मृत्यु के समय उन्हें जानने के सन्दर्भ में, श्रीकृष्ण कहते हैं, ‘‘इसलिए हे अर्जुन, तू सब समय में निरन्तर मेरा स्मरण कर और युद्ध भी कर। इस प्रकार अर्पण किये हुए मन-बुद्धि से युक्त होकर तू नि:सन्देह मुझको ही प्राप्त होगा’’ (8.7)। 

हम दिन में कुछ देर ईश्वर की पूजा करते हैं या कभी-कभी

इस पहेली का हल भक्ति योग की नींव से मिलता है, जो कहता है ‘सभी

एक बार जब यह समझ विकसित हो जाती है, तो अर्जुन को युद्ध में जाने की कृष्ण की सलाह को आसानी से समझा जा सकता है। श्रीकृष्ण ‘हाथ में जो काम है उसे करने के’ पक्ष में हैं जो कुरुक्षेत्र के युद्ध के सन्दर्भ में लड़ाई लडऩा है। निश्चित रूप से, युद्ध में परमात्मा को देखना अर्जुन के लिए भी एक कठिन परीक्षा है और हम अलग नहीं हैं।

इस अवस्था तक पहुंचने का एक व्यावहारिक तरीका यह है कि हम

Some of the common threads in the Bhagavad Gita are easy to understand but difficult to inculcate. On the other hand, some of them are very difficult to even comprehend. One such issue is 'Niyat Karma' (prescribed or obligatory action). The questions like what are our prescribed, obligatory duties; what should be tolerated and what shouldn't be -are always intriguing.  Books and preachings of various enlightened masters add to the confusion as they outwardly look contradictory. Even our own understanding keeps changing with our age and experiences.

Eating when hungry and drinking when thirsty are natural niyat karma. But life is complex and presents many catch-22 situations. That's why Krishna earlier said that this issue is an intricate one and even the wise are confounded about the subtleties of karma and akarma (inaction) (4.16). He further says that the nature of karma is very difficult to know. Certainly, in order to fully understand the nature of right and prescribed action, one has to also understand the nature of vikarma (forbidden action) and of akarma (4.17).

In the context of tyaga (renunciation) and niyat karma, Krishna says, "Niyat karma should never be renounced. Such deluded renunciation is said to be tamasika (18.7). He who relinquishes karma which is painful, from fear of

In this context, on an earlier occasion, Krishna said that some yogis perform sacrifices to gods; others perform sacrifice by offering sacrifice itself in the fire of Brahma (Supreme God). Essentially, it is renouncing the sense of renunciation from the mind. This is the state of guna-ateeth who transcended the gunas.

ਅਰਜਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੇ ਕਿ੍ਰਸ਼ਨ ਤੁਸੀਂ ਕਰਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣ ਦੀ

ਸ੍ਰੀ ਕਿ੍ਰਸ਼ਨ ਭਾਵੇਂ ਕਰਮ ਦੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਇਸਦੇ

ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਦੇ ਦੋ ਪਹਿਲੂ ਹੰੁਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਹੈ ਕਰਤਾ ਤੇ ਦੂਜਾ

ਸ੍ਰੀ ਕਿ੍ਰਸ਼ਨ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿਆਣੇ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਕੇਵਲ ਬੱਚੇ ਹੀ ਸੰਖ ਅਤੇ ਕਰਮਯੋਗ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ (5.4)। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਦੋ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰਾਹ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਕਿ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੇ ਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਕਰਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਪਣੇ ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਰਮ ਉਸ ਉੱਤੇ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦੇ (4.41)। ਇਸ ਲਈ ਅਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਗਿਆਨੀ ਭਰਮ ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਆਣਪ (ਜਾਂ ਗਿਆਨ) ਰੂਪੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾ (4.42)। ਸ੍ਰੀ ਕਿ੍ਰਸ਼ਨ ਸਾਨੂੰ ਕਰਮ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਲਈ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਸਿਆਣਪ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਸਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜਾਂ ਨਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਾਰਜਾਂ ਦੁਆਰਾ

ਗੀਤਾ ਦੇ ਚੌਥੇ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਕਰਮ ਸੰਨਿਆਸ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਨਰਕ ਵੀ

After elaborating on the four schools of thought on the subject of renunciation, Krishna says, "Now hear My conclusion on the subject of renunciation which is threefold" (18.4). From the subsequent verses, clarity comes that renunciation is of three types viz. Satva, Rajo and Tamo renunciation.

