Marella

La transfurmaziun dals lareschs en differentas colurs è adina puspè fascinanta, ed attira er ina pluna giasts en l’Engiadina. Quest’emissiun è ina repetiziun d'ina marella da l’onn 2024.

Igl è quel mument, cura ch’ils lareschs midan la colur da lur guglias d’in verd stgir en in mellen dad aur e procuran per cuntradas che sumeglian ina surfatscha aurada.

Il laresch sez serva ultra da la furniziun laina elavurada en differentas modas, sco ina planta ideala en guauds da protecziun cunter lavinas. Quai grazia a sias ragischs profundas e sia scorsa grossa che protegia la planta er cunter incendis. Dentant vegn il laresch er sfruttà en autras manieras, p.ex. sco lain lunar. «Il laresch è fitg rustical, tegn'ora, feridas, dirs envierns. El dovra però blera glisch per ch'el, possia crescher», resumescha il selvicultur da S-chanf, Adrian Schorta. Sper el vegnan ulteriurs selviculturs a pled, dentant er persunas dal turissem, ed ina dunna da Scuol cun il polesch verd che elavura itg da rascha or dal laresch.

La «Marella» s’avischina a questa planta unica, raquinta da la vita sexuala dal laresch e declera era, daco ch’el è l’unica planta da guglias che sa deliberescha da quellas avant l’enviern.

Durant decennis è il roman «Carschen uost» dad Imelda Coray-Monn (1933-2009) restà en in truclet. Ussa vegn el publitgà or dal relasch e n’ha perdì nagut da sia actualitad.

Il roman scrit vers la fin dals onns 1970 raquinta l’istorgia da Veronica, ina dunna che tschertga sia plazza en in mund plain aspectativas – tranter lètg, maternitad, desideri da libertad e crisas psichicas. In roman surprendentamain modern che tracta tematicas er anc oz tabuisadas.

La «Marella» preschenta passaschas or dal roman, commentadas da Viola Cadruvi e da Rico Valär. Plinavant vegn era Imelda Coray-Monn a pled, quai grazia a material d’archiv.

Ils 3 da november vegni serius per Donald Trump. Las elecziuns en il parlament dals Stadis Unids, ils «midterms», valan sco attestat per il president.

Cun cameras, microfons e l’idea da badar il puls a l’America avant questas elecziuns intermediaras è sa mess en viadi in team da l’emissiun Club da SRF vi sur mar. Er da la partida: ils dus rumantschs Paula Nay e Fabrizio Bonolini.

En la Marella raquinta il duo da lur viadi da reportascha – dad adversarias a l’abort e dunnas en las stretgas, da glieud che viva en motels perquai ch’els n’han betg raps per in’abitaziun e dals malspierts da la guerra che fan barlot en il chau dals veterans.

Uschia partan els intginas invistas en lur viadi da 24 dis, tras 10 stadis federativs ed inscunters cun 70 persunas – e san da raquintar co i va cun l’America.

La stad 2026 ha purtà dis cun temperaturas da passa 30 grads, notgs chaudas ed asfalt ardent. E talas stads pudessan daventar pli frequentas en l’avegnir.

Ma quant bain essan nus preparadas per dapli chalira? La «Marella» va a la tschertga da respostas, vi da l’exempel da Cuira. Pertge sa stgauda ina citad spezialmain ferm? Tge rolla giogan plantas, sumbriva, aua e surfatschas verdas? E tge po la citad far concretamain? L’emissiun mussa tge mesiras che Cuira ha gia prendì, nua ch’i dat anc sfidas e pertge che l’adattaziun al clima è er ina dumonda da spazi e politica. E nus guardain enavant: Co pudess Cuira vesair or en 20 onns e co vulain nus viver en la citad durant las stads futuras?

La «Marella» cuntinuescha sia seria deditgada a la mort cun ina sisavla emissiun deditgada al suicidi ed al suicidi assistì.

Era sch’il suicidi è per part anc tabuisà en nossa societad; igl è in fatg ch’i dat di per di persunas ch’embratschan la mort da libra voluntad. En Svizra moran mintg’onn bun 1000 persunas tras suicidi. Ma tge capita en ina persuna, per ch’ella na veglia betg pli viver vinavant? E tge sfidas spetgan quels e quellas che restan enavos?

