Ramazan Bayramımız mı, Kandilimiz mi, Kurban Bayramımız mı? Biz Muharremlerle, Martlarla başlayan yıllar da biliriz

ki, hiçbiri böyle şımarıklıkla, böyle ayyaşlıkla, böyle kumarbazlıkla açılmazdı. Hepsi efendi yıllardı.

Memleketimize, herhalde, Beyoğlu’ndan giren, Haliç’i atlayarak Fatih’lere, Aksaray’lara, sonra Rumeli’ye ve Boğaz’ı

aşarak önce Kadıköy’lere, Moda’lara ve sonra Üsküdar’lara

ve oradan Anadolu’ya geçen bu bunak neyimiz olur: Babamız

mı, dedemiz mi, amcamız mı, yoksa Avrupalılıktan pirimiz mi?

İstanbul’un Tepebaşı’ndan Adana’nın Tepebağı’na kadar her

yeri bilen, her yere uğrayan bu moruk kimdir, necidir? Bir resmine bakarsanız Havarilere, öteki resmine bakarsanız düzenbaz

kâhinlere benzeyen bu iskambil papazı, aramızda neyin nesidir... Bunu hiç merak ettiniz mi?

Siz bırakın da ben söyleyeyim onun kim olduğunu: O, Haçlı

Seferlerinden kalma bir kılıç artığıdır. O zaman silahla giremediği yerlere, şimdi beyaz sakalıyla saygılar ve sevgiler toplayarak girebiliyor. O evimize girerken eşeğini kapımızın halkasına

bağlayan bir Piyer Lermit* ’tir... Kardeşlerini mukaddes savaşa

hazırlamaktan geliyor. O, adıyla sanıyla bir misyonerdir ki, şu

memlekette ocağına incir dikildikten sonra, kılığını değiştirmiş...

Ve bizi avlamaya, kucağında getirdiği oyuncaklarla en can alıcı noktamızdan; çocuklarımızdan başlamıştır. Bu cömertliğinin

karşılığını istemeyecek mi sanıyorsunuz, fedakârlığının sebebini düşünmediniz mi? Bırakın onun hakkından ben gelirim:

İşte sakalını çekince gördünüz... Sakalı elimde kaldı ve altından Lüsifer** çıktı.Bilirsiniz ki casuslar da kıyafetlerini ekseriya

böyle değiştirirler. Bu, mezar beğenmeyen hortlağa ya mezarını

gösterin yahut bırakın! Haç’ında çarmıha gereyim onu. Tehlikeyi sezer de, kendiliğinden gitmeye kalkarsa, çıkarken ceplerini

yoklamayı unutmayınız: Muhakkak bir şeyimizi çalmıştır.

*Piyer Lermit: İlk Haçlı seferinin düzenlenmesinde önayak

olan papaz.

**Lüsifer: Hıristiyan akidesinde şeytânı tasvir etmek için kullanılan bir isim.

(Ârif Nihat Asya, Noel Baba, 1960)

Oruca karşı sevgimiz, Hâkk Teâlâ’nın, “Oruç benim içindir” müjdesinden kaynaklanmalı. Yoksa bu

muhabbet, ecir ve sevap kazanmak için veya hataları

affettirmek için olmamalı.

Allâh (c.c.) için amel edenleri, Allâh (c.c.) dünya ve

âhiret dertlerinden korur. Ayrıca hataların bağışlanması, sevaplara nâiliyyet gibi dünyevî ve uhrevî isteklerden başka gözlerin emsâlini görmediği, kulakların

işitmediği ve hiçbir beşer kalbine doğmayan lûtuflarda

bulunur. Allâhü Teâlâ ibâdetler içinde oruçtan başkasını nefsine izâfe etmemiştir. Eğer orucun müstesna

bir hususiyeti olmasaydı nefsine izâfe etmezdi.

Büyüklerden Süfyan bin Uyeyne (r.âleyh) Hz.,

Hâkk Teâlâ’nın, “Ademoğlunun, oruç hariç, bütün

amellerinin sevâbı kendi çalışması ölçüsündedir.

