Historische BoekenCast

• Middeleeuwers hadden plaatjes aan de muur van keisnijdingen, waarbij een kei operatief en onverdoofd werd weggesneden uit het hoofd van een zot. Ook hingen er schilderijen aan de wand van hoofden in bakovens, omdat een nieuw hoofd een nieuw, verbeterd mens zou opleveren. Een gesprek met historica Wendy Wauters, schrijver van Lijf der zotheid, waaruit blijkt dat de middeleeuwers niet zoveel gekker waren dan wij.
• Adolf Hitler wilde de democratie afschaffen met constitutionele middelen, zei hij in 1930 in een afgeladen rechtszaal. Na die uitspraak had hij één maand, drie weken, twee dagen, acht uur en veertig minuten nodig om de Weimarrepubliek om te vormen tot een autoritaire staat. Historicus Timothy W. Ryback schreef er een boek over: 53 Dagen. Hoe Hitler een democratie ontmantelde. Recensent Wim Berkelaar bespreekt het.
• Vikingen zouden grof en gewelddadig zijn, en last hebben van een plunder-obsessie. Dat klassieke beeld is aan revisie toe, zo blijkt uit Het laatste Vikingrijk van Kristina Ekero Eriksson en Bo Eriksson. ‘Het waren uiteraard krijgers en rovers, maar ze brachten ook beschaving en christendom,’ aldus recensent Manon van der Heijden.
• De Albanese dictator Enver Hoxha was bijna stalinistischer dan Stalin en jaloers op Mao’s persoonsverheerlijking. Bovenal was hij paranoïde en megalomaan. Onlangs verscheen een nieuwe biografie over hem. Pieter van Os bespreekt het boek en legt uit hoe Hoxha de harten veroverde van maoïsten in het Westen.

- Bij geweld uit naam van religie denken we aan de aanslagen op Charlie Hebdo en de Twin Towers. Maar het geweld in naam van een godheid is veel ouder en vooral veel maar dan dat. Het behoort tot het standaardpakket van de grote monotheïstische godsdiensten, zo blijkt uit het boek Heilige Huisjes van historicus Kaj Brens. ‘In heilige teksten staan expliciete, gewelddadige en verdrukkende teksten. Die kun je niet redigeren.’

- Onteigenen heeft een slechte naam. Maar was de afschaffing van de slavernij niet een grote onteigeningscampagne? En als de overheid zich het spoorwegnetwerk niet had toegeëigend, was er dan überhaupt wel mobiliteit geweest in de negentiende en twintigste eeuw? Zonder onteigening geen vooruitgang, concludeert de economische historicus Nicholas Mulder in zijn boek Macht en eigendom. Daarin zou hij weleens gelijk kunnen hebben, vindt recensent Pieter van Os.

• We kennen hem van ‘de stoel’ en ‘het huis’. Gerrit Rietveld zou wereldberoemd worden, ook in eigen land, maar zijn succes had een lange aanloop. Nederland was zogezegd niet meteen klaar voor zijn werk en zijn ontwerpen. Rémon van Gemeren schreef een lijvige biografie over de ontwerper en schuift aan om te vertellen over zijn onderzoek.
• Een negentiende-eeuwse Schotse dominee had het als eerste over een land zonder volk voor een volk zonder land. Het mythisch-ideologische verhaal achter Israël is sindsdien niet meer weg te denken en tot op heden pijnlijk actueel, zo blijkt uit Staat van verbeelding. Een historische reis door Palestina-Israël van Lodewijk van Oord. Een eyeopener, aldus recensent Anne-Lot Hoek.
• De zestiende-eeuwse Indiaase keizer Akbar de Grote was voor zijn tijd zeer ruimdenkend: hij wilde zijn onderdanen leren leven met andersdenkenden en andersgelovigen. Hij had net zo goed Akbar de Tolerante kunnen heten, maar dankzij zijn veroveringen en heerszucht werd het toch 'de Grote'. In het nieuwste nummer van Historisch Nieuwsblad lees je een portret van de Indiase keizer, vertelt hoofdredacteur Bas Kromhout.

