ऐसा कहा जाता है कि हर सुबह हमारा नया जन्म होता है जो कि

श्रीकृष्ण कहते हैं कि, ‘‘उस अव्यक्त से भी अति परे दूसरा अर्थात विलक्षण जो सनातन अव्यक्त भाव है, वह परम दिव्य पुरुष सब भूतों के नष्ट होने पर भी नष्ट नहीं होता’’ (8.20)। इस श्लोक को समझने के लिए एक बीज सबसे अच्छा उदाहरण है। बीज के भीतर एक अव्यक्त वृक्ष छिपा होता है और बीज-वृक्ष-बीज का चक्र चलता रहता है। लेकिन, इन दोनों से परे एक रचनात्मक शक्ति है जो इस चक्र को संभव बनाती है और श्रीकृष्ण इस रचनात्मक शक्ति की ओर इशारा कर रहे हैं जो समय से परे है।

समय से परे किसी चीज को समझना दिमाग के लिए एक मुश्किल काम है। वैज्ञानिक रूप से, सापेक्षता का सिद्धांत (cognitive biases) इस जटिल मुद्दे को समझने में हमारी मदद करने के करीब है। यह स्वयं सिद्ध मानता है कि यदि हम प्रकाश की गति से यात्रा करने वाले फोटॉन पर सवारी कर सकते हैं, तो समय रुक जाता है। एक फोटॉन जिसने अपनी यात्रा शुरू की (पृथ्वी पर हमारी घड़ी के अनुसार लगभग एक लाख साल पहले) उसके लिए समय रुका हुआ है और फोटॉन के लिए समय का कोई स्थान नहीं है।

श्रीकृष्ण कहते हैं कि, ‘‘जिस परमात्मा के अंतर्गत सर्वभूत हैं और जिस परमात्मा से यह समस्त जगत परिपूर्ण है वह सनातन अव्यक्त परम पुरुष तो अनन्य भक्तियोग से ही प्राप्त होने योग्य है’’ (8.22) और यह अंतिम लक्ष्य है जो मेरा सर्वोच्च निवास है, जहां पहुँचने के बाद कोई वापसी नहीं होती (8.21)। वापस न आना यानी मोक्ष इंगित करता है कि व्यक्ति समय के चक्र (जन्म-पुनर्जन्म) से बाहर है। यह सर्वोच्च के प्रति समर्पण के माध्यम से प्राप्त होता है जो सभी के लिए बिना शर्त प्यार है।

When we (knower) see a flower (object of knowledge) we take in its colour, smell (knowledge) etc. This situation induces an action. A poet would write poetry describing the flower's beauty. The poet is the doer who uses a pen as an instrument and writing poetry is the action. Similarly, a devotee plucks the flower to present to his deity; a lover would pluck it to present to their lover; a biologist would proceed to examine its nature.

 In this regard Krishna says, "Knowledge, the object of knowledge, and the knower are the three factors that induce karma (action). The instrument of action, the act itself, and the doer—these are the

 A point to be noted is that even virtual or imaginary objects can influence us. Arjun's despondency is also based on his imagination about the future. In the present scenario, our dependency on screens is rampant both for work and pleasure. These fast moving images (objects) lead to addiction at the mind level like drugs to the body. This results in less use of the body (instrument) leading to many health complications. That's why Gita gives more emphasis to drop the internal part

 Krishna further says, "Knowledge, karma, and the kartha (doer) are declared to be of three kinds according to the distinction of three gunas (18.19). Understand that knowledge to be satvik by which one indestructible spirit is perceived in all beings, undivided in the divided (18.20). That knowledge is to be considered rajasic by which one sees manifold living entities as individual and cnconnected (18.21). That knowledge is said to be tamasic which clings to one single effect, as if it were the whole, without reason, without foundation in truth" (18.22).

श्रीकृष्ण ने कहा कि मुझे प्राप्त होकर मेरे महान भक्तों का पुनर्जन्म नहीं होता (8.16) जो अन्यथा दु:खों का घर है (8.15)। इस सन्दर्भ में