Krishna further says, "Actions based upon yagna (sacrifice), daan (charity), and tapah (penance) should never be abandoned; they must certainly be performed.

At the level of ignorance, one keeps collecting material things, gathering power, fame and influence. Renunciation is the next stage. One might treat it as a barter like donating to get fame or to attain punya (virtue) etc. Renunciation might also happen when one goes through despondency like Arjun's idea of renouncing the Kurukshetra battle. As all of us go through these dilemmas, a lot is said in Bhagavad Gita about tyag and sanyas.

Krishna spoke about renunciation on many occasions. He said that one cannot attain siddhi (perfection) by mere renunciation (3.4); one should always be a nitya sanyasi (perpetual renunciant), i.e. one who neither hates nor desires; is free from the pairs of opposites (dwandwa-ateeth) and is easily liberated from all entanglements (5.3); he is a sanyasi and yogi who does his bounden duty without depending on the fruits of action (karmaphal) but not the one without action (6.1).

These teachings are again reflected here when he said that actions like yagna, daan and tapah should be performed without attachment. He is referring to the mental entanglements to the karma or physical possessions. Similarly, performing karma without the expectation of karmaphal is another core teaching of the Bhagavad Gita.

శ్రీకృష్ణుడు రెండు సందర్భాలలో (3.9-3.15, 4.23-4.32) యజ్ఞరూపమైన నిష్కామ కర్మల గురించి వివరించారు. ప్రేరేపిత కర్మలు మనల్ని కర్మబంధాల వలలలో చిక్కుకుపోయేలా చేస్తాయని ఆయన హెచ్చరించారు (3.9). అందుకే ఆసక్తి, విరక్తికి అతీతమైన అనాసక్తితో కర్మలను చేయమని సలహా ఇచ్చారు. యజ్ఞం అనే నిస్వార్ధ కర్మలు అత్యున్నత శక్తిని కలిగి ఉంటాయని (3.15); ప్రారంభంలో ఈ శక్తిని ఉపయోగించి సృష్టికర్త సృష్టించారని ఆయన సూచిస్తారు (3. 10). ఆయన యజ్ఞానికి సంబంధించిన అనేక ఉదాహరణలను ఇచ్చారు (4.23-4.32). అవన్నీ నిష్కామ కర్మల వేర్వేరు రూపాలని, ఈ సాక్షాత్కారం మనకు విముక్తి కలిగిస్తుందని హామీ ఇచ్చారు (4.32). మోక్షం గురించిన భగవంతుని యొక్క ఈ హామీ మనకు శిరోధార్యం.

పాపం గురించి వివరిస్తూ శ్రీకృష్ణుడు సుఖదుఃఖం, లాభనష్టం, జయాపజయాలు అనే ద్వంద్వాల మధ్య అసమతుల్యత

“మనకు కర్మపై హక్కు ఉంది కానీ కర్మఫలం మీద అధికారం లేదు” అని శ్రీకృష్ణుడు చెప్పారు (2.47). యజ్ఞం అనే నిస్వార్ధ కర్మ యొక్క శేషమే (ఫలమే) బ్రహ్మం యొక్క అమృతమని ఆయన ఒక రహస్యాన్ని వెల్లడించారు (4.31). దీని అర్ధము ఏమిటంటే మన జీవితాలలో ఎప్పుడైన ఏదైనా పొందామంటే

ప్రేరణే ఒక కర్మను పాపంగా మారుస్తుంది. అదే పనిని యజ్ఞంలా చేసినప్పుడు అది పుణ్యకార్యమవుతుంది. ఇది

The Bhagavad Gita contains eighteen chapters and 700 verses. The eighteenth chapter is called Moksha Sanyas Yoga -union with Liberation through renunciation. It is reaching the destination, which is moksha or liberation, through the path of sanyas or renunciation. This liberation is getting freedom from our divisive mindset; freedom from belief systems; and finally, even freedom from renunciation.