Orucun sevâbı ise banadır. Onun karşılığını ben

vereceğim” kudsî hadîsi hakkında şunları söyler:

“Hâkk Teâlâ, Kıyâmet gününde kulu ile hesaplaşır. Kişinin ne gibi ameller yaptığını, zulüm ve zorbalıklarını

tespit eder, orucu geriye bırakır, kişinin terazide kötülük amelleri ağır basarsa, o vakit orucun sevâplarıyla

bunları karşılar ve sonunda kulunu bu oruç sayesinde

cennete kor.”

Müslim’in bu konudaki rivayeti ise şöyledir:

“Âdemoğlunun her iyi ameli on katından yedi yüz

katına kadar karşılık görür. Hâkk Teâlâ buyurur

ki, “Yalnız bunlardan orucun mükâfatı bana aittir.

Onun karşılığını ben vereceğim. Çünkü, şehvetini,

yiyeceğini benim uğrumda bırakmıştır.” (İmâm Şarani, Büyük Ahidler, s.214-218)

Osmanlı Beyliği, sınır bölgesinde olması sebebiyle

diğer beylikler gibi Selçuklunun mirasçısı olma lüksüne

sahip olamamış; ilim ve kültür hayatının baştan inşa edilmesi gerekmiştir. Kanuni Sultan Süleyman zamanına gelindiğinde Osmanlıların inşa ettiği medrese sayısı 106’yı

bulmuştur. Osmanlı astronomisinde, teorik astronominin

problemleri ile ilgili çalışmalar, üç astronom Kadızâde

Rûmî (ö.1440 sonrası), Fethullah Şirvânî (ö.1486) ve Ali

Kuşçu’nun (ö.1474) öğretileri sayesinde Semerkand matematik-astronomi okulunun devamı niteliğinde sürmüştür. Bu gelenek XVI. yüzyılda, teorik astronomi ve matematikte Osmanlı ilim dünyasının önde gelen isimlerinden

biri olan Mîrim Çelebî lakâplı Mahmûd b. Kutbuddîn

Muhammed b. Muhammed b. Mûsâ Kâdızâde (ö.1525)

sayesinde canlılığını korumuştur. Semerkand matematikastronomi okulunun bir uzantısı olarak teorik astronomi

sahasında on üç eseri bulunmaktadır. Bu dönemde teorik

astronomi alanında çalışan önemli bir diğer isim, İran’ın

Bircend şehrinde doğup büyümüş, Nizâmuddîn Abdu’lAlî b. Muhammed b. Hüseyin el-Bircendî’dir (ö.1528).

Osmanlılardaki astronomiyi derinden etkileyen bir diğer

astronom ise olan Takiyyuddîn b. Ma‘rûf’dur (ö.1585).

Osmanlılarda, denizcilik astronomisi sahasında da

dikkat çekici çalışmalar meydana getirilmiştir. Bu alandaki en önemli isim, Seydi Ali Reis adıyla meşhur olan,

Ali b. Hüseyin el-Kâtibî’dir (ö.1562). Seydi Ali Reis’in Osmanlı astronomi külliyatına en büyük katkısı, eserlerinin

tamamını Türkçe olarak telif etmesidir. Astronomi bilgisinin Türkçeleştirilmesi, hem matematiksel bilimlerde yeni

bir dilin oluşmasına hem de matematik ve astronominin

daha geniş bir kitleye ulaşmasına imkân sağlamıştır.

(Taha Yasin Arslan, 16. Yüzyıl Osmanlı Astronomisi ve Memlük Etkisi, s.89-95)

Şu dünya hayatında elde edilen lezzetler iki kısımdır. Birincisi, hissî lezzetler, İkincisi, hayalî lezzetlerdir.

İki kısımdan her birinde insan bu lezzetleri elde etmek

için gayret göstermez ve o zevkleri tatmazsa bu lezzetlerin farkında olamaz. Bu zevkleri tatmayınca da onlara

karşı isteği az olur. Sonra bunları elde etmeye çalışır ve

bunu da başarırsa onlardan haz duyar. Bu lezzetlerden

haz duyunca da onlara karşı arzusu güçlenir. İnsan çalışıp, lezzet ve güzellikleri elde etme hususunda bir başka

mertebeye ulaşınca, arzusunun şiddeti ve hırsının kuvveti bakımından, öncekinden daha üstün bir mertebeye