जबकि पुनर्जन्म की व्याख्या आमतौर पर मृत्यु के बाद एक नया

हमारे चारों ओर नियमित रूप से परिस्थितियाँ बदलती रहती हैं

बाहरी स्थितियों पर हमारा कोई नियंत्रण नहीं है लेकिन हम खुद को बदल सकते हैं ताकि वह परिस्थितियाँ शक्तिहीन हो जाती हैं और हम साक्षी मात्र बनकर रह जाते हैं। इस परिवर्तन के मार्ग को अक्सर परम-पथ के रूप में वर्णित किया जाता है। वीत-राग अर्थात न राग न विराग इस मार्ग का प्रवेश द्वार है (8.11) जो स्थितियों और लोगों के लिए लालसा और द्वेष दोनों का त्याग करना है (7.27)। अगला कदम इंद्रियों को नियंत्रित करना है, मन को हृदय में सीमित करना और भगवान को याद करना है (8.12-8.13)। श्रीकृष्ण आश्वासन देते हैं कि जब इस मार्ग का अनुसरण करते हैं तो वे उन्हें आसानी से प्राप्त हो जाते हैं (8.14)।

हम स्थितियों और लोगों को बदलने की कोशिश करते हैं क्योंकि

Krishna declared that it is impossible to give up activities, instead a tyagi relinquishes the fruits of their actions (18.11). He elaborates about karma and says, "The seat, kartha (doer), various instruments, divergent functions and daivam (divinity) are the five causes for accomplishment of all actions. Whatever action a man performs by body, speech and mind, whether right or wrong, these five are its causes. One of lower intellect viewing through a poor understanding thinks of 'self' alone as doer, he sees not" (18.13 to 18.16).

The seat is translated as the human body in our context and without the body we can't do any karma. As far as kartha is concerned, clarity was given on many occasions that three gunas are the real kartha for all actions. The nature and type of instruments change with time like the invention of car, plane etc. Existence offers various activities using these instruments.

Daivam or intervention of divine force is the fifth cause of karma. This is certainly a mysterious cause which is beyond the comprehension of our senses. Daivam is the reason that karmas performed in similar circumstances yield different results creating confusion.

Krishna says, "Those who are free from aham-krith (egoistic) notion and with pure intellect, even by killing these people he kills not" (18.17). Earlier also Krishna told Arjun to fight by maintaining a balance between polarities (2.38). Together, these verses create uneasiness in us preventing us from realising the deeper meaning.

It is an existential truth that every birth is followed by death. While birth is welcomed death is treated with contempt, more so depending on the nature and manner of death. These verses exhort us to go beyond the polarities of life and death. They can also be taken as foundational verses to transition from a life of kartha to saakshi (witness).

'దేనిని తెలుసుకున్న తర్వాత ఇక తెలుసుకోవాల్సింది

శ్రీకృష్ణుడు ఇంకా ఇలా అంటారు, “శ్రద్ధావాన్, జితేంద్రియుడు ఈ జ్ఞానం పొందడం ద్వారా పరమ-శాంతిని పొందుతాడు (4.39). శ్రద్ధ లేని అజ్ఞాని నాశనమవుతాడు, అతనికి ఇహలోకంలో లేదా మరెక్కడా కానీ సుఖం ఉండదు” అని ఆయన హెచ్చరిస్తున్నారు (4.40).

భగవద్గీతలో 'శ్రద్ధ' అనేది మౌలిక ఉపదేశాల్లో ఒకటి. శ్రీకృష్ణుడు అనేక చోట్ల శ్రద్ధ గురించి బోధిస్తూ అర్జునుడిని 'శ్రద్ధావాన్' అవాలని ప్రోత్సహిస్తారు. 'శ్రద్ధ' అంటే మనకు కావాల్సిన కర్మఫలాలను పొందే మార్గము కాదు. ఇవ్వబడిన పరిస్థితుల్లో మనకు ప్రాప్తమైన దానిని ఆ పరమాత్ముని ప్రసాదముగా భావించి కృతజ్ఞతతో స్వీకరించే అంతర్గత శక్తి. పరిస్థితులు ఎంత ప్రతికూలంగా ఉన్నా కూడా మనం అస్తిత్వం కోరేదాని కంటే విభిన్నమైన కోరికలను కలిగి ఉండలేమని గుర్తించడం.

ఇంద్రియాలను మన ఆధీనంలో ఉంచుకోవడం అనేది

Krishna defines renunciant (tyagi) and says, "Those who neither avoid akushala (disagreeable or miserable) action nor attached to kushala (agreeable or well-being) action are tyagi. Pervaded by purity, being intelligent (methavi) he is free from doubts (sansaya-rahit)" (18.10).

We are all motivated to perform kushala karmas (actions) and avoid akusala ones. We tend to do karmas which are for the well-being of the self, family, organization or society. Though this looks logical, it is the result of the division of karmas as akushala and kushala.

