Profil

La mamma da quatter uffants è sa participada a la nova seria da la SSR «Hoch hinaus – Vom tiefsten zum höchsten Punkt der Schweiz».

Cun tschintg ulteriuras persunas da tut las regiuns linguisticas ha Victoria Buchli (38) da Scharans fatg pli che 200 kilometers, da las Inslas da Brissago en il Tessin fin si sin il Piz Dufour en il Vallais. Betg mo ina sfida sportiva, mabain era ina sfida persunalmain fitg intensiva.

En il Profil da RTR raquinta Victoria Buchli tge ch'ha motivà ella da sa participar a l'aventura, da tge etappa ch'ella ha gì il pli grond respect e pertge ch'il temp davent da la famiglia ha fatg bain a tuts.

Sco in dals pitschens da 15 fragliuns ha Gion Battesta Manetsch vesì pauc dal mund durant l’uffanza e l’adolescenza a Mumpé Medel. Il Plantahof ha avert ses orizont. Oz guarda l’um da 71 onns enavos sin dus cudeschs ch’el ha scrit davart ses vitg nativ e sia famiglia.

Dapi sia naschientscha viva el en la bella fracziun cun vista idillica sin il massiv dal Péz Ault ed il territori da skis da Mustér. Gion Battesta Manetsch è naschì il di da sontga Gada l’onn 1955 a Mumpé Medel sco quattordeschavel da 15 uffants. Si’uffanza, la famiglia, la vita purila, ma er ils abitants e las abitantas da Mumpé Medel han marca sia vita uschè ferm ch’el ha deditgà in cudesch a ses aclaun nativ: «Mumpé Medel – ils Gualsers e lur istorgia». Questa ovra reflectescha la vita, la societad, las tradiziuns, la religiun ed il svilup economic, ma era disgrazias capitadas a Mumpé Medel. Per exempel l’incendi dramatic dal 1836 causa la mancanza d’aua en il vitg. Quai è mo ina da las bleras istorgias che van sut la pel e ch’ins chatta en il cudesch, cumparì l’onn 2024.

Il cumenzament da november preschenta Gion Battesta Manetsch in segund cudesch. Quel è deditgà a sia famiglia. «L’istorgia da nossa famiglia po esser in model da bleras autras famiglias che han vivì en relaziuns simplas e temps difficils», declera l’autur. Tge che ha motivà il pur da Mumpé Medel da scriver malgrà il ferm engaschament en uniuns ed uffizis, e pertge che la scolaziun al Plantahof è stada la scola da la vita, quai tradescha Gion Battesta Manetsch en il «Profil» da RTR.

Las ragischs da Gion Peder Uffer (77) èn a Savognin. Creschì si è el dentant a Zug. Là è el ì a scola, ha fatg l’emprendissadi ed è lura ì cun 20 onns a Savognin, atgnamain per restar e passantar sia vita en Surses. El ha fatg part da la suprastanza communala ed è s’engaschà en diversas uniuns, fin

Il plan da Gion Peder Uffer era ils onns 1970 da restar en Surses. Cun survegnir l’offerta da surpigliar ina lainaria a Cham, èn el e sia famiglia giuvna però returnads en il chantun da Zug.

I saja stada la dretga decisiun, era perquai che sia dunna che vegn da la Spagna na saveva pigliar a mauns nagut cun las muntognas. Avant 17 onns èn el, sia dunna e tut la famiglia vegnids tutgads d’in trist destin. La figlia è morta cun 28 onns d’in accident da traffic. «I na dat nagin di senza in patratg a nossa figlia», raquinta l’um da 77 onns.

Sper la dumonda dal pertge restan era las renfatschas envers l’agir da la polizia en quel cas. El na saja betg vegnì contactà sco emprim da la polizia, mabain da l’ospital universitar da Turitg cun la dumonda da donaziun d’organs. I saja ì fitg bler sbaglià, raquinta il bab. Anc oz haja el bleras dumondas che nagin na veglia u na sappia respunder.

Gion Peder Uffer ha chantà blers onns en il Chor viril da Zug. Suenter ch’il chor è sa schlià la primavaira, han el e trais collegas fundà a curta vista in nov chor. Il Chor maschadà da Zug e conturn. Quels dis ha il chor cumenzà cun las emprovas e natiralmain saja il chor avert per tut las persunas interessadas a litteratura da chant rumantscha, di il president cun luschezza.

S’engaschar per musica da chor, la cuminanza ed il rumantscha, quai saja insatge che fetschia simplamain plaschair ad el.

