In 2023 brak Charlotte Gneuß door met haar romandebuut Gittersee, een verhaal over de zestienjarige Karin die na de vlucht van haar vriendje Paul naar het Westen verstrikt raakt in het net van de Stasi. Gneuß baseerde de roman, die zich in 1976 in Dresden afspeelt, deels op herinneringen van haar ouders, die een half jaar voor de val van de muur naar de BRD emigreerden. Gneuß zelf werd in 1992 in het West-Duitse Ludwigsburg geboren.

Aanvankelijk oogstte Gittersee veel lof. De roman werd genomineerd voor de longlist van de prestigieuze Deutsche Buchpreis en vertaald in meerdere talen, waaronder het Nederlands. Er kwam een scherpe wending in het debat toen collega-auteur Ingo Schulze een lijst samenstelde van wat hij als 'gebreken' in het verhaal zag. Deze lijst belandde ook op het bord van de jury van de Deutsche Buchpreis, die de roman niet nomineerde voor de shortlist.

In deze aflevering bespreken we de roman Gittersee en de verhitte discussie die zich daarover ontspon. Daarin komt de vraag naar voren: Wie mag er verhalen over de DDR vertellen en hoeveel creatieve vrijheid staan we literatuur hierin toe?

Van de film Goodbye Lenin tot aan Trabantjes die in TikTok videos op de maan racen: verhalen die de DDR op de hak nemen zijn enorm populair. In deze aflevering onderzoeken we waarom dit zo is. Wat zegt humor over de DDR over onze omgang met het verleden en spelen leeftijd en herkomst daar nog een rol in? En mag lachen over een dictatuur eigenlijk wel?

We beginnen ons gesprek met de roman Wie Grischa mit einer verwegenen Idee beinahe den Weltfrieden auslöste (2025) van de schrijver en psychiater Jakob Hein, bekend van zijn humoristische verhalen over de DDR en de Wende. Grischa is een 'what-if' verhaal over een historische miljardendeal die in 1983 tussen de DDR en de BRD tot stand kwam (meer informatie is hier te vinden). Maar in het boek speelt niet de politiek, maar de verkoop van cannabis een beslissende rol.

We verbinden dit met de bekende roman Der Zimmerspringbrunnen⁠ [Het kamerfonteintje] (1995) van Jens Sparschuh, die net als Hein opgroeide in de DDR. In dit verhaal volgen we de Oost-Duitse Hinrich Lobek, die begin jaren 1990 furore maakt met de verkoop van het ostalgische kamerfonteintje 'Atlantis' dat de verdwenen DDR symboliseert.

We sluiten af met een actueel project. DDR Mondbasis geeft met behulp van AI een tweede leven aan de DDR, dit keer niet in Oost-Duitsland, maar op de maan. Wat begon als grap is inmiddels uitgegroeid tot een socialistische maatschappij in de ruimte, vol met nieuwe vijfjarenplannen, foute kapsels en racende Trabantjes.

Op 17 maart a.s. is Jakob Hein online te gast bij het GoetheInstitut om over zijn roman Grischa te spreken. Wie erbij wil zijn, kan zich ⁠hier⁠ aanmelden (voertaal Duits).

In deze aflevering bespreken we het leven en werk van Brigitte Reimann (1933-1973), een bijzondere stem in de DDR literatuur van de jaren 1950-1970. Reimann werd slechts 39 jaar oud, maar heeft uitbundig geleefd én geschreven. Sinds een paar jaar staat zij weer volop in de aandacht, ook in Nederland. Zo verscheen in 2023 haar boek Mijn broer en ik (Die Geschwister), een autobiografisch geïnspireerd verhaal over een innige broer-zus relatie die een breuk oploopt zodra broer Uli aankondigt naar de BRD te willen vluchten. In 2024 kwam daar de vertaalde briefwisseling Groeten aan Amsterdam tussen Reimann en haar jeugdvriendin Irmgard Weinhofen bij, die na de bouw van de Berlijnse muur met haar Nederlandse man vanuit Oost-Berlijn naar Amsterdam emigreerde.

In deze aflevering bespreken we afwisselend Reimanns dagboeken, literatuur en brieven, die nauw met elkaar verbonden zijn. We nemen haar droom van een rechtvaardige socialistische staat onder de loep, die steeds meer ging botsen met de repressieve realiteit.

