Tá a fhios ag madraí na sráide faoin bhfadhb atá sa tír seo maidir le heaspa tithíochta. 

Ó Ghaoth Dobhair, go Carna, go Corca Dhuibhne, tá dúshláin mhóra roimh theaghlaigh atá ag iarraidh teach a fháil i gceantair Ghaeltachta. 

Beagnach bliain ó shin, fostaíodh duine chun dul i ngleic leis an ghéarchéim tithíochta sna Gaeltachtaí: Comhordaitheoir ar Thithe Folmha sa Ghaeltacht. 

Agus an sprioc? Tithe folmha sna Gaeltachtaí a chur ar ais in úsáid. 

Ach an bhfuil an éirigh leis an iarracht? 

Agus cé chomh tábhacht is atá na deontais athchóirithe do na tithe fomha seo? 

Ar Seachtain thug Colm Mac Eachmharcaigh, Comhordaitheoir Tithe Folmha sa Ghaeltacht, uasdátú ar an dul chun cinn atá déanta ó thosaigh sé sa phost. 

Is ball den trust project é Seachtain agus ba mhian linn go mbeidh muinín agaibhse ionainn. Is féidir ár mbeartas eitice a léamh ag independent.ie/ourjournalism 

Foclóir: 

Deontas: Grant 

Athchóiriú: Renovation 

Tithe folmha: Vacant houses 

Tréigthe: Abandoned 

Díon: Roof 

Bothán: An old rudimentary house 

A mheas: To assess 

Fostaíocht: Employment  

Na scéaltaí rathúla: Success stories 

Íochta amach: Paid out 

Ag baint leas as: Benefitting from 

Coinníoll: Condition 

Daoine aonair: Individuals 

Togra: Project 

Dírithe: Directed at  

Maoiniú: Funding 

Cíos: Rent 

Meascán: Mixture 

Chun tosaigh: Ahead 

Rannpháirtíocht: Participation 

Uacht: Will 

Cáin: Tax 

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Ba scéal mór é sa Bhreatain Bheag nuair a chuir Plaid Cymru deireadh le forlámhas Páirtí an Luchta Oibre i mí na Bealtaine - páirtí a bhí i gcumhacht sa tír le breis agus 100 bliain.

­

­

Is páirtí polaitíochta é Plaid Cymru ina bhfuil dlúthcheangal aige le cur chun cinn na teanga Bhreatnaise agus tá an teanga ar a dtoil ag formhór na n-airí rialtais, ar a laghad.

­

­

Is éacht suntasach é do thír inár tháinig meath dhamnaithe ar an teanga leis na cianta.

­

­

Anois, áfach, amharctar ar an mBreatain Bheag mar eiseamláir - mar chinéal blueprint faoi conas teanga – a bhí i mbaol - a athbheochan arís.

­

­

Ba é scéal athbheochan na Breatnaise, scéal faoi feachtasaíocht, faoi toil pholaitiúil, agus faoi dúthracht na ndaoine chun todhchaí an teanga a athrú.

­

­

Ach cé chomh fíor is atá rath na hathbheochana sa Bhreatain Bheag?

­

An glas iad na cnoic i bhfad uainn?

­

Nó an bhfuil ceachtanna le foghlaim againne ón Bhreatain Bheag i leith cur chun cinn na Gaeilge?

­

Ar Seachtain déanann an Dr Ben Ó Ceallaigh, leachtóir in ollscoil Aberystwyth, iniúchadh ar na ceachtanna atá le foghlaim ón Bhreatain Bheag.

­

­

Is ball den trust project é Seachtain agus ba mhian linn go mbeidh muinín agaibhse ionainn. Is féidir ár mbeartas eitice a léamh ag independent.ie/ourjournalism

­

­

­

Foclóir:

­

Eiseamláir: Role model

­

Breatnais: Welsh

­

Athbheochan: Revival

­

Meath: Decline

­

Forlámhas: Supremacy

­

Rath: Success

­

Cos ar bolg: Oppress

­

Monarcháin: Factories

­

Ní sin an chloch is mó ar a phaidrín: It's not his biggest concern

­

Aire rialtais: Cabinet minister

­

Ag mianadóireacht: Mining

­

Nach maireann: The late or deceased

­

Coilíniú: Colonisation

­

Céatadán: Percentage

­

Folláin: Healthy

­

Ceacht: Lesson

­

Cíos: Rent

­

Bagairt: Threat

­

Cáin: Tax

­

Is fiúntaí: Most worthwhile

­

Uaillmhianach: Ambitious

­

Slat tomhais: Measuring stick

­

Mian: Desire

­

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Breis is daichead bliain ó shín, d’imigh Barbara Bhreathnach, máthair óg de sheachtar, ar iarraidh gan tasc gan tuairisc i gCarna i gcroílár na Gaeltachta. 

