Tarih Vakfı

1866 yılında Kuzey Kafkasya- Maykop civarından göç eden bir Şapsuğ ailenin çocuğu olarak Samsun şehrinin Pazar mahallesinde 1883 yılında dünyaya gelen Salih Zeki (Kuşarkov) macera dolu bir hayat yaşamıştır. Ünlü Türk komünist – Mustafa Suphi’nin çocukluk ve gençlik arkadaşı olan Salih Zeki 14 Ocak 1903’te Canik Sancağı mutasarrıflığına geçerek devlet memurluğuna adım attı. Ermeni Soykırımı yıllarında tarih sahnesine çıkan, Develi’deki Ermenilere karşı yapılan yolsuzluklar ve katliamlardan dolayı “Canavar Zeki” ünvanını alan Salih Zeki 1916 yılında Deyr-i Zor Mutasarrıfı mevkiinde bulundu. Soykırım zamanında yaptıklarının sorumluluğunu üstlenmek yerine Bakü’ye kaçan Salih Zeki hayatının ikinci kısmı sayılabilecek zamanlar yaşadı. TKP kurucularından biri olan Salih Zeki 1920 Nisan ayında Azerbaycan’ın Sovyetleşmesinde göze çarpan bir rol oynadı. Yine 1920’lerde Kemalistler ve Bakü’deki Türk Komünistler arasında bağ kurdu. Rusya Bolşevik Partisinin üyesi olan Salih Zeki sonraki yıllarında Türk Latin Alfabesi komisyonunun sekreterliğini ve “Yeni Fikir” gazetesinin redaktörlüğü yaptı.  Bakü ve Tifliste çeşitli görevlerde bulundu. 1933 yılında Komünist Partinin emriyle Moskova’ya nakledilen Zeki, Doğu Bilimler Enstitüsünde Komintern yoluyla Türkiye Komünist Partinin çalışmalarında bulundu, V. Lenin ve başkalarının eserlerini Rusça’dan Türkçe’ye çevirdi ve hayatının son yıllarında KUTV’da çalıştı. Yine 1933 yılında Moskova’da yazılan resmi biyografisinde Ermeni Soykırımında oynadığı rolü kabul ederek pişmanlığını resmen ifade etti.

Selanik ve Edirne Vilayetlerine bağlı Kavala, Drama, Serez, İskeçe gibi bölgeler Osmanlı İmparatorluğu'nun toplam tütün üretiminin önemli bir bölümünü gerçekleştirmekteydi. Bu süreçte ortaya çıkan muazzam emek talebi yerel nüfusu oluşturan hemen hemen bütün kültürel grupların üretime katılmasını, yoğun bir işçileşme sürecini beraberinde getirdi. Uzun süreli ücretli istihdamı deneyimleyen bu topluluklar çok geçmeden aktif bir politik kültür geliştirdiler. Ege'nin her iki yakasında demografik yapının farklılaşmasına neden olan 1923-24 Türk-Yunan Mübadelesi söz konusu politik kültürün mübadil göçmenler aracılığı ile Türkiye'ye taşınmasını mümkün kıldı. Mübadil Tütüncülerin 1950'lere kadar bir çevre, 1950'lerden sonra ise tek tek bireyler olarak sol gelenek içerisinde kayda değer bir rol oynamaları söz konusu tarihsel arka planın doğrudan bir sonucuydu.

Bu konuşmada Hamit Erdem Mustafa Suphi’nin Marksizm öncesindeki ilgi, merak ve eğilimlerini ortaya koyarak liberal-demokrat Mustafa Suphi’den, komünist Mustafa Suphi’ye uzanan yaşamının bu ilk dönemine tanıklık etmekte ve onun entelektüel dünyasına ışık tutmaktadır. Mustafa Suphi Türkiye sol hareketi Marksist kimliği ile ve Türkiye Komünist Fırkası'nın ilk başkanı olarak tanınmaktadır. Ancak bir Osmanlı aydını olan Mustafa Suphi'nin bir de Marksizm öncesi hayatı bulunmaktadır. Mustafa Suphi’nin otuz sekiz makaleden oluşan İlk Yazılar kitabı; İktisadi, siyasal, kültürel alanda oldukça geniş yelpazede kaleme alınmış makalelerdir ve Mustafa Suphi’nin 1908-1913 yıllarındaki siyasal arayışının ipuçlarını vermektedir. İlk Yazılar'da yer alan makalelerin bütünü, Mustafa Suphi'nin kişiliğinin anlaşılmasında büyük önem taşımaktadır.

Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce  kitap serisinin  Feminizm Cildi Üzerinden  “Osmanlı Kadın Tarihine Yeniden Bakmak” adıyla  13 Mart 2021 Cumartesi günü saat 16.30’da Tarih Vakfı Youtube kanalımızdan canlı yayınlanan programımızda  Feryal Saygılıgil, Nacide Berber, Emine Hızır, Başak Tuğ, Zeynep Kutluata, Sevdagül Kasap, Yaprak Zihnioğlu, Efi Kanner, Ebru Aykut katılımcı olarak yer aldılar. Programın moderatörlüğünü Yönetim Kurulu üyemiz Nurşen Gürboğa üstlendi.

Duygu nedir? Duygular tarihsel midir, tarihi bir disiplin olarak ne zaman ve nasıl ortaya çıkmıştır? "Duygular Tarihi çalışmalarının yöntemi, sınırları ve sorunsalları nelerdir? Hem Türkiye’den hem de uluslararası perspektiften bu çalışmalara verilebilecek örnekler nelerdir?" sorularına ve benzerlerine cevap aranacak seminerde Dr. Öğr. Üyesi Şeyma Afacan ve Dr. Öğr. Üyesi Derya Gürses Tarbuck konuşmacı olarak yer alacaktır. Seminerin moderatörlüğünü Tarih Vakfı kurucu mütevellilerinden Prof. Dr. Edhem Eldem üstlenecektir.

Bu konuşmada Murat Sevinç,  Kurtuluş Savaşı'nın başlangıcından, Cumhuriyet'in ilanına dek anayasal gelişmeleri ve ardından söz konusu sürecin en heyecan verici anlarından olan 1921 Anayasası'nın içeriği ile kabul edilme gerekçelerini anlatacak.

Bu konuşmada Faruk Alpkaya Tunalı Hilmi beyin hayat hikayesini kısaca ele aldıktan sonra Jöntürk geçmişi ve TBMM'deki faaliyetleri üzerinde duracak,  bu iki dönem arasındaki aynılıkları ve farklılıkları değerlendirecektir. Son olarak Tunalı Hilmi'nin düşüncelerinin ve faaliyetlerinin yapısal ve konjonktürel nedenleri anlaşılmaya çalışılacaktır.

Birinci Meclis’te mebusların görünürde hiçbir parti aidiyeti olmamasına karşın, var olan tüm siyasi akımların temsilcilerini kapsıyordu. Tabii ki Meclis-i Mebusan’dan Ankara’ya gelen ve sonradan seçilen mebuslar Mondros Mütarekesi’ni kabul etmeyen direnişçi mebuslardı. Meclis’te başta İttihat ve Terakki Fırkası kapatıldıktan sonra oluşan kanatlar olmak üzere (Halk Zümresi, Yeşil Ordu Cemiyeti) Milli Türk Fırkası, Ahrar Fırkası üyeleri; komünist, Alevi, Kürt mebuslar bulunmaktaydı. Mustafa Kemal Paşa ise, ortak amaç uğrunda yan yana gelmiş ama hepsi kendi görüşleri doğrultusunda mücadeleye yön vermek isteyen bu siyasi aktörlerle ittifak halindeydi.