La «Marella» s’inscuntra cun la psicoterapeuta Anna Seraina Arquint ch’ha pers sia atgna mamma tras suicidi, e cun Thomas Cathomen ch’ans raquinta da ses bab ch’ha decidì avant 14 onns da partir cun assistenza.

Dus stritgins sin in test da gravidanza – Flurina è en speranza. Ma ella na vul betg esser en speranza. Tge capita uss? Tge pussaivladads ha ella? E tge facturs pon influenzar sia decisiun?

La Marella accumpogna la Flurina fictiva sin sia via dal test positiv fin suenter sia decisiun. Riccarda Menghini dal post da cussegliaziun Adebar declera tge che fatschenta dunnas en ina tala situaziun, co ch’ina cussegliaziun po gidar e co ch’in abort vegn fatg. E la Marella dat er in sguard sin la situaziun legala, l'istorgia da l'abort en Svizra e las differenzas sur ils cunfins. Ed ella dumonda: Tge capita suenter in abort – corporalmain e psichicamain?

Il «Magliacudeschs» preschenta quatter novs cudeschs rumantschs che raquintan da curaschi, desideri e da giustia.

«Il chavrer da Valdretta» da Jon Bardola tematisescha gia ils onns 1930 dumondas da la societad surprendentamain modernas. Nina Dazzi raquinta da ses debut da lirica «Papardets» e tradescha co che sias poesias naschan.

En «Sur ils nivels» da Xenia Berther scuvra ina vulp curiusa il mund, entant ch’in buob da 11 onns vegn confruntà en «Mieu amih Cour da fier» da Daniel Badraun cun mobing ed in ami misterius.

Nina Dazzi e Mevina Puorger èn giasts en la «Marella» ed envidan a scuvertas litteraras rumantschas.

Datti sper las actas uffizialas ed ils cudeschs d’istorgia gronds insatge pli fascinant che las regurdientschas persunalas d’ina da las davosas perditgas dal temp da guerra?

Cun tadlar l’istorgia da Balser Fried, ch’aveva be tschintg onns il 1944, pon ins survegnir l’impressiun ch’i na dettia nagut pli viv. Dentant – il silenzi da la famiglia e la tema da quel temp na fan betg pli simpel da mussar il curaschi da ses bab Valentin, anzi. La «Marella» guarda sur la spatla al posttenent da Martina, cura ch’el telefonescha, s’agitescha, roga u ristga ses post per salvar fugitivs al cunfin tranter la Svizra e l’imperi naziunalsocialistic.

Quant sensibla che questa istorgia sper l’En è, mussa er il fatg ch’ella para d'exister be anc en la memoria dal mattet d'ina giada. Oz ha Balser Fried 87 onns ed el raquinta en la «Marella» dals muments che na laschan anc oz betg liber el – dals schuldads da la SS che prendan encunter fugitivs dals Grischuns, da la dunna che vul najentar ses uffant u dals aviuns ch'eran en viadi per bumbardar Dresden.

A chasa, en la recepziun da l’hotel, sut la duscha – quasi mintgin e mintgina sa, nua ch’el era ils 11 da settember 2001 ch’è ì en l’istorgia sco «9/11». Il di che terrorists han rapinà quatter aviuns per attatgar ils Stadis Unids en ils centers da lur pussanza.

Els hajan subit realisà la vieuta epocala, raquinta Casper Selg ch’era manader da l’«Echo der Zeit» da radio SRF a la «Marella». 2’977 umans èn vegnids assassinads quel di. Blers als èn seguids – sin nivel geopolitic en la vendetga americana da la «guerra cunter il terror», ma era directamain a New York cun murir anc onns suenter dad intoxicaziuns da la pulvra che las turs han causà cun sballunar. Da quai quinta la schurnalista dal radio SRF Barbara Colpi. Lur raquints – en ina «Marella» da turs, terror e trauma.

La professiun dals siemis: Per ils ins èsi quella ch'els han gia emprendì da giuven. Auters percorschan pir onns pli tard ch'els vulessan far insatge tut auter. Pertge midan ozendi uschè bleras persunas lur professiun – e co chattan ins l'atgna via?

Quatter istorgias persunalas mussan con differentas che biografias professiunalas pon esser: dal lennari che na vuless mai pli midar sia professiun fin tar persunas che han gì il curaschi da cumenzar anc ina giada – u schizunt insaquantas giadas – dal tuttafatg da nov.

Mintgatant maina ina sviada numnadamain precis là, nua ch'ins vuleva atgnamain ir.