտ ստանալ և վերլուծել այդ տեղեկատվությունը։ Այս գործում ծնողի ունեցած դերի և լրատվության գրագետ սպառման մասին «Էնցիկլոմեդիայի» այս էպիզոդում խոսել ենք հոգեբան Սոնա Մանուսյանի հետ։

Էպիզոդում զրուցել ենք երեխաների մոտ քննադատական մտածողության զարգացման համար ամենահարմար տարիքի մասին։ Քննարկում ենք նաև հիմնական հարցերը, որոնք պետք է տալ ցանկացած տեղեկատվություն սպառելիս։ Էպիզոդում «Երկիր մեդիա» հեռուտաընկերության «Մանկական երկիր» հաղորդաշարը պատրաստող երեխաներն ու Երևանի դպրոցներից մեկի աշակերտները պատմում են իրենց լսած և կարդացած լուրերի մասին։

Բուլիինգը որևէ մեկի կողմից մեկ այլ անձի նկատմամբ շարունակաբար հոգեբանական կամ ֆիզիկական հալածանքն է։ Այս խնդրին հիմնականում բախվում են դպրոցահասակ երեխաները։ Դպրոցական միջանցնքներից կամ շենքերի բակերից, սակայն, բուլիինգն այժմ տեղափոխվել է նաև համացանց՝ մասնավորապես սոցիալական ցանցեր։ Առցանց հալածանքը կոչվում է կիբերբուլիինգ։ Բակային բուլիինգից կիբերբուլինգը տարբերվում է նրանով, որ այն երեխային կարող է վնասել ամենուր, օրվա ցանկացած պահի։ Հայտնվելով համացանցում՝ հանրային հասանելիություն ունեցող ինֆորմացիան կարող է հետապնդել երեխային նրա ողջ կյանքի ընթացքում։ Համաշխարհային վիճակագրությունները փաստում են, որ երեխաների մոտ 30 տոկոսը համացանցում վիավորական հաղորդագրություններ է ստանում անծանոթներից։ Խնդրին առերեսվում են նաև հայաստանցի երեխաները։

«Էնցիկլոմեդիայի» այս էպզիոդում ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ի Երեխաների համար արդարադատության մատչելիության ծրագրի ղեկավար Վիկտորյա Օհանյանի հետ զրուցել ենք կիբերբուլիինգի կանխման եղանակների և դրա կարևորության մասին։ Մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակի Երեխաների իրավունքների պաշտպանության բաժնի ղեկավար Էդուրադ Իսրայելյանն էլ պատմում է կիբերբուլիինգի զոհ դարձած երեխաների համար կազմակերպվող խորհրդատվության մասին։

Լրագրող դառնալու հույսով տարեկան հարյուրավոր ուսանողներ են հայտնվում Հայաստանի բուհերի Ժուռնալիստիկայի ֆակուլտետներում։ Նրանց մի մասն ուսման ավարտին հայտնվում է հեռուստաընկերություններում, ռադիոներում, թերթերում, լրատվական կայքերի խմբագրություններում։

Առանց հանգստյան օրերի աշխատանքի արդյունքում լրագրողները մարդկանց ապահովում են ամենօրյա լրատվությամբ։ Երեկոյան հեռուստացույցով լուրերը դիտելիս, կամ համացանցում որևէ հոդված  կարդալիս լսարանի կողմից 1-2 րոպեում սպառված ինֆորմացիայի համար լրագրողներից ժամեր, օրեր, երբեմն ամիսներ են պահանջվում։ «Էնցիկլոմեդիայի» այս էպիզոդում պատմում ենք՝ ինչպես են աշխատում խմբագրությունները, ովքեր են լրագրողները և ինչ է լրատվությունը։

Էպիզոդում զրուցել ենք ԵՊՀ Ժուռնալիստիկայի ֆակուլտետի մի քանի ուսանողների, Հայաստանի Հանրային ռադիոյի լրատվական ծառայության խմբագիր Արմեն Վարդանյանի, լրագրող Անի Մինասյանի, ինչպես նաև «Հետք»-ի լրագրող Տիրայր Մուրադյանի հետ։

Համացանցում iPhone եք շահե՞լ, կամ կտակ եք ստացել բարեկամներից, ում չէիք ճանաչո՞ւմ։ Տարեկան հարյուր հազարավոր մարդիկ այսպես կորցնում են ոչ միայն իրենց հաշիվները սոցիալական ցանցերում, այլև գումար, երբեմն վտանգում իրենց հեղինակությունը։ Անձնական տվյալներին հասանելիությունը հիմանկանում հնարավոր է դառնում ֆիշինգի [phishing] պատճառով։ Ամսական մոտ 1,5 մլն ֆիշինգ հարթակ է ստեղծվում աշխարհում։ Վտանգավոր նամակները տարածվում եմ ամենուր և կարող են թիրախավորել ցանկացած մարդու՝ անկախ տարիքից և բնակության վայրից։

Ֆիշինգի բազմաթիվ մեխանիզմներ կան։ «Էնցիկլոմեդիայի» այս էպիզոդում մեդիա փորձագետ Սամվել Մարտիրոսյանի հետ խոսել ենք դրանցից ամենատարածվածների մասին։ Էպիզոդում նաև պատմում ենք, թե ինչպես է աշխատում ֆիշինգը և անձնական օրինակով տարբերակում ենք վտանգավոր նամակներն անվտանգներից։

2018 թվականին աշխարհում ամենից շատ օգտագործված գաղտնաբառը 123456-ն է եղել։ Երկրորդ տեղում password բառն է։ Թոփ հնգյակում մյուս տեղերը 1-5, 1-7, 1-8 թվերինն են։  Սա փաստում է, որ շատերն անլրջությամբ են վերաբերում գաղտնաբառի ընտրությանը և չեն կարևորում նոր գաղտնաբառի սահմանումը։ Մինչդեռ, թույլ գաղտնաբառը հնարավորություն է տալիս հեշտությամբ կոտրել ձեր հաշիվը ցանկացած սոցիալական ցանցում, ինչպես նաև օգտագործել ձեր անձնական տվյալները։

Անձնական տվյալների օգտագործման այլ եղանակներ ևս կան։ «Էնցիկլոմեդիայի» այս էպիզոդում զրուցել ենք մեդիա փորձագետ Սամվել Մարտիրոսյանի հետ, քննարկել ենք անվտանգ գաղտնաբառերի սահմանման հիմնական սկզբունքները։ Էպիզոդում խորհուրդներ կան նաև տեղեկատվության առավել արդյունավետ պաշտպանության ապահովման վերաբերյալ։ 

Ամանորյա տոներին սննդային դիետայից բացի նույնքան կարևոր է մեդիա դիետային հետևելը։ Էնցիկլոմեդիայի տոնական էպիզոդում հավաքել ենք խորհուրդներ արձակուրդային օրերին մեդիայի սպառումը լավագույն կերպով բալանսավորելու համար։ Եթե կարծում եք, որ հնարավոր չի լինելու խոսափել դրա չափից շատ սպառումից, նաև հավքել են խորհուրդներ, թե ինչ որակյալ բովանդակություն կարելի է դիտել, լսել և ստանալ ոչ աշխատանքային օրերին։

Տոնական էպիզոդում զրուցել ենք վլոգեր Վեգա Անդրիասյանի, մեդիա փորձագետ Գեղամ Վարդանյանի, լրագրող Անահիտ Մինասյանի և մանկավարժ Աննա Գևորգյանի հետ։