Maduro fuadaithe, neamhaird ar bhuaiteoir Nobel Machado, an Ghraonlainn faoi bhagairt ó thús na bliana. Tar éis seachtain den bhliain 2026, tá cúrsaí an domhain níos corraithí ná mar a bhí anuraidh cheana féin. Pléann John Downing agus Conchúr Ó Faoláin cúrsaí an tsaoil sa bhliain úr le Ciarán Dunbar

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Tá os cionn caoga bliana caite ag an úrscéalaí Éilis Ní Dhuibhne i mbun pinn. 

 

Le breis agus 30 leabhar eisithe aici, idir Bhéarla agus Ghaeilge agus iliomad gradaim buaite aici, is í duine de na scríbhneoirí is tábhachtaí i litríocht na hÉireann. 

  

I measc an réimse leathain leabhar atá scríofa aici, tá ‘The Dancers Dancing’, ‘Twelve Thousand Days’ agus ‘Fáinne Geal an Lae’. 

 

Cé go bhfuil aitheantas go leor bainte amach aici as a cuid scríbhneoireachta i nGaeilge, admhaíonn sí go raibh drogall uirthi tabhairt faoin dúshlán sa chéad dul síos. 

 

Mar sin de, cad chuige a mothaíonn sí an gá anois chun tabhairt faoina leithéid? 

 

Agus ina dhiaidh bhás a fear céile, an béaloideasaí clúiteach Bo Almqvist, cén dóigh ar aimsigh sí tearmann agus dóchas ón bhrón? 

 

Ar Seachtain, labhraíonn Éilis Ní Dhuibhne, atá ina Laureate i gcomhair fhicsean Éireannach, faoina cuid gaiscí, a cuid ísealphointí agus an ceangal atá aici le teanga a hathar. 

 

Foclóir: 

Ionadaíocht: Representation 

I mbéal an phobail: The talk of the parish 

Aonarach: Solitary 

Go smior: To the core 

Bua: Attribute or gift 

Siúinéir: Carpenter 

Spreag siad: They encouraged 

Fíodóireacht: Weaving 

Béaloideas: Folklore 

Finscéal: Fable/Legend 

Peaca: Sin 

Clúiteach: Renowned 

A thréigean: To abandon 

Cúthaileach: Shy  

Úrscéal: Novel 

Mórtas: Pride 

Tagairtí: References 

Slabhra: Chain 

 

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Tá 2024 thart, faoi dheiridh - cad é mar a bhí sé mar bhliain? 

Ní raibh easpa ceannlínte ann a bhain siar asainn, anseo in Éireann agus níos faide i gcéin. 

Bhog Donald Trump ar ais isteach sa Teach Bán i Washington, bhí toghchán Uachtaránachta dár gcuid féin againn anseo in Éireann, ciontaíodh an laoch spóirt DJ Carey as calaois a dhéanamh, agus tháinig deireadh leis an ruaille buaille sa Chumann Camógaíochta agus ligeadh d’imreoirí brístí gairide a chaitheadh. 

Ach cad iad na scéalta nuachta a sheas amach dár bpainéal cainte? 

I bpodchraoladh a taifeadadh ag Oireachtas na Samhna i mBéal Feirste, pléann Ciarán Dunbar, Áine Ní Bhreisleáin, Ursula Savage agus Caoimhe Ní Chathail, na buaiteoirí is na caillteoirí a roghnaigh siad féin sna catagóirí thíos: 

Teip nó Triumph na bliana 

An scéal nach bhfuair an aird cheart 

Social media moment na bliana 

Cheap Shot ar an Ghaeilge na bliana 

Unexpected Icon na bliana 

 

Foclóir:  

Taidhleoireacht: Diplomacy 

Aontaithe: United/agreed 

Dothuigthe: Incomprehensible  

Rogha: Choice 

Ciníoch: Racist 

Círéibeacha: Riots 

Mianta: Wishes 

Borradh: Surge 

Intleacht shaorga: Artificial intelligence  

Rathúil: Successful 

Neodrach: Neutral 

Maígh: Claim 

Oiliúint: Training 

Gairm: Career 

Amscaí: Awkward 

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Nuair a smaoiníonn muid ar Ghaeltacht, is minic a thagann íomhá chugainn d'áit iargúlta, cois farraige, ar imeall na tíre. Ach le 100 bliana anuas, rinneadh iarrachtaí déanta le nua-Ghaeltachtaí a bhunú sna cathracha agus ar imeall na bailte móra. Amharcann Ursula Ní Shionainn siar ar roinnt de na hiarrachtaí seo. Cad chuige gur éirigh le ceann nó dhó ach gur theip ar an chuid is mó acu?