Tyagi is the one for whom this internal division disappears. Krishna calls them intelligent and in one way, dropping the internal division can be termed as intelligence. Their doubts also disappear when oneness descends with the end of division. As a result, the tyagi neither hates nor gets attached to any actions.

Krishna further says, "It is impossible for the embodied beings to give up activities totally. But those who relinquish the fruits of their actions are called tyagi (18.11). The threefold fruits of actions -pleasant, unpleasant, and mixed accrues to non-relinquishers but never to the tyagi here or hereafter" (18.12).

The fundamental truth of existence is that it is impossible for the embodied beings to give up activities as our survival itself depends on numerous activities like eating and breathing. Krishna gave the path of relinquishing karmaphal (fruits of action) and He reiterates this on many occasions.

What happens if one doesn't detach from Karmaphal? Krishna says threefold karmaphal accrues to those who long for it, maybe after the lapse of time, but not for tyagi. It is our attachment that makes a karmaphal pleasant or unpleasant. Tyagi is the one who drops this attachment and transcends polarities to be dwanda-ateeth (one who transcended dulaties).

ਅਗਿਆਨ ਕਾਰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਪਦਾਰਥਕ ਸੰਪਤੀ ਨੂੰ ਹੜੱਪਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਰਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੰੁਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਰਨ ਉਤਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਤਿਆਗ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੋਚਣ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਥੇ ਅਰਜਨ ਹੁਰੀਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਭਰਮ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਤਿਆਗਿਆ ਜਾਵੇ। ਆਮ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਜਾਂ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਿਆ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡਾ ਵੰਡੀਆਂ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਨ, ਜਿਹੜਾ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਬੁਰੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਅਸੀਂ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਬੁਰਾ ਜਾਂ ਫਾਲਤੂ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੰੁਦੇ ਹਾਂ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸ੍ਰੀ ਕਿ੍ਰਸ਼ਨ ਤਿਆਗ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇਕ ਪੂਰਨ ਉਦਾਰਨ /ਨਮੂਨਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਫਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਨਾਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮਯੋਗੀ ਨਿੱਤ ਸੰਨਿਆਸੀ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਗ-ਦਵੇਸ਼ (ਨਫਰਤ) ਆਦਿ ਦਵੰਧਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਪੁਰਸ਼ ਸੁੱਖ ਪੂਰਵਕ ਸੰਸਾਰ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (5.3)। ਪਹਿਲੀ ਚੀਜ਼ ਜਿਸਦਾ ਸਾਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਦਵੇਸ਼ (ਨਫਰਤ)। ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਵੱਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਸਾਡੀਆਂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਹੰੁਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਮ, ਜਾਤੀ ਜਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ। ਨਫਰਤ ਸਾਡੇ ਕੰਮਕਾਰ (ਪੇਸ਼ਾ), ਲੋਕਾਂ ਜਾਂ ਸਾਡੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਅੰਤਰ ਵਿਰੋਧਾਂ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਵੇਖਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਨਿੱਤ-ਸੰਨਿਆਸੀ ਨਫਰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਤਿਆਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਕਿ੍ਰਸ਼ਨ ਸਾਨੂੰ ਨਫਰਤ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵਾਸਤਵਿਕ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਇਕ ਕਰਮ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ਅਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਕਰਨ ਲੱਗਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਅਪਣੇ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਬਜਾਇ ਅਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਵਿਭਾਜਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਕਿ੍ਰਸ਼ਨ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਗਿਆਨ ਯੋਗੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਜੋ ਪਰਮਧਾਮ

ਕਰਮ ਉਹ ਜੰਤਰ ਹੈ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮੱਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ

श्रीमद्भगवद्गीता एक जीवंत बातचीत थी जहां श्रीकृष्ण अर्जुन को सम्पूर्णता में देख रहे थे। श्रीकृष्ण ने अर्जुन के चेहरे पर संदेह या अविश्वास की अभिव्यक्ति देखी होगी जब श्रीकृष्ण ने ‘उन्हें हर समय याद करते हुए युद्ध करने का उल्लेख किया था’ (8.7) क्योंकि अर्जुन हाथ में काम (कुरुक्षेत्र युद्ध) का प्रतिरोध कर रहे थे। काम के प्रतिरोध की यह प्रवृत्ति हमारे अंदर भी मौजूद है।