varır. Hâsılı insan, arzularını ne kadar çok gerçekleştirirse daha fazlasını elde etmek hususundaki hırsı ve arzusu da o derece artar. Kemal mertebelerinin nasıl sonu

yoksa hırsın da sonu yoktur. Aynı şekilde sonu olmayan

kemal mertebelerine ulaşmak nasıl mümkün değilse,

arzu ve hırsın verdiği acıyı kalbten atmak da mümkün

değildir. Böylece bunun, kulun tedavi edemeyeceği bir

hastalık olduğu, bu hastalığın tedavisinde daima kullarına yardımcı olan Kerîm ve Rahim Allâh (c.c.)’a yönelmesi

gerektiği anlaşılır.

(Fahruddîn Er-Râzî, Tefsîr-i Kebîr Mefâtîhu’l-Ğayb, c.1, s.92-93)

FATİHA SURESİNDEKİ GAZABA UĞRAYANLAR

VE SAPIKLAR KİMLERDİR?

“Gazaba uğrayan ve sapıkların (yoluna değil).” (Fatiha s. 7) ayetindeki “gazaba uğrayanlar” yahûdîlerdir. Nitekim Cenâb-ı Allâh şöyle buyurur: “Allâh’ın lanet edip

aleyhine gazap ettiği kimseler.” (Mâide s. 60)

Ayette geçen “sapıklar” ise; “Daha önce muhakkak

ki saptılar ve birçok kimseyi de sapıttılar. Onlar dümdüz yoldan sapmışlardır.” (Mâide s. 60) ayetinin de gösterdiği gibi hıristiyanlardır.

(Fahruddîn Er-Râzî, Tefsîr-i Kebîr Mefâtîhu’l-Ğayb, c.1, s.363-364)

Ebû Hüreyre (r.a.) Resûl-i Ekrem (s.a.v.)’in şöyle buyurduğunu söyledi: “Çok gülmeyin! Zirâ çok

gülmek kalbi öldürür.”

Ebû Hüreyre (r.a.) şöyle dedi: “Bir gün Resûl-i Ekrem (s.a.v.) gülerek sohbet eden bazı sahâbîlerinin

yanına geldi ve onlara: “Canım elinde olan Allâh’a

yemin ederim ki, şâyet siz benim bildiklerimi bilseydiniz az güler, çok ağlardınız.” buyurdu.”

Müslüman ölçülü insandır. Gülerken de ölçülü olmalıdır. Ölçüyü kaçırdığı, kahkaha ile gülmeye başladığı ve bunu devam ettirdiği zaman, ilâhî denetim

altında bulunduğunu unutur, Allâh (c.c.)’u zikretmeyi

ihmâl eder; işte o zaman kalbi de duyarlığını kaybetmeye, katılaşmaya başlar. Allâhü Teâlâ, “Kalpleri

Zât-ı Kibriyâsını zikretmeye karşı katılaşmış olanların vay hâline!” buyurmuştur.

Efendimiz (s.a.v.) aşırı derecede gülmenin kalbi

öldüreceğini haber vermiştir. Kalbi katılaşıp ölen

kimsenin gerçekten bir ölüden farkı yoktur. Kalbimiz,

Râbbimizle ilgimizi sağlayan tek organımızdır. Onu

öldürmemeliyiz.

Fahr-i Cihân (s.a.v.) Efendimiz, çok gülen ve kalbini öldüren kimsenin âhirette düşeceği perişan hâli

hatırlatarak Ashâbı (r.a.e.)’i ve bizi uyarmıştır.

Hz. Ömer (r.a.) buyuruyorlar ki: “Fazla gülmeyi

terk edene, heybet verilir. Fazla konuşmayı terk edene, hikmet verilir. Fazla yemeği terk edene, ibâdetin

lezzeti verilir. Mizâhı terk edene, zarâfet verilir. Dünya sevgisini terk edene, âhiret sevgisi verilir.” (İmâm Buhârî, Edebü’l-Müfred, c.1, s.278-279)

