OuderENwijzer

Na een verlies schieten woorden vaak tekort. Wat troostend bedoeld is, kan juist pijn doen. In een gesprek met rouwdeskundige Manu Keirse wordt duidelijk dat rouw geen stoornis is die opgelost moet worden, maar een normale en ingrijpende reactie op het verlies van iemand die u liefhad.

• ‘Sterkte’ 
• ‘Je mag blij zijn dat u hem zo lang hebt gehad’
• ‘Heb je het al een plek kunnen geven?’

Na een verlies krijgen we vaak goedbedoelde woorden. Ze klinken vriendelijk. En toch kunnen ze pijn doen.

Rouwdeskundige Manu Keirse, Vlaams klinisch psycholoog en emeritus-hoogleraar, verwoordt het al decennialang met grote helderheid: rouw is geen afwijking. Rouw is normaal. En rouw is de keerzijde van liefde. “Je huilt om wat je vreugde heeft gegeven.”

Als iemand overlijdt, staat de wereld stil. En toch moet er direct van alles worden besloten. Over tijd, over vorm, over geld, over afscheid. Voor Karin Horsting, uitvaartbegeleider en oprichter van Eerbetoon Uitvaartbegeleiding, begint het niet bij organiseren maar bij aandacht. “Op het moment dat alles wankelt, hebben mensen vooral rust en overzicht nodig. Regelen kan rust geven als iemand het overzicht bewaart.”

Rond een overlijden gelden duidelijke regels. Een arts stelt het overlijden vast. Begraven of cremeren mag niet eerder dan 36 uur na overlijden en uiterlijk op de zesde werkdag. Er zijn formulieren nodig en soms moet uitstel via de gemeente worden aangevraagd. Dat zijn geen details die nabestaanden er ‘even bij’ doen, zeker niet na een intensieve zorgperiode. Juist daarom kan begeleiding helpen: niet om alles over te nemen, maar om structuur te brengen op een moment waarop helder denken lastig is.

Wie aan een hospice denkt, ziet vaak een plek waar het einde begint. Een laatste halte. Maar dat beeld doet geen recht aan wat hospicezorg in de praktijk is. Volgens Mirjam Bijlenga, directeur van hospice De Mantelmeeuw in Woerden, begint het gesprek niet bij de plek, maar bij de mens: bij wensen, mogelijkheden en draagkracht.

“Het gaat niet om de vraag: thuis of hospice,” zegt Bijlenga. “Het gaat om: wat heeft deze persoon nú nodig en wat is er mogelijk binnen zijn of haar netwerk?” Veel mensen spreken dezelfde wens uit: thuis sterven. In hun eigen bed, met vertrouwde geluiden om zich heen. Tegelijk klinkt in de praktijk steeds vaker: thuis kan het niet meer. Netwerken zijn kleiner, wijkverpleging staat onder druk en mantelzorgers raken overbelast. Maar klopt het dat thuis sterven steeds minder mogelijk is?

De dood is geen onderwerp waar we vanzelf een stoel bij aanschuiven. We schuiven het onderwerp liever vooruit. Later. Straks. Niet nu. Omdat praten over de dood voelt als afscheid nemen, terwijl we nog midden in het leven staan. Toch merkt geestelijk verzorger Annemieke Kuin dat mensen best wíllen praten, maar vaak pas als het bijna móét. En juist dan is het gesprek het moeilijkst.

In haar werk aan het ziekbed zag Kuin iets opmerkelijks: sommige mensen praten makkelijker met iemand die net iets verder van hen afstaat. Een collega van haar noemde geestelijk verzorgers daarom eens ‘veilige, vertrouwde vreemdelingen’. Niet omdat familie niet belangrijk is, maar omdat daar vaak een rem zit. Als ik dit zeg, maak ik mijn partner verdrietig. Als ik mijn angst deel, worden mijn kinderen bang. Bij een buitenstaander durven mensen soms eerst te oefenen: wat voel ik eigenlijk, en wat wil ik?

Mensen noemen ouder worden vaak in éen zin met het woord kwetsbaar. Alsof het één toestand is, één richting, één verhaal. Maar dat woord doet ouderen vaak veel tekort. Dat zegt Hanna Willems, klinisch geriater en internist ouderengeneeskunde bij het Amsterdam UMC.