This chapter begins with Arjun's question, "O Hrishikesha, I wish to know distinctly the truth of sannyas (renunciation) and tyaga (relinquishment or abandonment)" (18.1). Krishna replies, "Sages call 'sanyas' the renunciation of all desire ridden actions. The wise declare that 'tyaga' is the relinquishment of the fruits of activities (18.2). Some philosophers declare that all work is tainted and should be forsaken; others declare that acts of yajna (fire rituals or selfless actions), daan (charity), and tapah (penance or self-discipline) should not be relinquished" (18.3). Krishna uses sanyas and tyaga interchangeably, thus, indicating that these are two different names

Krishna makes us aware of the four schools of thought on the aspect of renunciation. Incidentally, at their core, all the belief systems are based on one school of thought or another. The first school is about the renunciation of all desire-ridden actions. It is the absence of motivation while performing actions. The second school states that renunciation is relinquishing the fruits of action while performing any karma (action)

The third school is about renouncing all the actions as they are all tainted. This school of thought suggests dropping the sense of doer-ship by treating the 'existence' as the doer of actions. Finally, the fourth school is about being selective about actions. Actions like yagna, daan and tapah shouldn't be relinquished.

Whatever may be the school of thought, in one way or another all these paths lead to the same destination -mokha.

अर्जुन जानना चाहता था कि युक्त चित्त वाले पुरुषों द्वारा अंत समय में आप (श्रीकृष्ण) किस प्रकार जाने जाते हैं (8.2) और कृष्ण उत्तर देते हैं, ‘‘जो पुरुष अंत काल में भी मुझको ही स्मरण करता हुआ शरीर को त्याग कर जाता है, वह मेरे साक्षात् स्वरूप को प्राप्त होता है - इसमें कुछ भी संशय नहीं है’’ (8.5)।

यह एक निश्चित आश्वासन है कि मृत्यु के समय यदि कोई उन्हें याद करता है तो भी वह उन्हें प्राप्त कर लेता है। लेकिन यह श्लोक यह आभास दिलाता है कि जीवन भर कोई बुराई कर सकता है, एक पथभ्रष्ट मूर्ख हो सकता है जो राक्षसों के मार्ग पर चलता है, एक पाखंडी या भ्रमित हो सकता है, सुख और इच्छाओं का पीछा कर सकता है; और अंत में परमात्मा को याद करना ही काफी होगा। कृष्ण तुरंत इस धारणा को दूर करते हैं और कहते हैं, ‘‘यह मनुष्य अंत काल में जिस-जिस भी भाव को स्मरण करता हुआ शरीर का त्याग करता है, उस-उसको ही प्राप्त होता है, क्योंकि वह सदा उसी भाव से भावित रहा है’’ (8.6)।

ध्यान देने योग्य है कि, न तो हम मृत्यु के समय के बारे में जानते हैं और न ही जीवन के बारे में कोई आश्वासन दे सकते हैं। मृत्यु का समय इतना अनिश्चित है कि उसके आधार पर परमात्मा को याद करने की कोई भी योजना विफल होने की संभावना है। दूसरा, हमारी प्रवृत्ति परिवर्तन का विरोध करने की होती है। बुरे तरीके के जीवन से एक योगी के तरीके से जीवन जीने का संक्रमण एक बहुत बड़ी छलांग है जिसके लिए समय और प्रयास की आवश्यकता होती है। मृत्यु के क्षण में ऐसा कदापि नहीं हो सकता क्योंकि संपत्ति और लोगों के प्रति लगाव एक बार में नहीं छूटता। तीसरा, जब कोई वृद्धावस्था के करीब पहुंच जाता है तो स्पष्टता की बजाय भ्रम की संभावना होती है और अंत तक प्रतीक्षा करने से कोई लाभ नहीं मिलता है।

मतलब यह है कि अनिश्चित अंत की प्रतीक्षा किए बिना जीवन में

ਇਕ ਵਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਾ (ਸਿ੍ਰਸ਼ਟੀ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ) ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ

ਸ੍ਰੀ ਕਿ੍ਰਸ਼ਨ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਪਰਮਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ (4.39)। ਸ੍ਰੀ ਕਿ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਰਧਾ ਰਹਿਤ ਅਗਿਆਨੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਲਈ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਤੇ ਕੋਈ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ (4.40)।

ਗੀਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਇਕ ਮੂਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਜਾਂ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸੋਚ

ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਗੀਤਾ ਦਾ ਅਭਿੰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਕਿ੍ਰਸ਼ਨ ਅਣਨਿਯੰਤਰਿਤ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਜੰਗਲੀ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਟ੍ਰੇਨਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਮਨ ਨਹੀਂ।

అనాసక్తుడై కర్తవ్యకర్మలను ఆచరించు మనుష్యుడు అత్యున్నత స్థితికి చేరుకుంటాడని శ్రీకృష్ణుడు మనకు హామీ ఇస్తున్నారు (3.19). అనాసక్తుడిగా ఆసక్తి, విరక్తి రెండిటిని వదిలివేసిన వాడు; కర్మ ద్వారా మాత్రమే పరిపూర్ణతను పొందినవాడు అయిన జనక మహారాజు ఉదాహరణను ఇస్తారు (3.20).

విలాసాలలో నివసించేవాడు, అనేక బాధ్యతలను కలిగి ఉన్న వాడైన మహారాజు కూడా అనాసక్తుడై అన్ని చర్యలను చేయడం ద్వారా స్వతృష్ట స్థితిని పొందగలడనే విషయాన్ని శ్రీకృష్ణుడు

చరిత్రలో, ఇద్దరు జ్ఞానులు పరస్పరం సంభాషించిన సందర్భాలు చాలా తక్కువ. జనక మహారాజు, అష్టావక్ర ఋషి మధ్య అలాంటి సంభాషణనే, 'అష్టావక్ర భగవద్గీత' అని పిలుస్తారు. ఇది సాధకులకు ఉపయోగపడే ఉత్తమమైన సంభాషణ అని చెప్పబడింది.

ఒకసారి ఒక గురువు గారు గోచీ, భిక్షాపాత్రతో ఉన్న తన శిష్యుడొకరిని చివరి పాఠం కోసం జనకుని వద్దకు పంపాడు. అతను జనకుని వద్దకు వచ్చి, తన గురువు తనను విలాసాల మధ్య ఉన్న ఈ వ్యక్తి వద్దకు ఎందుకు పంపించాడా అని ఆశ్చర్యపోతాడు. ఒకరోజు ఉదయం జనకుడు అతన్ని స్నానానికి దగ్గర్లోని నదికి తీసుకెళతాడు. స్నానం చేస్తుండగా రాజభవనం కాలిపోయిందనే వార్త వస్తుంది. విద్యార్ధి తన గోచీ గురించి ఆందోళన చెందుతాడు అయితే జనకుడు రాజభవనం గురించి ఏ మాత్రమూ కలవరపడలేదు. ఒక సాధారణ గోచీతో కూడా అనుబంధం అనేది అనుబంధమేననీ; దానిని వదిలివేయాల్సిన అవసరం ఉందని ఆ క్షణంలో ఆ శిష్యుడు గ్రహించాడు.

అనాసక్తితో కర్మలు చేయడం భగవద్గీత యొక్క ప్రధాన బోధన. ఇది ఆసక్తి విరక్తుల యొక్క ప్రత్యేక సంగమం. దీని అర్ధం ఏమిటంటే ఒక వ్యక్తి పూర్తిగా బాధ్యత వహించి, వర్తమాన పరిస్థితిలో తన వంతు సర్వశ్రేష్ట కృషి చేయడం. బాధ్యతలను నిర్వహించడానికి చేసే పని యొక్క ఫలితం అనేది చేసిన ప్రయత్నాలను బట్టి ఉండవచ్చు లేదా అది పూర్తిగా విరుద్ధంగా ఉండవచ్చు. ఎలాంటి సందర్భంలో అయినా అతను ఆందోళన చెందడు లేదా కలవరపడడు. అదే సమయంలో, ఆ చర్యల ఫలితం అతనిని ప్రభావితం చేయనందున అతను అంతర్గతంగా సంబద్ధుడై ఉంటాడు. ఆధునిక యుగంలో పని-జీవిత (వర్క్-లైఫ్) సమతుల్యతను కాపాడుకోవడానికి ఇది కీలకమైన మార్గము.