Foclóir: 

Dlús: Density 

Athdháileadh: Redistribution  

Líonraí: Networks  

Riachtanais: Requirements  

Coilíneacht: Colony  

Léas: Lease  

Bardas: Municipality  

Treorach: Directive  

Tomhas: To gauge 

Lonnaíocht: Settlement  

Eiseamláir: Model 

Bagairt: Threat  

Ag snámh in aghaidh easa: Swimming against the stream 

Féiniúlacht: Identity  

Díchoilíniú: Decolonising  

Morálta: Moral  

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Ag amharc siar ar an bhliain a bhí, is fíor go raibh an Ghaeilge thuas seal thíos seal.  

Bhí sí faoin spotsolas go minic le linn na bliana agus bhí neart ceannlíntí a thug ardú croí do Ghaeilgeoirí. 

Le Ros na Rún ag ceiliúradh 30 bliana ar an fhód, méadú as cuimse ar úsáid na Gaeilge ar Tik Tok agus méadú suntasach ar líon na mac léinn Gaeilge in Ollscoil na Banríona, bhí go leor le bheith bródúil as i 2025. 

Ach i measc na scéalta a thug ardú meanma do na Gaeil, bhí scéalta ann a laghdaigh misneach fosta, go háirithe sa chóras oideachais agus díolúintí ó stáidéar ar an nGaeilge ag an leibhéal is airde riamh. 

Mar sin de, agus deireadh na bliana ag teannadh linn, cén rath a bhí ar ár dteanga dhúchasach i 2025? 

Ar Seachtain labhair Tessa Fleming le Storm Eaton-Kilgallen faoi na ‘top-picks’ atá aici féin don bhliain seo. 

 

Foclóir: 

Mórshiúl: March  

Gan teorann: Unrestricted  

Impleachta: Implications  

Trasteorann: Cross-border  

Gruama: Bleak  

Réabhlóideach: Revolutionary  

Malartú: Exchange or swap  

Gearchéim tithíochta - housing crisis  

Uafás: Horror  

Teanga oibre: Working language  

Míthuiscint: Misunderstanding  

Insealbhaithe: Inducted  

Neamhaird: Disregard   

Infheicthe: Visible  

Cúisithe: Accused    

Sceimhlitheoireacht: Terrorism 

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Tá tuarascáil nua seolta ag Tuismitheoirí na Gaeltachta a léiríonn líon na dteaghlach atá ag tógáil clann le Gaeilge sna Gaeltachtaí. 

Tá figiúirí le haghaidh gach ceann den 26 Limistéar Pleanála Teanga (LPT) san áireamh sa tuarascáil.  

Níl ach 3 LPT sa Ghaeltacht ar féidir a rá go bhfuil os cionn 50% de theaghlaigh ag tógáil a gclann le Gaeilge iontu. 

Mar sin, cén fáth nach bhfuil níos mó daoine ag tabhairt a dteanga dúchais dá gcuid páistí? 

Ar Seachtain, labhair Sorcha Ní Chéilleachair, Ceannasaí Tuismitheoirí na Gaeltachta, faoi cad é a léiríonn an taighde nua seo dúinn. 

Is ball den trust project é Seachtain agus ba mhian linn go mbeidh muinín agaibhse ionainn. Is féidir ár mbeartas eitice a léamh ag independent.ie/ourjournalism 

Foclóir: 

Comhluadar: Companionship 

Lánúineacha: Couples 

Daonáireamh: Census 

Slat tomhais: A measuring-rod 

LPT: Limistéar Pleanála Teanga 

Abhainn: River 

Mórtas: Pride 

Seasmhach: Stable/Consistant  

Céatadán: Percentage 

Iniúchadh: Examination 

Rangú: Categorisation 

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Ba chéim stairiúil chun cinn é don teanga ó thuaidh nuair a ceapadh an Dr Pól Deeds, Leas-Phríomhfheidhmeannach Fhoras na Gaeilge, mar Coimisinéir Gaeilge.  Ach, leis na focail ‘weaponise’ agus ‘divisive’ in úsáid go minic agus an Ghaeilge á phlé ar na meáin Bhéarla ó thuaidh, an cailís nimhe é ról an Choimisinéara nua?

­

Agus an féidir le Pól Deeds athmhuintearas a chothú idir an dá thaobh den scoilt teangeolaíochta ó thuaidh?