Oíche amháin i mí an Mheitheamh 1985, bhí muintir Bhreathnach ag cóisireacht sa teach tábhairne áitiúil, agus gaolta ar cuairt acu ó thar lear. 

D’fhill siad go teach cónaithe muintir Bhreathnach agus lean an chóisir ar aghaidh go dtí na huaireanta beaga an mhaidin sin. 

Chonacthas Barbara don uair dheireanach agus í ina codladh ar an tolg ag 4am. 

Ní fhaca a teaghlach í ón lá sin ná ní raibh aon teagmháil léi ó shin. 

Cad é go díreach a tharla an oíche chinniúnach sin? 

Cén fáth nár tarraingíodh mórán airde ar an chás? 

Agus an bhfuil daoine ann go fóill ag coinneáil na fírinne faoi cheilt? 

Ar Seachtain, amharcann an t-iriseoir Áine Ní Bhreisleáin siar ar an chás a tharla 41 bliain ó shin agus atá go fóill gan fhreagraí. 

Is ball den trust project é Seachtain agus ba mhian linn go mbeidh muinín agaibhse ionainn. Is féidir ár mbeartas eitice a léamh ag independent.ie/ourjournalism 

Foclóir: 

Ar iarraidh: Missing 

Sna deaga: In the teenage years 

Tábhairne: Pub 

Scaifte: Group 

Is cosúil: It seems 

Pas: Passport 

Módh taistil: Means of transport 

Tuairimíocht: Speculation 

In ísle brí: Depressed 

Fiosrúchán: Investigation 

Easpa: A lack of 

Tochaltóir: Digger 

Colscaradh: Divorce 

Ráflaí: Rumours 

Rún: Secret 

 

 

 

 

 

 

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Níl aon taifead ann de Ghaeilge Loch Garman.  

Mar sin de, an bhfuil sí caillte ar fad nó an bhfuil fianaise ar bith ann faoin chineál Gaeilge a bhíodh ann?  

Agus cad iad na teangacha eile a bhí á labhairt sa chontae in éineacht leis an nGaeilge? 

Labhair Ciarán Dunbar leis an Dr Conchubhar Ó Crualaoich, Príomhoifigeach Logainmneacha leis an mBrainse Logainmneacha, comh-údar Gaelic Wexford: 1400 – 1660, agus thar rud ar bith eile, fear de bhunadh Bhaile Loch Garman. 

Is ball den trust project é Seachtain agus ba mhian linn go mbeidh muinín agaibhse ionainn. Is féidir ár mbeartas eitice a léamh ag independent.ie/ourjournalism 

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Is dúiche Éireannach a chaith beagnach trí chéad bliana faoi thionchar na Lochlannach é Loch Garman. 

Sa bhliain 1170 tháinig na hAngla-Normannaigh chuig an chontae agus d’fhág lorg ann a mhaireann go dtí an lá atá inniu ann – an Béarla, cuir i gcás. 

Ní nach ionadh, glactar leis go minic, sa stairseanchas, agus sa stair scríofa ag an lucht léinn gur contae gallda amach is amach a bhí ann ó shin. Contae is ea é nach samhlaítear le Gaeltacht nó leis an nGaeilge. 

Léiríonn taighde gurbh ann do na Gaeil agus a dteanga sa chontae i gcónaí áfach. 

Labhair Ciarán Dunbar leis an Dr Conchubhar Ó Crualaoich, Príomhoifigeach Logainmneacha leis an mBrainse Logainmneach, comh-údar Gaelic Wexford: 1400 – 1660, agus thar rud ar bith eile, fear de bhunadh Bhaile Loch Garman. 

Sa chéad eagrán eile den phodchraoladh seo, gheobhaidh muid amach faoi cén chineál Gaeilge a bhíodh á labhairt, i nGaeltacht Loch Garman. 

Is ball den trust project é Seachtain agus ba mhian linn go mbeidh muinín agaibhse ionainn. Is féidir ár mbeartas eitice a léamh ag independent.ie/ourjournalism 

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Ó Learphoill go cathair Londain - is fada scéal an imirce go Sasana.

Leis an glúnta, chuir easpa deiseanna sa tír seo iachall ar dhaoine imeacht, agus ba í an Bhreatain an chéad stad do cuid mhaith acu agus iad ag cuartú saol níos fearr dóibh féin.

Le linn an chéad seo caite, bhí na hÉireannaigh ag croílár tionscadail tógála sa Bhreatain, ach taobh leis an obair sin, bhí leithcheal, imeallú agus droch-chlú a lean iad ar feadh i bhfad.

