Het Beslissende Kwartier

Op 27 februari 2024 spreekt een rechter in De Bunker, de meest beveiligde rechtbank van Nederland, het vonnis uit in het grootste liquidatieproces uit de Nederlandse rechtsgeschiedenis. Ridouan Taghi, de man die jarenlang vanuit de schaduw opereerde, is er niet bij. Hij weigert te luisteren vanuit zijn cel in Vught.

Het Marengo-proces heeft een pikzwarte rand. Drie doden vielen rond kroongetuige Nabil B.: zijn broer, zijn advocaat Derk Wiersum en zijn vertrouwenspersoon Peter R. de Vries. Zes jaar procederen, duizenden pagina's bewijs en ontsleutelde berichten waarin moorden werden besteld als pizzabezorgingen. Dan valt het woord: levenslang.

De rechtsstaat heeft gesproken, maar de cocaïnehandel draait door en nieuwe gezichten nemen de plaatsen in van de oude. Wat als Nabil B. had gezwegen en nooit naar justitie was gestapt?

Op 11 juli 1995 wandelt generaal Ratko Mladić de stad Srebrenica binnen, een door de Verenigde Naties uitgeroepen safe area. In de dagen ervoor heeft het Bosnisch-Servische leger de observatieposten van de Nederlandse Dutchbat-soldaten een voor een ingenomen. De luchtsteun waar kolonel Karremans herhaaldelijk om vraagt, komt niet of te laat.

Wat volgt is de ergste massamoord in Europa sinds de Tweede Wereldoorlog. Tussen 11 en 16 juli worden meer dan achtduizend Bosnische mannen en jongens systematisch geëxecuteerd. Hun lichamen worden gedumpt in massagraven. Het Joegoslaviëtribunaal in Den Haag oordeelt later dat dit genocide is.

De val van Srebrenica dwingt de internationale gemeenschap om na te denken over wat bescherming betekent, over wat een mandaat waard is zonder de middelen om het te handhaven. Wat als de luchtsteun wel op tijd was gekomen? Wat als generaal Janvier op 10 juli niet had geaarzeld?

De DVD wordt op 15 september 1995 in een Tokiose vergaderzaal geboren uit een dreigende format war. Twee kampen, Philips/Sony tegenover Toshiba/Time Warner, staan lijnrecht tegenover elkaar met elk hun eigen digitale videoschijf. Hollywood weigert te kiezen, de computerindustrie dreigt beide formaten te boycotten. De herinnering aan de Betamax-catastrofe hangt als een schaduw over de onderhandelingen.

In vijftien minuten verandert alles. De rivalen fuseren hun technologieën: de fysieke structuur van Toshiba's Super Density disc gecombineerd met het EFMPlus modulatiesysteem van Kees Schouhamer Immink. Taizo Nishimuro van Toshiba zal later verklaren dat het een overwinning voor de consument is. De Digital Versatile Disc is geboren.

De gevolgen reiken verder dan iemand kon voorzien. Netflix begint als DVD-postorderbedrijf, zonder de DVD geen streamingrevolutie. Maar wat als de onderhandelingen waren mislukt en twee incompatibele systemen de markt hadden gefragmenteerd?

Op 19 oktober 2009 spreekt de rechtbank in Amsterdam het vonnis uit over DSB Bank, het levenswerk van Dirk Scheringa. De voormalige ijsmeester uit Wognum bouwde in 34 jaar een financieel imperium op, maar achttien dagen eerder begon een bankrun die zeshonderd miljoen euro aan spaargeld wegzoog.

Het begon met een oproep van consumentenactivist Pieter Lakeman op televisie: DSB moet failliet. Spaarders belden massaal, de website crashte, De Nederlandsche Bank greep in met een noodregeling. Nu beslissen de rechters over het lot van de bank en haar tienduizenden klanten met problematische hypotheken.

In vijftien minuten wordt het eerste grote bankfaillissement sinds de Tweede Wereldoorlog een feit. Scheringa verliest alles: zijn bank, voetbalclub AZ, zijn kunstmuseum. De afwikkeling zal twaalf jaar duren. Wat als Lakeman had gezwegen: was DSB Bank dan langzaam gekrompen, of had het financiële systeem deze breuk nodig om te worden hersteld?

Op 4 februari 2004 klikt Mark Zuckerberg in zijn studentenkamer op Harvard op de knop die thefacebook.com live zet. Het is tien uur 's avonds, buiten vriest het, en de negentienjarige informatica­student heeft geen idee dat hij de wereld staat te veranderen.

Binnen twee uur registreren zich meer dan vierhonderd studenten. Tegen vier uur 's ochtends zijn het er achthonderd. De exclusiviteit van het Harvard­emailadres en de eis van echte namen creëren iets wat concurrenten als Friendster en MySpace niet hebben: vertrouwen en sociale druk.

Twintig jaar later gebruiken bijna drie miljard mensen het platform. Maar de groei brengt ook beschuldigingen van privacyschendingen, desinformatie en het ondermijnen van democratieën. De jongen die de wereld wilde verbinden, moet zich verantwoorden voor de scheuren die die verbinding veroorzaakt.

Wat als Zuckerberg die avond niet op de knop had geklikt?

Pearl Harbor, 7 december 1941: om zeven uur vijfenvijftig in de ochtend naderen honderddrieëntachtig Japanse vliegtuigen de Amerikaanse Pacifische Vloot. Commandant Mitsuo Fuchida kijkt omlaag naar acht slagschepen, zij aan zij afgemeerd langs Ford Island. Geen luchtafweer, geen gevechtsvliegtuigen. Hij seint drie woorden: Tora, Tora, Tora.