• Het boek De kracht van middenmacht van Oost-Azië-kenners Remco Breuker en Casper Wits gaat over fiere naties die zich als een dappere David verzetten tegen de populistische Goliath-supermachten van onze tijd. Als het gaat om het versterken van onze democratie, kunnen Europa en Nederland leren van ‘middenmachten’ Zuid-Korea, Japan en Taiwan, stellen de auteurs. ‘Maar we moeten eerst af zien te komen van onze geografische ongeletterdheid en winterslaap.'
• David Hume, Dennis Diderot en Immanuel Kant worden vaak genoemd als de achttiende-eeuwse helden van de geest die ons de Verlichting brachten. Maar er is een naam die vaak wordt vergeten in dat rijtje. Die van de Duitse zelfdenker George Forster, die te vooruitstrevend was, zo niet te woke voor zijn tijd. Met haar nieuwe boek De reiziger haalt Andrea Wulf hem onder het stof vandaan en redt ze Forster van de vergetelheid. Recensent Anne-Lot Hoek bespreekt het boek.

• Eind jaren veertig, begin jaren vijftig vertrokken duizenden Nederlanders naar Zuid-Afrika op zoek naar een beter bestaan. Retour Pretoria vertelt het verhaal van een christelijk echtpaar dat de Zuid-Afrikaanse droom najoeg en de apartheid in het land als vanzelfsprekend ging zien, maar er langzaam steeds meer afstand van nam. Auteur Marusja Aangeenbrug schuift aan om te vertellen over het boek en haar onderzoek.
• Ze strijdt al een leven lang voor vrouwenrechten en tegen racisme en milieuvervuiling. Ze zal daarom vast vinden dat we in donkere tijden leven. Maar de Amerikaanse historica Rebecca Solnit ageert in haar nieuwste boek Het begin volgt op het einde juist tegen alarmisme en doemdenken. Want als je de wereld van nu vergelijkt met die uit haar geboortejaar 1951, moet je wel concluderen dat die onmiskenbaar ten goede is veranderd. ‘Een meeslepend en heerlijk stellig boek’, aldus recensent Pieter van Os.
• Cancelcultuur bestond ook al in de Middeleeuwen, maar heette toen excommunicatie. Dat blijkt uit een verhaal in het nieuwe nummer van Historisch Nieuwsblad, vertelt hoofdredacteur Bas Kromhout. Wie deze banvloek van paus en kerk over zich heen kreeg, was uitgesloten van de heilige sacramenten en werd sociaal vaak als paria gezien. Toch was excommunicatie een verbeteringsstraf: wie tot inkeer kwam, kreeg een herkansing.

• Wanneer en waarmee begon ons vaderland? Het antwoord op die vraag is inmiddels even klassiek als de gebeurtenissen zelf: Nederland ontstond in de stoere Tachtigjarige oorlog tegen de dwingeland Philips II, en werd vervolmaakt in de Gouden Eeuw. Niet dus, schrijft Daniel Paarlberg in De Grondleggers. Het begon allemaal veel eerder en heel anders, vertelt hij. We danken het moderne Nederland niet aan regenten en gewiekste zakenlui, maar aan boeren en de pioniers van de West-Nederlandse Laagvlakte.
• In Onwillige volksgenoten bestrijdt historicus Peter Longerich het idee dat het hele Duitse volk achter de nazi’s stond en dat zij dem Führer entgegen arbeiten. Recensent Wim Berkelaar las het boek en concludeert: ‘Longerich maakt het te mooi. Je kunt namelijk heel goed mopperen op de nazi’s en tegelijkertijd naar de Führer toewerken.’

• ‘Afgemaakt als een dolle hond,’ zo schrijft de Nederlandse vrouw van een hoge medewerker van de Indonesische Mohammad Hatta. Ze is zojuist bevallen van hun vierde kind, en heeft net gehoord dat haar man geëxecuteerd is door de Hollanders tijdens de zogeheten Operatie Kraai. Geen ongeluk, geen toeval, maar vooropgezette eliminatie, concludeert Frank Vermeulen in Masdoelhak en Adriana, of de toegedekte moorden van de Indonesiëoorlog. ‘De Nederlandse regering wilde met name medewerkers van Soekarno en de zijnen uitschakelen,’ vertelt hij.
• Amsterdam werd in de jaren tachtig en negentig een stad voor en van iedereen. In Amsterdam voor sjiek en sjofel vertellen architectuur- en stadskenners Petra Brouwer en Tim verlaan hoe de stad in de jaren zeventig werd behoed voor cityvorming met kantoren en auto’s, en in plaats daarvan een mensenstad werd. Rotterdammer Manon van der Heijden bespreekt het boek.