Giochen Bearth ha blers onns experientscha en la medischina veterinara. El ha gì in’atgna pratica a Sumvitg. Dapi il 2019 è el veterinari chantunal dals chantuns Grischun e Glaruna. El è il manader da l’Uffizi per la segirezza da victualias e per la sanadad d’animals.

«Jau surprenda gugent responsabladad e vi er effectuar insatge», di Giochen Bearth davart la motivaziun da midar da la pratica da Sumvitg en la birocrazia a Cuira. Ils emprims onns ha Giochen Bearth lavurà tar la partiziun epidemia d’animals. Dapi il 2019 maina el l’uffizi ch’è in uffizi da protecziun. L’incumbensa è da controllar, dad intervegnir e da curreger. «Ch’il client n’è betg adina cuntent cun las mesiras è cler», di Giochen Bearth en il profil.

«Nus avain noss principis, stuain esser chapaivels, consequents, uniforms e lura funcziuni en ils pli blers cass», manegia il veterinari chantunal vinavant. Delicat vegni là nua ch’i dat escalaziuns. E quellas datti adina puspè. Quai sentan cunzunt las persunas ch’èn sin il plaz. Giochen Bearth sez ha mai gì tema pervia dad escalaziuns. Ma i ha er gia dà situaziuns nua ch’els han duvrà l’agid da la polizia. Sco en il rest da la Svizra ha l’uffizi en il Grischun e Glaruna dad exequir scumonds da tegnair animals. «Nus numnain quels menaschis menaschis en il focus. Quai è menaschis ch’ins accumpogna sur onns», di Giochen Bearth vinavant. Accumpagnar na vul betg dir dad ir a baiver in café, mabain accumpagnar cun mesiras. Cun la finamira da surmuntar ils problems per vegnir en in stan normal.

Mort, cumià e malancurada èn temas ch’accumpognan Gianina Guetg gia ditg.

La dunna da 42 onns è oriunda da Savognin e viva oz cun ses um e blers animals sin in bain puril ad Azmoos en il chantun da Son Gagl. Sco assistenta veterinara è ella confruntada regularmain cun il laschar ir. Oz accumpogna ella era persunas en lur malencurada suenter la perdita d’in carstgaun u d’in animal. Atgnas experientschas han profundà sia relaziun cun quests temas. En il «Profil» raquinta Gianina Guetg da sia lavur e da la finitadad da la vita ed explitga, pertge che la dolur dal cumià è per ella a medem temp in grond segn d’amur.

L’onn 1997 è Aita Largiadèr da Santa Maria ida per l’emprima giada ad alp. Suenter quella emprima stad sin l’alp Prasüra sur Santa Maria ha ella ditg: «Ina giada e mai pli». Tuttina èn lura suandadas bleras autras stads si d’alp.

Questa stad è la dunna da 52 onns stada per la 30avla giada si d’alp. Aita Largiadèr è creschida si sco figlia d'in pur a Santa Maria, en la Val Müstair. Gia da pitschna era ella fascinada dals animals. La fascinaziun per ils animals, per la vita purila, per il viver ensemen cun la natira ed l'avair quità da quella è restada. Il pli gugent lavura Aita Largiadèr cun ils animals, en spezial cun las vatgas. Sin d’alp pavla e mulscha la pastra e signuna las vatgas.

Dal latg che quellas dattan mintga di fa ella gist al lieu chaschiel, paintg e jogurt. Ils mais da stad passenta Aita Largiadèr sin l’alp Prasüra. Per finanziar la vita quotidiana è la dunna, che va gia dapi 30 onns ad alp, dependenta d’ina professiun durant l’entir onn. Uschia lavura ella ils mais d’enviern tar la Spitex en la Val Müstair. Tgirar insatgi – quai accumpogna pia ella ils mais da stad si d’alp, ma er ils mais d’enviern sco collavuratura da la Spitex.

L’esser tranter dus munds – quel rumantsch e quel englais – è il mintgadi da la traductura diplomada en pliras linguas. En la medema situaziun sa chatta ses um ch’è creschi si en Engiadina e che ha ragischs portugaisas. La vita da Hannah Silva Monteiro Felce na pudess betg esser pli variada.