श्रीकृष्ण तुरंत स्वयं को सर्वव्यापी, शाश्वत, महान शासक, सूक्ष्मतम परमाणु से भी सूक्ष्म, सबके धारण-पोषण करने वाले, अचिंन्त्य स्वरूप, सूर्य की तरह नित्य चेतन प्रकाशरूप, अंधेरे से परे के रूप में वर्णित करते हैं (8.9)। जब अस्तित्व को अपना वर्णन करना हो तो शब्द भी कम पड़ जाते हैं।

श्रीकृष्ण उन्हें याद रखने के लिए दो रास्ते बताते हैं। एक जागरूकता का मार्ग है जब वे कहते हैं, ‘‘यह नियम है कि परमेश्वर के ध्यान के अभ्यास रूप योग से युक्त, दूसरी ओर न जाने वाले चित्त से निरन्तर चिंतन करता हुआ मनुष्य परम प्रकाशरूप दिव्य पुरुष को अर्थात परमेश्वर को ही प्राप्त होता है’’ (8.8)।

इंद्रियों द्वारा लाई गई संवेदनाओं को विभाजित करने के लिए

दूसरा मार्ग भक्ति पर आधारित एक तंत्र है। श्रीकृष्ण कहते हैं, ‘‘वह भक्तियुक्त पुरुष अंतकाल में भी योग बल से भृकुटि के मध्य में प्राण को अच्छी प्रकार स्थापित करके, फिर निश्चल मन से स्मरण करता हुआ उस दिव्यरूप परम पुरुष परमात्मा को ही प्राप्त होता है’’ (8.10)। यद्यपि यह मार्ग निरन्तर भटकते हुए मन को वश में करने के मार्ग की अपेक्षा सरल प्रतीत होता है, तथापि भक्ति इसकी पहली शर्त है।

गीता में भक्ति और श्रद्धा सामान्य सूत्र हैं। भक्ति एक फूल की सुगंध जैसी बाहरी परिस्थितियों के बावजूद हमारे दिल से बहने वाला बिना शर्त वाला प्यार है। श्रद्धा हमारे रास्ते में आने वाली किसी भी चीज़ को बिना किसी प्रतिरोध के परमात्मा का आशीर्वाद समझकर स्वीकार करना है।

కురుక్షేత్ర యుద్ధంలో తాను పాపం చేస్తున్నాననే భావన వలన అర్జునుడు విషాదానికి లోనయ్యారు. తన గురువులను, బంధువులను, స్నేహితులను చంపడం పాపమని (1.36) అటువంటి పాపపు పనుల నుండి వైదొలగాలని అతడు భావించాడు (1.38). రాజ్యం పట్ల దురాశతో అన్నదమ్ములు తమ సొంత సహోదరులని చంపడానికి సిద్ధమయ్యారనే వాస్తవం అతన్ని మరింత కలతకు గురిచేసింది (1.45). ఈ దృక్పథంలో విషయాలను అర్థమయ్యేలా చెప్పేందుకు అనేక సమయాల్లో శ్రీకృష్ణుడు అర్జునుడితో పదేపదే పాపం గురించి ప్రస్తావిస్తూ ఉంటారు.

“నీవు పాపాత్ములలో కెల్లా పాపాత్ముడవైనా, పాపమనే సముద్రాన్ని జ్ఞానమనే నావ ద్వారా క్షేమంగా దాటవచ్చు (4.36). మండుతున్న అగ్ని కట్టెను బూడిదగా మార్చినట్లు జ్ఞానం అనే అగ్ని అన్ని కర్మలను బూడిదగా మారుస్తుంది”

శ్రీకృష్ణుడికి పాపము చీకటి వంటిది. జ్ఞానము, అవగాహన అనే కాంతి ద్వారా దానిని పారద్రోలవచ్చు. చీకటి ఎంతో కాలం నుంచి అక్కడ ఉండవచ్చు లేదా కటిక చీకటి అలముకుని ఉండవచ్చు. కానీ ఒక్కసారి వెలుగు ప్రసరించాక చీకటి వెంటనే మాయమైపోతుంది.

