Seachtain

Deir eagrais iascaireachta go bhfuil beagnach 2,300 post i mbaol tar éis chinneadh ón Aontas Eorpach atá “tubaisteach”, dar leo. I mí na Nollag, ag cruinniú sa Bhruiséil, fógraíodh go mbeidh ciorrú ollmhór ar an méid iasc is féidir a thabhairt i dtír in Éirinn. Tiocfaidh an t-athrú seo i bhfeidhm i mbliana. Cén tionchar a bheas aige seo ar iascairí agus ar lucht próiseála atá fostaithe sa tír seo? Céard atá i ndán don earnáil iascaireachta amach anseo? 

Láithreoir: Róisín Ní Mhaoláin, Aoi: Áine Ní Bhreisleáin 

Foclóir: 

Earnáil: Sector 

Aontas Eorpach: European Union 

Domhain: Deep 

Slí beatha: Livelihood 

Comhphobal: Ccommunity 

Uasmhéid: Maximum 

Tubaisteach: Disastrous 

Imeall: Border 

Bia mara: Seafood 

Táillí: Fees 

Monarcha : Factory 

Eagrais: Oorganisations 

Spotsolas: Spotlight 

Baol: Danger/fear 

Cé: Quay/dock 

Neodrach: Neutral 

See omnystudio.com/listener for privacy information.

An bhfuil éigeandáil teanga sa Ghaeltacht? De réir tuarascáil nua-eisithe - tá. Deirtear go neamhbhalbh sa tuairisc seo go gcaithfear “idirghabháil phráinneach chuimsitheach” a dhéanamh sula sleamhnaíonn an Ghaeilge níos faide siar mar theanga sa Ghaeltacht. Mar sin, an bhfuil an Ghaeilge ag fáil bháis mar theanga sna ceantair? Láithreoir: Tessa Fleming, Aoi: John Prendergast

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Amuigh faoin tuath in oirthear Chontae Dhoire, díreach faoi scáth shliabh Charn Tóchair, tá pobal beag de chúpla cead theach le fáil ann.  

Go dtí tús an 20ú haois, bhí Gaeilge láidir go fóill sa cheantar, ach tháinig athrú ar sin nuair a thosaigh an cheantar á bhánú de bharr easpa fostaíochta, easpa tithe agus easpa deiseanna. 

Thart fá tríocha bliana ó shin, tháinig an pobal le chéile le dul i ngleic leis an mbánú seo, thosaigh siad coiste le hathghiniúint a dhéanamh ar an gceantar agus leag siad béim láidir ar an nGaeilge. 

Ó shin i leith, tá rath iontach ar an dúiche agus bhronnadh aitheantas oifigiúil ar an cheantar mar Líonra Gaeilge in 2015, an chéad uair a bhain ceantar tuaithe a leithéid d’aitheantas. 

Ní hamháin sin ach tá clú millteanach ar an gclub CLG áitiúil, Sléacht Neill, mar gheall ar na gaiscí atá bainte amach acu ar an bpáirc imeartha le blianta beaga anuas. 

Éachtaí dochreidte do cheantar beag iargúlta nach bhfuil fiú sráidbhaile le fáil ann.  

Láithreoir: Tessa Fleming, Aoi: Aoife Ní Chasaide 

 

Foclóir: 

Eispéireas: Experience 

Fís: Vision 

Muintir na háite: The local people 

Coiste: Committee 

De réir mo thuigbhéala: From my understanding 

Bothán: cabin 

Neartú: Strengthen 

Éacht: Achievement 

Cothú: Cultivate 

Tírdhreach: Landscape 

Uile-Éireann: All-Ireland 

Dúshlánach: Challenging 

Comhairle: Advice 

Comhphobal: Community 

Ag streachailt: Struggling 

Díospóireacht: Debate 

I lár an aonaigh: Centre stage 

Thar fóir: Over the top  

Aird: Attention 

 

See omnystudio.com/listener for privacy information.

I mí Eanáir 2011, dúnmaraíodh Michaela McAreavey agus í ar mhí na meala in ostán in Oiléan Mhuirís. Phós sí John McAreavey díreach dhá lá déag roimhe sin. Buille uafásach dá teaghlach a bhí san eachtra brúidiúil agus tharraing an fiosrúchán aird na meán ní amháin in Éirinn, ach ar fud an domhain. Cúisíodh beirt fhear ach fuarthas neamhchiontach an dís acu. 15 bhliain níos déanaí, tá an cás fós gan réiteach. Phléigh iriseoir Seachtain an cás le Ciarán Dunbar.