• De Joodse journalist Paul Sanders waarschuwde voor het opkomende nationaal-socialisme in Duitsland: hij voorzag dat de nazi's Nederland en Europa niet met rust zouden laten. Zijn tijdgenoot Menno ter Braak zou met zijn essay Het nationaal-socialisme als rancuneleer de canon van klokkenluiders halen. Maar Sanders raakte in de vergetelheid. Historicus Claartje Wesselink haalde hem onder het stof vandaan.
• Tegen het Westen. In gesprek met onze vijanden. Zo heet het nieuwste boek van de Franse auteur Frédéric Martel, die eerder furore maakte met zijn boek Sodoma, over de oneerbare gebeurtenissen achter de muren van het Vaticaan. Ditmaal zoekt hij de vijanden van Europa op, van Steve Bannon tot 'Poetin-fluisteraar' Aleksandr Doegin. Martel komt tot de conclusie dat deze critici van het Westen een karikatuur maken waar ze zelf in gaan geloven. Recensent Pieter van Os bespreekt het boek.

• Volgens wetenschapsjournalist Marcel Hulspas is onze beschaving uiteraard schatplichtig aan de Grieken en Romeinen, maar moeten we de oorsprong van het moderne Europa eigenlijk later zoeken: in de Middeleeuwen. In Wij, Europanen. Een onwaarschijnlijke ontstaansgeschiedenis laat hij zien hoe Europa sinds dat tijdperk gevormd is door rationaliteit, maar ook door schaduwkanten zoals uitsluiting en superioriteitsdenken. De auteur schuift aan om te vertellen over zijn onderzoek.
• In 1925 verscheen de historische roman Jud Süß van de Duits-Joodse schrijver Lion Feuchtwanger. Het boek was bedoeld als een ideeënroman, waarin de Joodse hoofdfiguur zijn zwakheden probeert te overwinnen. Vijftien jaar later maakten de nazi’s er in een film een naargeestig antisemitisch verhaal van. Recensent Wim Berkelaar bespreekt deze historische klassieker, die opnieuw is uitgegeven.
• Het zomernummer van Historisch Nieuwsblad gaat over de geschiedenis van het kind: al eeuwenlang een bron van vreugde én kopzorgen voor ouders. Hoofdredacteur Bas Kromhout doet een greep uit de verhalen in het tijdschrift: over de castratieangst van Freuds patiëntje kleine Hans, de geschiedenis van het kind als kieskeurige eter, en het verhaal van kindsterretje Shirley Temple.

• Schrijver Philip Dröge reisde voor zijn nieuwe boek De tijdreiziger de wereld over om de mysteries van de tijd te ontrafelen. Hij verbaasde zich over monniken op Athos die de tijd vergaten, en meer nog over Manilla, waar de stipte westerse tijd de slordige ‘katholieke tijdsbeleving’ verdreef. ‘Wie de tijd beheerst, beheerst alles en iedereen, zo leert de geschiedenis’, aldus Dröge. 
• Dokter Magnus Hirschfeld was met zijn Institut für Sexualwissenschaft een beroemdheid, die door de nazi’s werd uitgeschakeld en in ballingschap stierf in Parijs. Hij was de eerste die operaties uitvoerde om mensen fysiek te veranderen. Historicus Alex Bakker beschreef het verhaal van Dora Richter en Gerd Katter, die dokter Hirschfeld in de jaren twintig behandelde. Recensent Manon van der Heijden bespreekt het boek.
• Furious Minds. The Making of the MAGA New Right. Zo heet het boek van Laura K. Field over de denkclubjes achter Trump. De invloedrijke mannen die het oor hebben van de Amerikaanse president geloven dat de grondwet alleen voor witte Amerikanen geldt, en niet voor burgers van kleur, aldus historicus Bas Kromhout.