మన చేత చేయబడ్డ పాప కర్మలు, చెడ్డ ఆలోచనలు మన కష్టాలకి కారణం అని మతపరమైన బోధనలు బోధిస్తున్నాయి. ఆయా పాపాలు పరిహరించుకొని సుఖాన్ని పొందడానికి పాపాల పరిమాణాన్ని, స్వభావాన్ని బట్టి మతాలు ప్రాయశ్చితాన్ని బోధిస్తాయి. పాపాలు మామూలువా లేక లోతైనవా అన్నదాన్ని బట్టి ఈ పరిహారాల తీవ్రత మారుతుంది. ఒకవేళ దీర్ఘకాలం పాటు పాపాలు చేసినట్లయితే మరింత పశ్చాత్తాపం, శోకం అవసరం.

కానీ శ్రీకృష్ణుడికి పాపాల యొక్క సమయం, తీవ్రతతో సంబంధం లేదు. పాపాల నుండి విముక్తులవడానికి మనం అన్ని ప్రాణులను తనలోనూ, భగవంతునిలో కూడా చూసుకోగల 'జ్ఞానం' మాత్రమే పొందాలి (4.35). అందుకనే ఇది మతపరమైన బోధనలకు విరుద్ధంగా ఉంటుంది.

మనం చేసిన పాపాలకు పశ్చాత్తాప పడాలన్న అంశం ఆధారంగానే మతాలు వర్ధిల్లుతూ ఉంటే ఆధ్యాత్మికత అనేది కృతజ్ఞత, అవగాహన మాత్రమే. పాపాలు, పుణ్యాలు కూడా ఏకత్వంలో భాగమన్న విషయాన్ని అర్థం చేసుకోవాలి.

జీవితాంతం నేర్చుకోగల, అభ్యసించగల సామర్థ్యం మనుషులకు మాత్రమే దక్కిన వరం. కానీ ఏమి నేర్చుకోవాలి, ఎలా నేర్చుకోవాలి అన్నది కీలక ప్రశ్న. సత్యాన్ని గ్రహించిన జ్ఞానులకు సాష్టాంగ ప్రణామం చేయడం, ప్రశ్నించడం, సేవ

సాష్టాంగ ప్రణామం అంటే వినమ్రత, వినయం, ఇతరుల దృక్పథాన్ని అర్ధం చేసుకోవడానికి సహనం, విశాల దృక్పథం. ఇది మనం అహంకారాన్ని అధిగమించామనడానికి సూచిక. ప్రశ్నించడం అనేది ఎలక్ట్రానిక్ సర్క్యూట్ లోని ఫీడ్ బ్యాక్ వలయం లాంటిది; అవగాహన వచ్చే వరకు మనం ఆలోచిస్తున్న వాటిని, చెబుతున్నవాటిని, చేస్తున్నవాటిని అన్నింటినీ ప్రశ్నిస్తూనే ఉండటం. సేవ చేయడం అంటే కరుణామయము అయిన జీవనం.

ఆత్మసాక్షాత్కారం పొందినవారు (గురువు) ఎవరు? వారిని ఎలా కనుగొనడం అనేది తదుపరి ప్రశ్న. శ్రీమద్భాగవతంలో తనకు 24 మంది గురువులు ఉన్నారని చెప్పిన జ్ఞాని యొక్క ఉదంతాన్ని శ్రీకృష్ణుడు వివరిస్తారు. ఆ జ్ఞాని, భూమి నుంచి క్షమను; పసిబిడ్డ నుంచి అమాయకత్వాన్ని; గాలి నుంచి నిస్సంగాన్ని; తేనెటీగల నుంచి నిల్వ చేయడాన్ని నిరోధించే లక్షణాన్ని; సూర్యుడి నుంచి సమానత్వాన్ని; చేపల నుంచి ఇంద్రియాల ఉచ్చులో పడకుండా ఉండే సామర్థ్యాన్ని నేర్చుకున్నానని చెబుతారు. మనలో అభ్యాసానికి కావలసిన ఈ మూడు లక్షణాలు ఉన్నంత వరకు గురువు మన చుట్టుప్రక్కలే ఉంటారని ఈ ఉదాహరణ తెలియజేస్తుంది.

'ఏమి నేర్చుకోవాలి' అన్న విషయాన్ని గురించి స్పష్టత ఇస్తూ

మనం మనలోని మంచిని పొగుడుకుంటూ ఇతరుల తప్పులను ఎత్తిచూపుతూ ఉంటాము. ఈ శ్లోకం మనలోనూ లోపాలు ఉన్నాయని ఇతరులలో కూడా మంచి ఉందని మనం గుర్తించాలని చెబుతుంది. చివరికి అంతటా ఉన్నది భగవంతుడే! ఒకసారి ఈ చిన్న విషయం గుర్తించాక భ్రమలకు అవకాశం లేదు.