Mar sin, cén tionchar a bhí ag an imeallú seo ar na pobail Éireannacha  ar fud na Breataine?

Agus cén chuma a bhí ar an saol i ndáiríre dóibh siúd a rinne an turas trasna Mhuir Éireann?

Tá taispeantas nua san Epic Museum i mBaile Átha Cliath a dhéanann iniúchadh ar na ceisteanna seo agus ar scéal na n-imirceach i Sasana.

Chun an stair seo a fhiosrú, labhair Seachtain leis an staraí eacnamaíochta Cormac Ó Gráda - duine acu siúd atá taobh thiar den taighde don taispeantas seo - le súil siar a chaitheamh ar shaol na nÉireannach i Sasana.

Foclóir:

• An Réabhlóid Thionsclaíoch: Industrial revolution
• Táille: Fee
• An chosmhuintir: The common people
• Spáilpíní: Nomadic farmworkers
• Díspeag: Belittle
• Coitianta: Common
• Éirimiúil: Intelligent
• Ag toraíocht: Searching
• Achrann: Dispute
• Sloinnte: Surnames
• Meán: Average
• Maoiniú: Financing
• Eachtrannaigh: Foreigners
• Bhí fonn orthu: They were keen to
• Todhchaí: Future
• Ag maolú: Petering out
• Naimhdeas: Animosity
• Sofheicthe: Visible
• Léirsithe: Demonstrations
• Inimirce: Immigration
• Ganntanas oibrithe: A lack of workers

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Os cionn mí ó shin, tharraing léirsithe maidir le costas breosla aird ar an mbrú atá ar phobail tuaithe. 

 

Dúnadh bóithre timpeall na tíre agus lucht na hagóide ag lorg tacaíochta ón rialtas chun dul i ngleic leis an ardú costais. 

 

In ainneoin gur chuir an rialtas beartais cúnaimh ar fáil, tá imní ar phobail tuaithe nach bhfuil deireadh na géarchéime seo ann go fóill. 

 

Mar sin de, an bhfuil a dhath ar bith réitithe i ndáiríre? 

 

Agus an bhfuil an ghéarchéim bhreosla níos measa fós sa Ghaeltacht? 

 

Láithreoir: Tessa Fleming, Aoí: Áine Ní Bhreisleáin 

 

 

Foclóir: 

Léirsithe: Demonstrations 

Breosla: Fuel 

Iniúchadh: To examine 

Iompar: Transport 

An Meánoirthear: The Middle East 

Ag teacht i dtír: To land or arrive by sea 

Faoiseamh: Relief 

Réiteach: Solution 

Beart: Package 

Scuainí: Queues 

Conraitheoir talmhaíochta: Agricultural contractor 

Díomhaoin: Idle 

Earraí: Goods 

Imníoch: Concerned/anxious 

Rogha: Choice 

Fiontraí: Entrepreneur 

Éiginnteacht: Uncertainty 

Costas reachtála: Running cost 

Achmhainní nádúrtha: Natural resources 

Móin: Turf 

Leochaileach: Vulnerable 

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Is cloch mhíle mhór í caoga bliain d’aois - fágann duine slán le ré amháin, agus cuireann sé tús le ré nua.

­

Ach ní hionann “caoga” an lae inniu agus an chiall a ba leis do na glúnta eile a tháinig romhainn.

­

Agus is fíor é sin, go háirithe i gcás Dháithí Uí Shé, agus a bhreithlá mór féin ag teannadh leis.

­

Le beagnach Tríocha bliain caite aige ar an scáileán teilifíse, is beag duine in Éirinn nach bhfuil aithne súl acu ar Dháithí.

­

Cad é mar a mhothaíonn sé i ndáiríre faoin chloch mhíle mhór seo?

­

Agus cad iad na ceachtanna saoil atá foghlamtha aige ar an aistear go dtí seo?

­

Ar Seachtain, labhair Dáithí le Tessa Fleming.

­

­

Foclóir:

­

Na maidí a scaoileadh le sruth: To let things slide

­

I bhfaiteadh na súl: In the blink of an eye

­

Roic: Wrinkles

­

Maol: Bald

­

Ag tanú: Thinning

­

Ardteist: Leaving Cert

­

Máistir sorcais: Circus master

­

I ndiaidh a chéile: Back-to-back

­

Fir grinn: Clowns

­

Bliain agus leathchéad: 51 years

­

Caid: Football

­

Soineanta: Naive or innocent

­

Domhain: Deep

­

Teoraí: Guide

­

Gealgháireach: Cheerful

­

I gcló: Print

­

Lig do scíth: Relax

­

Póigín gréine: Freckle

­

Breoite: Sick

­

Is ball den trust project é Seachtain agus ba mhian linn go mbeidh muinín agaibhse ionainn. Is féidir ár mbeartas eitice a léamh ag independent.ie/ourjournalism

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Beidh vótálaithe i nGaillimh agus Baile Átha Cliath ag caitheamh vóta i bhfothoghcháin Dé hAoine beag seo. 