Deze aflevering staat in het teken van DDR musea. Deze zomer bezochten we verschillende tentoonstellingen die gewijd zijn aan DDR cultuur - van Eisenhüttenstadt aan de Poolse grens tot aan het DDR museum in Monnickendam. We staan stil bij de vraag hoe Alltagskultur, dus alledaagse, materiële cultuur uit de DDR tentoongesteld wordt. Want hoe bewaar je het dagelijkse leven van een land dat niet meer bestaat?

Onder Alltagskultur valt van alles: van huishoudelijke objecten en etenswaren tot aan schoolboeken, mode, muziek of propagandaposters op straat. We maken onze reis door verschillende DDR musea van Oost naar West. We beginnen met het museum Utopie und Alltag in Eisenhüttenstadt, bespreken vervolgens twee bekende musea in Berlijn en eindigen verrassend dicht bij huis, namelijk in het DDR museum in Monnickendam. 

Welke DDR-detectives moet je deze zomer lezen en kijken? In deze aflevering bespreken we een stapel Krimis en de Netflix serie Kleo. We beginnen met Stasi Child van David Young, een boek dat je vanaf de besneeuwde coverfoto koude rillingen bezorgt. Daarna gaan we in op twee detectives waarin kunstsmokkel en kunstvervalsingen centraal staan, namelijk Verlorenes Land van de Oost-Duitse schrijver Andreas Sturm en Het dossier van de Nederlandse Anya Niewierra. We sluiten af met twee 'what if' verhalen over de Wende. Stealing the Future van Max Hertzberg is een interessant gedachte-experiment over een DDR die in de jaren 1990 nog bestaat. Onze persoonlijke favoriet bewaren we voor het laatst. We bekeken de DDR-spionagethriller Kleo, een Netflix serie waarin een voormalige Stasi agent in de maanden na de val van de muur op zoek gaat naar de mensen die verantwoordelijk waren voor haar gevangenisstraf. Om hen vervolgens systematisch om te leggen… 

In deze aflevering bespreken we literatuur van ‘Wendekinder’: een generatie Oost-Duitsers die jong was toen de muur viel. Deze groep heeft inmiddels een aantal bekende schrijvers voortgebracht. Hoe verschillend de verhalen over hun jeugd ook zijn, ze draaien vaak om een centrale vraag: hoe moet de jonge generatie zich verhouden tot hun ouders en grootouders, vooral als blijkt dat zij het repressieve systeem van de DDR actief ondersteunden of er zelfs met weemoed op terugkijken? Is het mogelijk om jezelf los te maken van de gewelddadige geschiedenis van de DDR? En hoe ga je om met intergenerationele trauma’s? We gaan op zoek naar antwoorden aan de hand van drie boeken: Die Möglichkeit von Glück (2023) van Anne Rabe, Das Paradies. Meine Jugend nach der Mauer (2011) van Andrea Hanna Hünniger en Kosakenberg (2024) van Sabine Rennefanz. We onderzoeken welke vormen van verwerking en mogelijkheden tot verzoening met het verleden deze auteurs voorstellen.

35 jaar na de Duitse hereniging bestaan er nog steeds grote politieke, economische en sociale verschillen tussen voormalig Oost- en West-Duitsland. In Duitsland woedt een fel debat over de vraag hoe deze verschillen te verklaren zijn en hoe de DDR herinnerd moet worden: als dictatuur achter prikkeldraad of als mislukte utopie met ook enige positieve kanten. In deze aflevering ontleden we dit debat aan de hand van recente bestsellers van schrijvers die zelf uit de DDR komen. We bespreken Freiheitsschock (2024) van de historicus Ilko-Sascha Kowalczuk, die scherpe kritiek levert op zijn leeftijdsgenoot Dirk Oschmann (Der Osten: eine westdeutsche Erfindung, 2023), de jongere historica Katja Hoyer, bekend van Achter de muur (2023), en de auteur Jenny Erpenbeck, die de Booker Prize won met haar DDR-roman Kairos (2021). Tussen geschiedschrijving, non-fictie en literatuur analyseren we hoe de strijd om de betekenis van de DDR vandaag wordt gevoerd.