Âhirette hesâba çekilmekten korkan ve dünya tehlikelerinden kurtulup selâmete kavuşmak isteyenin,

evliyâullahın ve yüce peygamberlerin vârislerinin en seçkinleri, yakîn ehlinin ileri gelenleri ve din imamlarından

büyük müctehitlerin hiçbiri hakkında noksanlık vehmetmemek ve hepsinin tam bir hidâyet üzre bulunduğuna,

ilâhî rızâya mazhar olup sayısız ecre sahip olduklarına

kesinlikle inanması gerekir. Aralarında çeşitli ictihadî meselelerde ihtilafın öne geçmesi, insanı şüphe ve kuruntuya düşürecek bir şey değildir. Zira Resûl-i Ekrem (s.a.v.)

bir hadis-i şerifte; “Kur’ân-ı Kerîm’den size her ne

gelmişse onunla amel edilmesi gerekir. Bunun terkinde hiçbir kimsenin özrü olamaz. Eğer aradığınız

hükmü Allâh (c.c.)’ın Kitâbı’nda bulamazsanız benim

hadislerime uyunuz; eğer o konuda sünnetten bilgi

edinemezseniz sahâbelerimin sözlerine uyunuz. Zira

ashâbım gökteki yıldızlar gibidir; hangisinin sözünü

tutsanız hidâyeti bulursunuz. Ashâbımdan ortaya çıkacak ihtilâflar insanlar için rahmettir.” buyurmuştur.

Büyük âlimlerden birisi Hz. Peygamber (s.a.v.)’i rüyada görüp müctehitlerin ihtilâflarından sormuş, “Her biri

isabet etmiştir” cevabını alınca, Ebû Hanîfe (r.a.)’in:

“Bir meselede müctehit bulunan kişilerin ikisi de isabetli

sayılırsa da hak birindedir” sözüyle; İmâm-ı Şâfiî (r.a.)’in

“Onların biri isabetli, diğeri hatalı; fakat bağışlanmıştır”

sözünü arz etmesi üzerine Hz. Peygamber (s.a.v.): “Görünüşte biri diğerine zıt görünen şu iki sözün anlamı

birdir” buyurmuşlardır. Daha sonra: “İki fırkanın hangisi

benimsenip uyulmaya daha evlâdır?” diye sorunca “Her

biri hak ve hidâyet üzeredir” diye cevap vermiş, herhangi bir tercih yapmamışlardır.

(İbn Hacer el-Heytemî, İmâm-ı Azam Ebû Hanîfe (r.a.) Hayatından

Rabbânî Esintiler, s.67-75)

Peygamber (s.a.v.) “Âhir zamânda imânı muhâfaza

etmek, kor ateşi elde tutmak kadar zor olacak. Kişi

sabah evden imânlı çıkacak; akşam eve imânsız

gelecek, akşam imânlı yatacak; sabah imânsız kalkacak.” diye buyurdular. İnsanın en kıymetli cevheri

imânıdır. Bunu çok iyi korumak gerekir.

Peygamberimiz (s.a.v.) Efendimiz buyurdular ki: “Elbisenin eskidiği gibi imân da yıpranır. Yenilenmesi

için Allâh (c.c.)’dan isteyiniz.”

“Benden sonra karanlık gece parçaları gibi fitneler ortalığı kaplayacaktır. İnsan o zamânda mü’min

olarak sabahlar, akşama kâfir olur. Dinlerini dünyanın fâni olan az bir metâına satarlar.”

Resûl-i Ekrem (s.a.v.) Efendimiz her zamân şu duâyı

okurlardı: “Ey büyük Allâh’ım! Kalpleri çeviren ancak

sensin. Kalbimi dininde sâbit kıl...” Ashâb-ı Kirâm

(r.a.e.) bu duâyı işitince sorarlardı: “Ya Resûlullâh! Sen

de dönmekten korkuyor musun?” Allâh Resûlü (s.a.v.)

şu cevâbı verdi: “Mekr-i ilâhiden beni kim temin

eder? Çünkü, hadîs-i kudsîde: “İnsanların kalbi

Rahmânın kudretindedir. Kalpleri dilediği gibi çevirir” buyurulmuştur. Bu bakımdan îmân tazelemeye

ihtiyâç vardır.”