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Maduro fuadaithe, neamhaird ar bhuaiteoir Nobel Machado, an Ghraonlainn faoi bhagairt ó thús na bliana. Tar éis seachtain den bhliain 2026, tá cúrsaí an domhain níos corraithí ná mar a bhí anuraidh cheana féin. Pléann John Downing agus Conchúr Ó Faoláin cúrsaí an tsaoil sa bhliain úr le Ciarán Dunbar

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Tá os cionn caoga bliana caite ag an úrscéalaí Éilis Ní Dhuibhne i mbun pinn. 

 

Le breis agus 30 leabhar eisithe aici, idir Bhéarla agus Ghaeilge agus iliomad gradaim buaite aici, is í duine de na scríbhneoirí is tábhachtaí i litríocht na hÉireann. 

  

I measc an réimse leathain leabhar atá scríofa aici, tá ‘The Dancers Dancing’, ‘Twelve Thousand Days’ agus ‘Fáinne Geal an Lae’. 

 

Cé go bhfuil aitheantas go leor bainte amach aici as a cuid scríbhneoireachta i nGaeilge, admhaíonn sí go raibh drogall uirthi tabhairt faoin dúshlán sa chéad dul síos. 

 

Mar sin de, cad chuige a mothaíonn sí an gá anois chun tabhairt faoina leithéid? 

 

Agus ina dhiaidh bhás a fear céile, an béaloideasaí clúiteach Bo Almqvist, cén dóigh ar aimsigh sí tearmann agus dóchas ón bhrón? 

 

Ar Seachtain, labhraíonn Éilis Ní Dhuibhne, atá ina Laureate i gcomhair fhicsean Éireannach, faoina cuid gaiscí, a cuid ísealphointí agus an ceangal atá aici le teanga a hathar. 

 

Foclóir: 

Ionadaíocht: Representation 

I mbéal an phobail: The talk of the parish 

Aonarach: Solitary 

Go smior: To the core 

Bua: Attribute or gift 

Siúinéir: Carpenter 

Spreag siad: They encouraged 

Fíodóireacht: Weaving 

Béaloideas: Folklore 

Finscéal: Fable/Legend 

Peaca: Sin 

Clúiteach: Renowned 

A thréigean: To abandon 

Cúthaileach: Shy  

Úrscéal: Novel 

Mórtas: Pride 

Tagairtí: References 

Slabhra: Chain 

 

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Tá 2024 thart, faoi dheiridh - cad é mar a bhí sé mar bhliain? 

Ní raibh easpa ceannlínte ann a bhain siar asainn, anseo in Éireann agus níos faide i gcéin. 

Bhog Donald Trump ar ais isteach sa Teach Bán i Washington, bhí toghchán Uachtaránachta dár gcuid féin againn anseo in Éireann, ciontaíodh an laoch spóirt DJ Carey as calaois a dhéanamh, agus tháinig deireadh leis an ruaille buaille sa Chumann Camógaíochta agus ligeadh d’imreoirí brístí gairide a chaitheadh. 

Ach cad iad na scéalta nuachta a sheas amach dár bpainéal cainte? 

I bpodchraoladh a taifeadadh ag Oireachtas na Samhna i mBéal Feirste, pléann Ciarán Dunbar, Áine Ní Bhreisleáin, Ursula Savage agus Caoimhe Ní Chathail, na buaiteoirí is na caillteoirí a roghnaigh siad féin sna catagóirí thíos: 

Teip nó Triumph na bliana 

An scéal nach bhfuair an aird cheart 

Social media moment na bliana 

Cheap Shot ar an Ghaeilge na bliana 

Unexpected Icon na bliana 

 

Foclóir:  

Taidhleoireacht: Diplomacy 

Aontaithe: United/agreed 

Dothuigthe: Incomprehensible  

Rogha: Choice 

Ciníoch: Racist 

Círéibeacha: Riots 

Mianta: Wishes 

Borradh: Surge 

Intleacht shaorga: Artificial intelligence  

Rathúil: Successful 

Neodrach: Neutral 

Maígh: Claim 

Oiliúint: Training 

Gairm: Career 

Amscaí: Awkward 

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Nuair a smaoiníonn muid ar Ghaeltacht, is minic a thagann íomhá chugainn d'áit iargúlta, cois farraige, ar imeall na tíre. Ach le 100 bliana anuas, rinneadh iarrachtaí déanta le nua-Ghaeltachtaí a bhunú sna cathracha agus ar imeall na bailte móra. Amharcann Ursula Ní Shionainn siar ar roinnt de na hiarrachtaí seo. Cad chuige gur éirigh le ceann nó dhó ach gur theip ar an chuid is mó acu?