Ghéill Paschal Donohoe a shuíochán Dála i mBaile Átha Cliath Láir i mí na Samhna seo caite chun a dhul ag obair sa Bhanc Domhanda. 

Chomh maith leis, tá suíochán an Uachtaráin nua Catherine Connolly le líonadh i nGaillimh Thiar. 

Tá 31 iarrthóir san iomlán ag rith sa dá thoghcheantar. 

Is iomaí ceist atá i mbéal an phobail agus an toghchán ag teannadh linn. 

Tá cúrsaí tithíochta, an costas maireachtála, an inimirce ag croílár an fheachtais sa dá chontae. 

Ach cé hiad na hiarrthóirí atá chun cinn go dtí seo? 

An buntáiste í líofacht na Gaeilge, go háirithe do mhuintir Chonamara? 

Agus cén tionchar a bheidh ag torthaí na dtoghchán seo ar na páirtithe móra agus ar chúrsaí polaitíochta na tíre i gcoitinne? 

Ar Seachtain, labhair Ciarán Dunbar le John Downing, tráchtaire polaitíochta leis an Irish Independent agus Máirín Ní Ghadhra, tráchtaire polaitíochta agus láithreoir TG4. 

 

Foclóir: 

Fothoghchán: By-election 

Breithiúnas cúirte: Court judgement 

Moill: Delay 

Stocaireacht: Campaigning 

Codarsnacht: Contrast 

Toghcheantar/dáilcheantar: Constituency  

Bruachbhaile: Suburb 

Áibhéil: Exaggeration 

Pobalbhreith: Opinion poll 

An dallamullóg a chur ar dhuine: To pull the wool over someone’s eyes 

Cuarbhóthar: Ring road 

Tachta: Choked 

Tráth dá raibh: Back in the day 

Vóta aistrithe: Transfers 

Frithbhunaíochta: Anti-establishment 

Teip: Failure 

Rogha na coitiantachta: The favourite 

Cinniúnach: Decisive 

Eachtrannaigh: Foreigners 

Iallach a chur ar: To force 

Comhaireamh: Count 

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Maraíodh Natalie McNally, bean sna luath-tríochaidí, i mbéal na Nollag 2022, agus í trí ar pháiste.  

Ciontaíodh a iar-pháirtí, Stephen McCullagh, le déanaí as an dúnmharú ina dhiaidh dó iarracht a dhéanamh na póilíní a chur ar strae le linn an fhiosrúcháin. 

Chruthaigh sé bréag-ailibí dó féin. Maígh sé go raibh sé ag ‘beoshruthú’ ar Youtube ar feadh sé uair a chloig an oíche a dúnmharaíodh Natalie.  

Chomh maith leis sin, rinne sé tréaniarracht an milleán a chur ar iarpháirtí eile de chuid Natalie. 

Mar sin, cén dóigh ar tháinig na póilíní ar an fhírinne? 

Agus cad é atá i ndán anois do McCullagh? 

Ar Seachtain, labhair Ciarán Dunbar le Tessa Fleming faoin fhiosrúchán, faoin chas cúirte agus faoi McCullagh – iar-chomhghleacaí dá chuid. 

­

­

Foclóir:

­

Gean: Affection

­

Torrach: Pregnant

­

Idir dhá comhairle: Unsure or to be on the fence

­

Is léir: it is obvious

­

Tacht: Choke

­

Sádh í: She was stabbed

­

Dúnorgain: Manslaughter

­

An rud is míofaire: The most hideous thing

­

Otharcharr: Ambulance

­

Gabh: Arrest

­

Dodhéanta: Impossible

­

Aisteach: Strange

­

D'ainneoin: Despite

­

Bleachtaire: Detective

­

Bhí an t-ádh dearg air: He was very lucky

­

Comhghleacaí: Colleague

­

De réir a chéile: Bit by bit

­

Miotógaí: Gloves

­

Stócach: Boyfriend

­

Mar sin féin: However

­

Go teoiriciúil: Theoretically

­

Machnamh: Consideration

­

Aiféala: Regret

­

Is ball den Trust Project é Seachtain agus ba mhian linn go mbeidh muinín agaibhse ionainn. Is féidir ár mbeartas eitice a léamh ag independent.ie/ourjournalism

See omnystudio.com/listener for privacy information.