Resûl-i Ekrem (s.a.v.) Efendimiz: “İmânınızı yenileyiniz (tazeleyiniz)” diye buyurduklarında Ashâb-ı

Kirâm (r.a.e.): “Yâ Resûlallâh! İmânımızı nasıl yenileyelim?” diye sordular. Resûlullâh (s.a.v.) buyurdular ki:

“Lâ ilâhe illallâh sözünü çoğaltınız” İmân ve nikâh

tazelemek için yapılacak duâ şudur: “Allâhümme innî

ürîdü en üceddidel îmâne ve’n-nikâha tecdîden bikavli lâ ilâhe illallâh muhammedün Resûlullâhi” (Feyzü’l Kadîr, c.3, s.345)

Âlimler İmâm-ı A‘zam Ebû Hanîfe (r.a.)’in ilmî ve

takvâsından övgüyle bahsetmiş, fıkıh ve sünneti hıfzettiğini

ifade etmişlerdir. Burada sünneti hıfzetmekle kastedilen nedir?

Sünneti muhafaza edip sonra onu kitapların sayfaları arasına

terketmek mi, yoksa sünnetin maksat ve anlamını düşünüp

araştırmak mıdır? Sünneti muhâfaza etmekle onu düşünmek,

anlamını kavramak ve inceliklerine vakıf olmak kastedilmiştir.

Sünnetin tebliği ile kastedilen de bundan başkası değildir. Hz.

Peygamber (s.a.v.)’in; “Sözümü işitip olduğu gibi nakledenin Allâh (c.c.) yüzünü nurlandırsın, kendisine sözüm ulaşan nice kimseler onu ilk duyandan daha kavrayışlı olur”

diğer rivâyette “Fıkıh bilgisine sahip nice kimseler, onu

kendilerinden daha anlayışlı kişilere nakleder” şeklindeki

açıklamaları da asıl maksadın hadîsleri anlamak olduğunu

göstermektedir.

İmâm-ı A‘zam Ebû Hanîfe (r.a.), İslâm hukukunun ikinci

kaynağı olan hadîslerdeki fıkhi hükümleri araştırmaktaydı. Asıl

itibariyle Kur’ân ve Sünnet, İslâm hukukunun iki temel kaynağıydı. İmâm-ı A‘zam Ebû Hanîfe (r.a.) de bu iki kaynağı kullanmaktaydı. Nitekim ilk dönem kaynaklarının tamamında yer

alan, A‘meş (r.a.) ile İmâm-ı A‘zam Ebû Hanîfe (r.a.) arasında

geçen olay da bunu göstermektedir. Buna göre, İmâm-ı A‘zam

Ebû Hanîfe (r.a.) ile birlikte bulundukları sırada A‘meş (r.a.)’e

bir soru sorulur. A‘meş buna cevap veremez. Soruyu İmâm-ı

A‘zam Ebû Hanîfe (r.a.) cevaplar. A‘meş’in; “Bu cevabı nereden verdin?” diye sorması üzerine İmâm-ı A‘zam Ebû Hanîfe

(r.a.); “Bu cevabı senin bana falan gün falan râviler vasıtasıyla

rivâyet ettiğin hadîslerden çıkardım” dedi. Sonra cevabının delilleri olan ve A‘meş’in kendisine rivâyet ettiği birçok hadîs zikretti. Bunun üzerine A‘meş (r.a.); “Ey Ebû Hanîfe, bizim sana

aylarca rivâyet ettiğimiz hadîsleri kısa bir sürede bize zikrettin”

diyerek hayranlığını ifade etti. A‘meş’in; “Ey fakihler topluluğu!

Siz doktorluk, biz hadîsçiler ise eczacılık yapmaktayız” dediği

de bilinmektedir.

(Muhammed el-Harisî, Muhaddisler Nazarında

İmam-ı A’zam Ebû Hanîfe, c.1, s.205-206)

Zeyd b. Sabit (r.a.), Resûlullah (s.a.v.)’den naklen şöyle anlattı:

“Bir kimsenin niyeti âhiret olursa, Allâh onun

dağınık işlerini bir araya getirir. Ona gönül zenginliği, kanaat verir. Dünya nimetleri ona boyun

eğer. Yine bir kimsenin, niyetinde dünya olursa,

Allâh onun işlerini dağıtır. Kalbine açlık ve fakirlik korkusu salar. Dünyadan kendisine gelen ise,

ancak Allâh’ın yazdığı kadardır.”