­

Láithreoir: Ciarán Dunbar, Aoi: Pól Deeds

­

Foclóir:

• Corraitheach: Tumultuous

• Cúinsí: Circumstances

• Cailís nimhe: Poisoned chalice

• Leas-phríomhfheidhmeannach: Deputy Chief Executive

• Sainchuntas: Specification

• Craiceann thiubh: Thick skin

• Cearrbhachas: Gambling

• Riar: Administer

• Athmhuintearas: Bridge-building

• An dá thrá a fhreastal: To do two things at the same time

• An pobal P.A.D: Protastúnach, Aontachtach, Dílseach

• Naimhdeas: Animosity

• Baol: Danger

• Gaol: Relationship

• Dea-chleachtas: Best practice

• Reachtaíocht: Legislation

• Linn: Pool

• Díomhaoin: Idle

• Aiseanna: Resources

• Ceardlann: Workshop

• Fealsúnacht: Philosophy

• I dtaca le: Regarding

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Ba ionsaí é a bhain siar as pobal beag Gaeltachta i gCo. na Gaillimhe. 

 

I mí na Nollaig 1998, maraíodh déagóir óg, Siobhán Hynes, go brúidiúil agus í amuigh don oíche ar an gCeathrú Rua. Ní raibh ach seacht mbliana déag aici. 

 

Fuarthas a corp ar chladach beag, tuairim ar dhá mhíle go leith as sráidbhaile na Ceathrún Rua. 

 

Cúisíodh John McDonagh, fear áitiúil, as an dúnmharú, agus tá 24 bliana caite aige sa phriosún as Siobhan a mharú agus a éigniú. 

 

Shéan sé gach cúis ón tús agus anois tá sé ag éileamh ath-thástáil nua ar an bhfianaise a chualathas sa chás. 

 

Ar Seachtain, labhair Tessa Fleming leis an iriseoir Áine Ní Bhreisleáin 

 

 

Foclóir: 

Ionsaí: Attack 

Éigniú: Rape 

Lá arna mhárach: The next day 

Fíochmhar: Vicious 

Tacht: Choke 

Báigh: Drown 

Fianaise: Evidence 

Slabhra: Chain 

Éadach: Clothing 

Snáithíní: Fibres 

Caomhnaithe: Preserved 

Machnamh: Deliberation 

Maígh: Claim or allege 

Athbhreithniú: Review 

Appeal: Achomharc 

Saineolaí: Expert 

An Chúirt Achomhairc: The Court of Appeal 

Ag séanadh: Denying 

Ath-thástáil: Retest 

Is iomaí: Many 

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Tríocha bliain ó shin, tharla rud nár tharla riamh roimhe. Thug Uachtarán na Stát Aontaithe Bill Clinton - an polaiteoir is cumhachtaí ar domhan - cuairt ar Thuaisceart na hÉireann don chéad uair riamh. Ar lá stairiúil i 1995, le linn shos cogaidh an IRA nuair a leagadh síos na gunnaí agus na buamaí, sheas Clinton os comhair na mílte i nDoire agus labhair sé faoin tsíocháin. Ach cad chuige go raibh daoine ina éadan? Agus cén tionchar a bhí ag an chuairt ar an choimhlint? Labhraíonn Tessa Fleming leis an iriseoir polaitíochta John Downing. Foclóir: Toscaire: Envoy Barántas: Guarantee Seal: Stint Báúil Sympathetic Cáineadh: Criticism A seacht ndícheall: Did their best Do ladar a chur isteach: To interfere Cnámh spairne: Bone of contention Eisceachtúil: Exceptional Tagairt: Reference Ardú meanman: Raise one’s spirits Buan: Permanent Drogall: Hesitation Sos cogaidh: Ceasefire

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Bhí ré órga ag an Ghaeilge ar líne ar feadh tamaill, go háirithe ar Twitter - go dtí gur cheannaigh Elon Musk an t-ardán i 2022. Ina dhiaidh sin, tharla an ‘X-odus’, d’fhág roinnt comhlachtaí móra agus roinnt daoine aitheanta slán le ‘X’, agus bhí líon suntasach Gaeilgeoirí ina measc. Mar sin, cá háit ina bhfuil na Gaeil ag bailiú ar líne anois?  Agus an bhfuil spás ar bith ann ar líne d’ardán sóisialta atá go hiomlán i nGaeilge? 

Láithreoir: Áine Ní Bhreisleáin, Aíonna: Osgur Ó Ciardha, Storm Eaton-Kilgallen, Caoimhe Ní Chathail 

Foclóir: 

Tionchairí: Influencers 

Ionadaíocht: Representation 

Folláin: Healthy 

Idirdhealú: Differentiation 

Leas a bhaint as: To make good use of 

Gairmiúl: Professional 

Borradh: Boom or growth 

I mbolgán: In a bubble 

Meall: Attract 

Imeallú: Marginalisation 

Fuinneamh: Energy 

Fotheidil: Subtitles 

Cos ar bolg: Repress 

Feiceálach: Visible 

Tearman: Sanctuary 

Figh: Weave 

Éascú: Facilitate 

 

 

 

 

See omnystudio.com/listener for privacy information.