Cun sis mais è ella arrivada cun ses geniturs e las duas soras da l’Engalterra en Engiadina. Là ha ella passentà ils emprims 13 onns da sia vita en in ravugl fitg rumantsch, cumbinà cun la lingua da famiglia, l’englais. Da stuair abandunar quel dachasa per ir a star puspè en Engalterra en la vegliadetgna da teenager na saja insumma betg stà facil, sa regorda la dunna che ha oz 36 onns. «Per mai è quai stà fitg grev. Jau na chapiva betg daco che nus avain stuì ir davent da l’Engiadina. L’Engalterra da quel temp n’era mai mes dachasa ed insatge ester per mai. Jau saveva che jau na tutgia betg là». Turnada da l’Engalterra en Engiadina è Hannah Silva Monteiro Felce per studis en connex cun sia lavur da doctorat. Restada saja ella dentant pervi da l’amur. Avant set onns èn ella e ses um Miguel sa scuntrads, dapi in onn èn els maridads. Lur lingua en la relaziun è il rumantsch. Las differentas linguas e culturas furman di per di er il mund professiunal da Hannah Silva Monteiro Felce. Quai era durant sia lavur al gimnasi privat cun scolars e scolaras da passa 45 differentas naziuns. La lingua uffiziala en scola è l’englais. Il rumantsch haja tenor ella dentant adina er ina plazza en l’englais «La lingua rumantscha e l’englaisa van uschè bain ensemen pervi da la structura, ma er il tun dal rumantsch, cura ch’ins translatescha en engles, ha uschè in bella melodia». Fermamain a cor stat perquai a la translatura professiunala la tgira e la promoziun da la lingua rumantscha. Tar quella tutgia era lavur da sensibilisaziun en las scolas, tranter auter era cun mussar las parallelas tranter il rumantsch e l’englais e damai ils gronds avantatgs ch’in uffant d’ina lingua latina haja.

Ina vita cun bler dretg ed ir en pensiun cun maridar.

Hermann Laim (67) ha maridà l’onn ch’el è ì en pensiun. Pli baud na saja quai simplamain betg sa dà, raquinta l’anteriur derschader regiunal. Avant ch’el ha midà en la dretgira è el stà secretari dal departament d’educaziun ed ha atgnamaintg pensà ch’el na midia mai lavur. Vegnì èsi auter – propi planisà n’haja el mai sia carriera professiunala. I fiss era stà pussaivel ch’el daventia professer. El na pensa dentant betg en opziuns ed era betg en il conjunctiv. La vita saja uss. Hermann Laim di da sasez ch’el saja attaschà ferm a ses lieu d’uffanza Alvagni. «Jau lasch encrescher per il vitg il mument che jau na ves betg pli il clutger». Uschia saja el atgnamain adina stà en vischnanca e saja turnà regularmain a chasa era durant il studi per ir a chatscha ed a pestga. La natira saja ses lieu preferì.

«Jau tegneva distanza tar ils visitaders dal Vatican, ma cun la dunna da mia vita, n'è quai betg stà pussaivel», raquinta Valerio Caprino oriund da Rabius. D'ina foto, hai dà in inscunter, amur ed ina bella famiglia. Lur vita capita uss a Madrid nua che Valerio Caprino lavura per l'ambassada svizra.

«Nus essan adina stads averts da sa chasar là nua i dat lavur, l’emprima giada è quai stà en Svizra», di Valerio Caprino. Prest 14 onns ha el lavurà sco spezialist da finanzas en l’administraziun dal Tribunal Federal a Son Giagl. Quai suenter avair servì durant tschintg onns al Papa Benedetg en la Guardia Svizra. Durant far guardia en il Vatican, ha il giuven gardist da Rabiu inscuntrà Rocìo Franch Oviedo. Els han maridà e gì uffants. Chattar lavur per la giuvna schurnalista e studenta da giurisprudenza da la Spagna, n’è dentant betg gartegià en Svizra. Uschia han ils geniturs da trais uffants pigns decidì da bandunar la Svizra e prendì en mira la patria da Rocìo, Madrid - quai cun success.

«Igl è sco ina miracla, nus avain omadus chattà ina buna lavur a Madrid», di Valerio Caprino. Da auts e bass, da las midadas radicalas en sia vita ma era da la gronda fidanza en Dieu, raschuna Valerio Caprino en il Profil da sonda, ils 22 d’avust.

«Amore» è il motiv daco che la Jaura viva uss dapi 26 onns a S. Maria la Longa, in pitschen vitg datiers dad Udine.

«Ses Gabriele» ha la dunna da 57 onns emprendì d'enconuscher avant 38 onns al cunfin a Müstair. L'anteriur «carabiniere» lavurava al cunfin e la bella dunna cun chavels blonds en la drogaria al cunfin. Malgrà ch'il talian da Lisa era – sco ella di – a l'entschatta miserabel, han lur egliadas e sentiments tanschì per sa chattar. Oz è Gabriele pensiunà e Lisa lavura anc adina cun grond gust en ina gronda firma da spediziun. Lur dus uffants Nicolas e Selina èn creschids ed han tuts dus in ferm liom cun il Friaul e la Val Müstair e «tavellan» cun gronda superbia era Jauer. Dapli da la vita en la bella Italia udis en il «Profil».