Esved b. Kays (r.âleyh) diyor ki: “Cündüb’den dinledim, şöyle anlattı: “Bir gün, Ömer (r.a.) Resûlullah

(s.a.v.)’ın huzuruna girdi. Bir hasır üstünde, yatmıştı. Yüzüne üzerinde yattığı hasırın izi çıkmıştı.

Ömer (r.a.) ağladı. Resûlullâh (s.â.v.) sordu: “Seni

ağlatan nedir?” Ömer (r.a.) şöyle dedi: “Kisra’yı

ve Kayser’i hatırladım. Onların dünya bolluğunu

düşündüm. Sen, Allâh’ın Resûlü olduğun halde yüzüne hasır izi gelmiş.” Bunun üzerine, Resûlullâh

(s.a.v.) şöyle anlattı: “Onların ulaşabilecekleri iyilikler kendilerine dünya hayatında peşin olarak

verildi. Fakat biz, öyle bir ümmetiz ki, iyilik ve

ihsanlarımız âhirete bırakıldı.”

Hz. Ali (r.a.)’in şöyle dediği anlatılır: “Sizin için iki

şeyden korkarım. Uzun emel, nefsin kötü arzularına

uymak. Uzun emel, size âhireti unutturur. Hevâî arzular ise doğru yolu kapatır. Dünya göçüp gitmektedir, âhiretin yüzü ise bize dönüktür. Herbirinin kendine has çocukları vardır. Siz, âhiret çocukları olunuz,

dünya çocukları olmayınız.”

(Ebû’l-Leys Semerkandî, Tenbihü’l-Gâfilin, s.270-271)

Dâvûd bin Husayri şöyle demiştir: “Resûlullâh (s.a.v.)

Efendimiz, kavminin her bakımdan en faziletlisi olarak

büyüdü; hepsinin en güzel ahlaklısı O (s.a.v.) idi. Mürüvette ve hoşgörüde en ileri olan O (s.a.v.) idi, en iyi komşu idi. Hilm, emânet ve sadâkat bakımından hepsinden

önde idi, çirkin söz söylemekten en uzak olan da yine O

(s.a.v.) idi. O (s.a.v.)’in şu veya bu ile çekişip cidalleştiği

görülmemiştir... Kavmi yanında O (s.a.v.), o kadar emindi ki, kendisini ancak “El-Emîn” diyerek çağırıyorlardı.”

Ebû Nuaym (r.âleyh) Mücâhid (r.a.)’den şöyle nakleder: “Ben, câhiliye zamanında Peygamberimiz (s.a.v.)’in

ortağı idim. Ben Medine’ye gittiğimde bana: “Beni tanıdın mı?” diye sordu. Ben de: “Evet yâ Resûlallâh. Sen

benim ortağımdın, hem de ne güzel bir ortak. Kimseyle

çekişip didişmezdiniz” diye karşılık verdim.

Abdullah bin Ebu’l-Hamsâ (r.a.) şöyle demiştir: “Ben,

Peygamber (s.a.v.) Efendimiz’e peygamberlik verilmezden önce kendisinden bir şey satın almış ve O (s.a.v.)’e

biraz borcum kalmıştı... Kendisine: “Burada bekle, kalanını getirip vereyim” demiştim. Ben bu maksatla oradan ayrıldım, fakat o gün ve ertesi gün bunu tamamen

unutmuşum. Üçüncü günü hatırladığımda derhâl oraya

koştum, kendisinin hâlâ orada beklemekte olduğunu

gördüm. Tabiî bende olan alacağını da verdim. O bana

dedi ki: “Bu kadar bekletmekle şüphesiz bana sıkıntı

vermiş oldunuz! Tam üç gün beni burada beklettiniz.”

Rubeyyi bin Haysem (r.a.)’den İbn-i Sa’d (r.a.)’in çıkardığı haber ise şöyledir: “İslâm’dan önceki câhiliye

devrinde, Kureyş büyükleri bazı ciddî mes’elelerde,

Peygamber (s.a.v.)’in hakemliğine başvururdu.”

(Celaleddin es-Suyuti, Peygamberimizin Mucizeleri ve Büyük Özellikleri, s.163-164)