Sofiyece hakikate ulaştıran iki önemli
yol vardır; bunlardan biri sohbet, diğeri de
hizmettir. Hizmet, himmete mazhariyetin
bir vesilesi ve yolu; sohbet de, zâhir ve bâtın
duygularla hakikati duyma, hissetme, yaşama hâlidir ki, öteden beri hep ehemmiyetli
bir “insibağ” sebebi addedilegelmiştir. Ne
var ki, her insibağ, sohbetin merkez noktasını tutan zatın mertebesiyle mebsûten mütenasip (doğru orantılı) olduğundan, tezahür
ve tesirlerinde de bir kısım farklılıklar söz
konusudur. Insanlığın Ifftihar Tablosu’nun,
câmiiyyeti itibarıyla hak sohbeti sayesinde
mazhar olduğu insibağ, en kâmil mânâdadır
َ ًة ve
ِSen, Allah’ın boyasıyla boyan ve O’nun verdiği rengi tam al;
(zaten) o ilâhı̂ boyadan boyası daha güzel
olan kimdir ki?” hakikatinin aşkın bir remzidir. Ondan sonra, O’nun metbûiyyetine
bağlı bir tâbiiyyet içinde ve asliyetine nisbeten bir zılliyet mahiyetinde diğer bütün dava-i nübüvvet ve dava-i vilâyet vârislerinin
insibağları gelir ki, verenin ve alanın istidadına göre çok farklı ve mütefâvittir ve bu konudaki ahz ü atâ da tamamen kabiliyetlere
göre cereyan etmektedir.

“Herkesin istidadına vâbestedir âsâr-ı feyzi,
Ebr-i nisandan ef’î sem, sadef dürdane kapar.”
(Mîrî)

Hizmet; ihlâs ve samimiyet içinde Hak
rızasını aramak ve Hakk’ın hoşnut olduğu
kimselerin terbiye ve vesayetinde bulunmak;
sohbet ise, gönül kapılarını ardına kadar ilâhî
vâridât ve mevhibelere açık tutarak, bir hak
dostuna mülâzemette bulunup, onun hak tecellîlerine açık o zengin atmosferini paylaşmak demektir. Sahabe, hizmette zirveleri tuttuğu gibi, sohbette de en yüksek şâhikaların
üveyki olma pâyesiyle serfirazdır ki bu, o toplumun musâhabesinde merkez noktayı tutan Zat’ın bir tek nazarının, –bu konu, Nazar
başlığıyla ayrıca tahlil edilmiştir– müstaid
ruhları bir hamlede evc i kemale çıkarmasında aranmalıdır. Tabiî, kalblerini, iradelerini,
hislerini, şuurlarını o Kutup Yıldızı’nın çevresinde dönmeye bağlamış bu aktif sabır kahramanlarının istidat ve performanslarının da
nazardan dûr edilmemesi gerekir.