Halk Zümresi Berlin’deki Talat Paşa ile yakın irtibat halinde olan eski İttihatçı mebuslar tarafından, Mustafa Kemal’in Nazım Beyin dahiliye vekilliğinden istifasını sağlayınca kurulmuş görülmektedir. Nazım Beyin istifası 6 Eylül 1920, Halk Zümresi programının Yeni Gün gazetesinde yayımlanma tarihi 8 Eylül’dür. Bu tarihte Enver Paşa’nın Sovyet Rusya’da olması, Talat Paşa’nın Bolşeviklerden başka hiçbir dayanağı olmaması dolayısıyla programlarda sosyalist izler bulunmaktadır. Halk Zümresi’nin siyasi programı 28 maddeden oluşmakta, yasama ve yürütme yetkisi Sovyet karşılığı olarak kullanılan Büyük Şûraya verilmektedir. Toprakta özel mülkiyet kaldırılacaktır (madde 22: Arazinin rakabesi Beyt-ül mala [İslam devletlerinde devlet hazinesi] aittir). Eğitim ve sağlık hizmetleri karşılıksız olarak devlet tarafından karşılanacaktır. Azası halk tarafından müntehap [seçilmiş] Halk Mahkemeleri teşkil olunacak, üretim ve tüketim kooperatifleri kurulacak, en gerçek sermayeyi emek teşkil edecektir. Programda Bolşevizm, Sovyet Rusya veya sosyalizmden söz edilmemektedir (Tunçay, 1991; 165-66).

1920 yılının sonbaharında hızlı bir program trafiği görüyoruz. Kör Ali İhsan Beyin ve Eyüp Sabri Beyin programlarının yanında Mesai ve Halk Şûralar Fırkası programı da Talat Paşa’ya gönderilmiştir. Bütün bu gelişmelerden Mustafa Kemal’in habersiz olduğu düşünülemez. Mustafa Kemal Meclis’e sunduğu Halkçılık Programı’yla, Şark Mefkürecilerinin, Yeşil Orducuların elinden halkçılık silahını almıştır.

Mustafa Kemal, ortada dolaşan programların adeta bir bileşkesi olan Halkçılık Programı 13 Eylül 1920 tarihinde, Hükümetin beyannamesi olarak, Mustafa Kemal imzasıyla Meclis’e sunulmuştur. Program 18 Eylül’de Meclis’te görüşülmeye başlanmış, tartışmalar 18 Kasım’da başlamış, 21 Ocak 1921’de kabul edilmiştir. Maksat ve Meslek, Mevaddı Esasiye, İdare, Vilâyet, Kaza, Nahiye bölümlerini kapsayan 29 madde ve Müfettiş-i Umumilik başlığı altında iki madde ile toplam 31 maddedir.

Bu konuşmada Osmanlı kadınlarının din, dil, etnisite, kültür farkı tanımadan tarihine yaklaşmaya vurgu yaparken, II. Meşrutiyet inkılaplarının kadınların hayatına ve haklarına nasıl değdiği, kadınların yaşadığı değişimi, cemiyetlerde örgütlenerek kamu alanına çıkış iradeleri, hürriyet kavramının kadınları kapsayıp kapsamadığı ve 1921 Anayasası ile halk iradesine, Cumhuriyet’e geçiş sinyallerinin kadınlar yönünden önemini, inkılaplarla ve Türkçü politikalarla belirlenen bu iki dönemde beklentilerine ne denli karşılık buldukları üzerine bir bakış oluşturmayı amaçlanmaktadır. Kadın tarihinde erkeklerin kadın yazını kategorisini tanımlanarak buna kadın hareketinin cevabı irdelenmeye çalışılacaktır.

Bu konuşmada Prof. Dr. Ahmet Demirel Ali Şükrü Bey’in hayat hikâyesini, mücadelesi ve siyasi fikirlerini kapsamlı bir biçimde ele alacaktır. Konuşmada ayrıca Ali Şükrü Beyin sahibi olduğu Tan gazetesinin önemi ve içeriği üzerinde durulacaktır. Ali Şükrü Bey Türkiye’nin siyasal literatüründe genel olarak hayat hikâyesi ve fikirlerinden çok hazin akıbetiyle ele alınır. Fikirleriyle ilgili yazılanlar da Men-i Müskirat Kanunu’nun mimarlarından olması nedeniyle onun muhafazakâr biri olduğuyla sınırlıdır. Oysa Ali Şükrü Bey 39 yıllık kısacık hayatına bahriye subaylığı, Donanma Cemiyeti kuruculuğu, Birinci Büyük Millet Meclisi üyeliği, bu meclisin içinde muhalefetteki İkinci Grup’un kuruculuğu, kendi adıyla anılan bir matbaanın ve önemli bir gazetenin (Tan) sahipliği sığdırmış önemli bir siyaset adamıdır.