Foclóir: 

Dlús: Density 

Athdháileadh: Redistribution  

Líonraí: Networks  

Riachtanais: Requirements  

Coilíneacht: Colony  

Léas: Lease  

Bardas: Municipality  

Treorach: Directive  

Tomhas: To gauge 

Lonnaíocht: Settlement  

Eiseamláir: Model 

Bagairt: Threat  

Ag snámh in aghaidh easa: Swimming against the stream 

Féiniúlacht: Identity  

Díchoilíniú: Decolonising  

Morálta: Moral  

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Ag amharc siar ar an bhliain a bhí, is fíor go raibh an Ghaeilge thuas seal thíos seal.  

Bhí sí faoin spotsolas go minic le linn na bliana agus bhí neart ceannlíntí a thug ardú croí do Ghaeilgeoirí. 

Le Ros na Rún ag ceiliúradh 30 bliana ar an fhód, méadú as cuimse ar úsáid na Gaeilge ar Tik Tok agus méadú suntasach ar líon na mac léinn Gaeilge in Ollscoil na Banríona, bhí go leor le bheith bródúil as i 2025. 

Ach i measc na scéalta a thug ardú meanma do na Gaeil, bhí scéalta ann a laghdaigh misneach fosta, go háirithe sa chóras oideachais agus díolúintí ó stáidéar ar an nGaeilge ag an leibhéal is airde riamh. 

Mar sin de, agus deireadh na bliana ag teannadh linn, cén rath a bhí ar ár dteanga dhúchasach i 2025? 

Ar Seachtain labhair Tessa Fleming le Storm Eaton-Kilgallen faoi na ‘top-picks’ atá aici féin don bhliain seo. 

 

Foclóir: 

Mórshiúl: March  

Gan teorann: Unrestricted  

Impleachta: Implications  

Trasteorann: Cross-border  

Gruama: Bleak  

Réabhlóideach: Revolutionary  

Malartú: Exchange or swap  

Gearchéim tithíochta - housing crisis  

Uafás: Horror  

Teanga oibre: Working language  

Míthuiscint: Misunderstanding  

Insealbhaithe: Inducted  

Neamhaird: Disregard   

Infheicthe: Visible  

Cúisithe: Accused    

Sceimhlitheoireacht: Terrorism 

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Tá tuarascáil nua seolta ag Tuismitheoirí na Gaeltachta a léiríonn líon na dteaghlach atá ag tógáil clann le Gaeilge sna Gaeltachtaí. 

Tá figiúirí le haghaidh gach ceann den 26 Limistéar Pleanála Teanga (LPT) san áireamh sa tuarascáil.  

Níl ach 3 LPT sa Ghaeltacht ar féidir a rá go bhfuil os cionn 50% de theaghlaigh ag tógáil a gclann le Gaeilge iontu. 

Mar sin, cén fáth nach bhfuil níos mó daoine ag tabhairt a dteanga dúchais dá gcuid páistí? 

Ar Seachtain, labhair Sorcha Ní Chéilleachair, Ceannasaí Tuismitheoirí na Gaeltachta, faoi cad é a léiríonn an taighde nua seo dúinn. 

Is ball den trust project é Seachtain agus ba mhian linn go mbeidh muinín agaibhse ionainn. Is féidir ár mbeartas eitice a léamh ag independent.ie/ourjournalism 

Foclóir: 

Comhluadar: Companionship 

Lánúineacha: Couples 

Daonáireamh: Census 

Slat tomhais: A measuring-rod 

LPT: Limistéar Pleanála Teanga 

Abhainn: River 

Mórtas: Pride 

Seasmhach: Stable/Consistant  

Céatadán: Percentage 

Iniúchadh: Examination 

Rangú: Categorisation 

See omnystudio.com/listener for privacy information.