In vijftien minuten verandert alles. De Arizona explodeert en zinkt in minder dan negen minuten, elfhonderdzeventien man sterven. De Oklahoma kapseist en sluit vierhonderdnegenendertig bemanningsleden op in de romp. Negentien schepen vernietigd of zwaar beschadigd, meer dan driehonderd vliegtuigen verwoest, vierentwintighonderd doden.

Het isolationisme dat Amerika decennialang definieerde, verdwijnt in de rook boven de haven. President Roosevelt spreekt de volgende dag het Congres toe: a date which will live in infamy. De stemming is vierhonderdzevenentachtig voor, één tegen. De industriële reus ontwaakt.

Wat als de aanval niet had plaatsgevonden, of Japan eerst de oorlog had verklaard zoals het internationale recht voorschreef?

Op 17 september 1997 loopt Jos Benschop, een zevenendertigjarige natuurkundige, door de gangen van ASML in Veldhoven met een stapel rapporten over technologieën die nog niet bestaan. In de vergaderruimte moet een besluit vallen: welke richting kiest dit relatief onbekende Brabantse bedrijf voor de toekomst van chipproductie?

De keuze valt op extreem ultraviolet lithografie, een technologie die onderaan de ranglijst van het machtige Amerikaanse consortium SEMATECH staat. Te moeilijk, te duur, te onzeker. Maar Benschop gelooft dat de fysica geen fundamentele obstakels bevat. De reis die volgt duurt tweeëntwintig jaar, kost miljarden en leidt langs talloze tegenslagen.

Vandaag is ASML een van de meest waardevolle bedrijven van Europa. Elke geavanceerde chip ter wereld, van smartphones tot servers voor kunstmatige intelligentie, wordt gemaakt met machines uit Veldhoven. Machines van honderdtachtig ton die meer dan honderdvijftig miljoen euro kosten. En ASML is de enige ter wereld die ze maakt.

Wat als die vergadering in 1997 anders was verlopen?

Op 7 februari 1992 zetten vierentwintig ministers hun handtekening onder een document dat de Europese Unie zou stichten. In de Statenzaal van het Gouvernement aan de Maas, onder kristallen kroonluchters en omringd door hussaren in ceremonieel tenue, wordt een belofte bezegeld: oorlog tussen de oude aartsvijanden Frankrijk en Duitsland moet voor altijd ondenkbaar worden.

Het verdrag komt voort uit de schok van de Muur. Twee jaar eerder zagen Europese leiders een herenigd Duitsland van tachtig miljoen inwoners opdoemen. Helmut Kohl en François Mitterrand smeden een deal: Duitsland geeft zijn geliefde D-mark op, Europa krijgt een gemeenschappelijke munt. Niet indammen, maar inbedden.

Toch knaagt twijfel. De Britten tekenen met uitzonderingen, de Denen moeten nog een referendum doorstaan dat het verdrag bijna zal torpederen. Zelfs Kohl's bombastische woorden over de Verenigde Staten van Europa blijken voorbarig.

Vijftien minuten kostte het om vierentwintig handtekeningen te zetten. Maar wat als Maastricht was mislukt? Als de Denen definitief nee hadden gezegd, of de Fransen hun nipte meerderheid niet hadden gehaald?

Op 3 december 1967 plaatst chirurg Christiaan Barnard in het Groote Schuur Ziekenhuis in Kaapstad het hart van de hersendode Denise Darvall in de borstkas van Louis Washkansky. Na een elektrische schok begint het donorhart te kloppen: de eerste harttransplantatie bij een mens is een feit.

Washkansky, een drieënvijftigjarige kruideniersverkoper met hartfalen in het eindstadium, overleeft de operatie en wordt wakker met droge humor. Achttien dagen later sterft hij aan longontsteking, zijn immuunsysteem uitgeschakeld om afstoting te voorkomen. Toch bewijst hij dat het kan.

De operatie dwingt de wereld na te denken over de definitie van dood. Hersendood bestaat juridisch nog niet, orgaandonatie heeft geen wettelijk kader. Pas met de komst van ciclosporine in de jaren tachtig wordt harttransplantatie een realistische behandeling. Vandaag leven duizenden mensen met een donorhart.

Wat als Barnard die nacht niet had durven opereren, en de race om de eerste transplantatie door een ander was gewonnen?

Op 30 november 2020 staren biologen wereldwijd naar dezelfde livestream, naar dezelfde grafiek, naar hetzelfde onmogelijke getal: 92,4. In één klap beslecht AlphaFold, de kunstmatige intelligentie van DeepMind, vijftig jaar wetenschappelijke strijd over het eiwitvouwingsprobleem.

Het raadsel leek onoplosbaar. Een eiwit van negentiennegentig aminozuren kent meer mogelijke configuraties dan er atomen in het heelal zijn. Experimentele methoden kostten maanden, soms jaren, voor één enkele structuur. Maar het team van Demis Hassabis en John Jumper bouwde een neuraal netwerk dat leert van de evolutie zelf, van de patronen die de natuur gebruikt.

CASP-oprichter John Moult spreekt de woorden uit die de wereld overgaan: het probleem is in zekere zin opgelost. Binnen maanden bevat de AlphaFold-database meer dan tweehonderd miljoen voorspellingen, gratis toegankelijk voor iedereen. In 2024 volgt de Nobelprijs voor Scheikunde.

Wat als AlphaFold had gefaald? Zou het eiwitvouwingsprobleem nog jaren onopgelost zijn gebleven, en de geneeskunde decennia achter blijven lopen?