“Alles in de samenleving is opeens kwetsbaar,” zegt Willems. “Terwijl veel mensen nog heel veel zélf kunnen. En dat is eigenlijk zonde om te vergeten.” Kwetsbaarheid is geen vast label en geen vanzelfsprekend eindpunt. Het is een gelaagd begrip en lang niet iedereen herkent zich erin. Sterker nog: “Wij denken dat ongeveer een derde van de 80-plussers kwetsbaar is. Dat betekent dus dat twee derde dat niet is.”

We verzekeren ons tegen brand, waterschade en diefstal. We hebben back-ups en noodplannen. Maar het gesprek over het levenseinde schuiven we vaak vooruit. Terwijl later soms ineens vroeg kan zijn.

Wij spraken er uitgebreid over met drie leden die er al wél bewust over hebben nagedacht én gesproken: Frans Huls, fanatiek sporter en opa; Peter Sonderman, zeiler en jarenlang actief in fondsenwerving; en Atie Schipaanboord, net met pensioen en jarenlang betrokken bij belangenbehartiging, onder meer bij ANBO-PCOB.

Drie vitale mensen die volop in het leven staan en juist daarom erkennen dat het leven niet oneindig is. 

Palliatieve zorg wordt nog vaak in één adem genoemd met ‘terminaal’ of ‘stervensfase’. Alsof het pas begint wanneer het einde al bijna vastligt. Juist dat hardnekkige beeld zorgt ervoor dat veel mensen – patiënten én hun naasten – te laat toegang krijgen tot zorg die het leven in een moeilijke fase rustiger, draaglijker en soms zelfs rijker kan maken.

Arts palliatieve geneeskunde Manon Boddaert ziet dagelijks wat er gebeurt wanneer palliatieve zorg wél op tijd wordt ingezet. Niet als verzachtende begeleiding aan het einde, maar als zorg die vertrekt vanuit een andere vraag. Zoals zij het formuleert: “Palliatieve zorg begint wanneer de vraag verandert van: hoe worden we beter? Naar: hoe blijven we zo goed mogelijk leven?”

Een woonkamer. Een paar speelgoedautootjes van de kleinkinderen op de vloer. Iemand die vanuit de keuken de kamer binnenloopt en nét niet ziet wat er ligt. In een fractie van een seconde gaat het mis. Vallen gebeurt vaak thuis en meestal onverwacht. Soms blijft het bij schrik en een blauwe plek. Soms verandert er in één moment veel meer.

Vallen gebeurt (veel) vaker dan we denken. Jaarlijks vallen ongeveer één miljoen 65-plussers in Nederland. Gemiddeld belandt bijna iedere vier à vijf minuten een oudere na een val op de spoedeisende hulp. In 2023 overleden ruim 7.000 mensen doordat zij per ongeluk vielen, struikelden of uitgleden. Het is de meest voorkomende niet-natuurlijke doodsoorzaak onder ouderen.

Wij spraken over vallen én het voorkomen daarvan met traumachirurg Detlef van der Velde (St. Antonius Ziekenhuis Utrecht) en valpreventie-expert Rozan van der Veen (VeiligheidNL). Dat gesprek ging over wat er medisch, praktisch en menselijk komt kijken bij vallen en heupbreuken. En waarom preventie zo’n groot verschil kan maken.

Dementie is een van de grootste angsten rond ouder worden. Niet alleen het vergeten, maar vooral het idee jezelf kwijt te raken. Afhankelijk te worden. Je waardigheid te verliezen. Geriatrisch psycholoog en theatermaker Sarah Blom kijkt daar anders naar. In haar werk in verpleeghuizen én op het podium met voorstellingen als Dag Mama laat zij zien dat er, ondanks alles, nog verbinding mogelijk is. Soms zelfs meer dan we denken. “Het proces zo draaglijk mogelijk maken. Dat is voor mij de kern.”

Reanimatie. IC-opname. Beademing. Het zijn woorden die vaak pas vallen wanneer er haast is. Wanneer iemand benauwd is, wanneer familie schrikt, wanneer er snel beslist moet worden. Terwijl het gesprek daarover juist vóór die paniek zou moeten plaatsvinden.

Over dit belangrijke onderwerp spreken we met Marieke Meinardi, internist ouderengeneeskunde in het Albert Schweitzer ziekenhuis en Marleen Kooijman, huisarts in Rotterdam en kaderhuisarts spoedzorg. Twee artsen die dagelijks zien hoe groot het verschil is tussen een keuze die u in rust kunt overdenken en een beslissing die in een acute situatie over u heen rolt.