Podcast sa a eksplore evolisyon estrateji devlopman nasyonal yo soti nan esklizyon rive nan entegrasyon konstriktif. Nan analize tèks istorik Anne Eller a, We Dream Together (Nou reve ansanm), dyalòg la premye mete aksan sou kijan elit dominiken diznevyèm syèk la te itilize santiman anti-Ayisyen kòm zam pou fòse santralizasyon leta a epi finanse enfrastrikti. Apre sa, diskisyon an vire sou yon "Estrateji Envès", ki dekri kijan yon nasyon an devlopman ka reyalize modènizasyon rapid ak inite sivik atravè mekanis etik, ki pa manipilatif tankou idantite nasyonal.

With exception to today’s release, “Ann Pale Klè Dèyè SistemYo” launched a new segment in English that is going to be release every Thursdays at 5pm. The Haitian language version is going to be release every Mondays at 5pm. This dual-stream weekly broadcast aims to bridge discussion withgrassroots  as well as the Haitian diaspora and global audiences. Tune in every Mondays and Thurdays for us to discuss institutional initiative  as well as break downmacro-systemic frameworks, and socio-economic solutions. Please support by commenting, sharing, like and subscribing.
Eksepte pou emisyon jodi a, "Ann Pale Klè Dèyè Sistem Yo" te lanse yon nouvo segman an Anglè ki pral soti chak Jedi a 5è nan aprèmidi. Vèsyon an lang Ayisyen an pral soti chak Lendi a 5è nan aprèmidi. Emisyon chak semèn sa a, ki gen de difizyon, gen pou objektif pou l pèmèt moun nan baz la, dyaspora Ayisyen an ak odyans atravè lemond. Konekte chak Lendi ak Jedi pou nou diskite sou inisyativ enstitisyonèl yo, epi analize kad makro-sistemik yo, ak solisyon sosyo-ekonomik yo. Tanpri sipòte nou lè w fè kòmantè, pataje, like epi abòne.

Nan epizod sa mw pale de on teyori sosyal kontra ki eksplike kijan moun bay konsantman yo ak gouvènman an lè yo abandone kèk libète an echanj pou pwoteksyon, lòd ak dwa. Deklarasyon Dwa Ekonomik la pwolonje lide sa a lè li diskite ke libète politik pa konplè san sekirite ekonomik. Ansanm, yo sijere ke yon demokrasi lejitim dwe pwoteje tou de libète sivil yo ak kondisyon materyèl ki fè libète sa yo gen sans. Nan pèspektiv sa a, gouvènman an pa sèlman responsab pou pwoteje moun kont vyolans ak dezòd, men tou pou asire aksè a travay, lojman, swen sante, edikasyon ak revni debaz pou sitwayen yo ka patisipe nèt ale e lib nan lavi demokratik la.

Podcast “Ann Pale Klè Dèyè Sistem Yo” sa a analize kijan yon anviwònman medya kote 95%–97% nouvèl yo negatif kapab kreye yon “pyèj negativite” ann Ayiti, sa ki febli konfyans envestisè yo ak konfyans piblik la. Li egzamine kijan sik negativite sa a kapab dekouraje patisipasyon nan nouvo inisyativ ki ta ka, otreman, kreye yon dinamik pou chanjman dirab, pandan li gade tou ki kalite estrateji relans biznis yo itilize pou rebati konfyans ak fonksyone nan anviwònman ki gen menm jan difikilte yo.

Nan epizod sa nou pale de Sinèji ki rive lè aksyon gwoup separe yo ansanm pwodui yon rezilta ki pi gran pase sòm efò endividyèl yo. Pou Ayiti, reyalize sa mande yon "pon konfyans" ant gouvènman an (enklizyon legal), moun nan lokalite a (patisipasyon sivik), ak dyaspora a (kapital la). Kounye a, mòd siviv la kreye paralizi: pati politik yo bloke nan yon pozisyon defansiv, k ap bay priyorite a kontinwite gwoup pati a olye de refòm enklizif, moun nan lokalite a bay priyorite a rate imedya olye de koperasyon alontèm, epi dyaspora a rete detache nan defans pou evite yon lòt chòk. Reyalize sinèji vle di ranplase siviv reyaktif sa a ak sekirite ak transparans proaktif. Se sèlman lè chak jwè santi yo ase an sekirite pou yo sispann "siviv" yo ka kòmanse travay kowòdone konstriksyon an.

Nan “Ann Pale Kle: Deye Sistem Yo” epizòd 35, nou diskitekijan pwogrè Ayiti souvan bloke, non pa paske li manke volonte, men paske li manke tan. Pandan ke gwo pwojè enfrastrikti tankou Koridò Rezilyan yo ak devlopman iben nan Milot mande yon angajman 10 a 15 ane, manda mwayèn yon minis Ayisyen souvan mwens pase yon ane. Nou pral eksplore sik "Dekapitasyon Enstitisyonèl" la, kote ranplasman souvan lidèchip nan Ministè Travay Piblik, Transpò ak Kominikasyon, Ministè Anviwònman an, ak Ministè Ekonomi ak Finans lan aji kòm yon bouton re-inisyalizasyon sou devlopman nasyonalla—abandone plan enpòtan yo epi mete an danje plizyè milyon dola nan sibvansyon entènasyonal yo. Pou Plan Rekiperasyon ak Devlopman 2025-2030 an reyisi, piblikla ak enstitisyon nou yo dwe pwoteje wòl kle nan Ministè Travay Piblik, Transpò ak Kominikasyon, Ministè Anviwònman an, Ministè Enteryè ak Kominote Teritoryal yo, Ministè Ekonomi ak Finans, ak Ministè Planifikasyon ak Koperasyon Ekstèn. Twò souvan, pozisyon sa yo gen anpil moun k ap chanje anplwaye oubyen yo trete yo tankou "ti mouton sakrifis" pandan boulvès politik. Lè yo bay priyorite a kontinwite teknik olye de chanjman anplwaye politik, sèvis sivil sa yo ka finalman aji kòm yon baryè pou pwogrè. ​​Sinou vrèman vle enfrastrikti n ap rele pou a, nou dwe chanje estrateji nou, nou pa dwe mete "Travayè" yo deyò pou pwoteje "Travay" la ase lontan pou beton an seche.

Podcast sa a egzamine si, menm jan ak Kolonbi, Rwanda, Lafrik di Sid, Soudan di Sid, ak Repiblik Demokratik Kongo a, Ayiti ka etabli lapè ak gang yo atravè yon kad ki konbine akò sispann-dife, remèt zam anba sipèvizyon endepandan, lidè gang ak lòt move aktè politik ki dwe pase an jijman, reprezantasyon politik pou kominote sòlda apye ki pa jwenn ase sèvis, refòm riral ak ekonomik, ak reparasyon pou viktim yo. San sistèm jidisyè, opòtinite travay, ak refòm enstitisyonèl, akò yo gen tandans echwe. Trèv El Salvador an 2012 a sèvi kòm yon egzanp, kote omisid yo te ogmante yon fwa ansyen manm gang yo pa t wè okenn amelyorasyon ekonomik - sa ki pita te mennen peyi a mobilize tout efò pou arete nenpòt moun ki sanble ak yon manm gang. Akò lapè Kolonbi a ak Fòs Ame Revolisyonè Kolonbi yo, Lame Pèp la (FARC-EP) te demontre ke echèk gouvènman an pou adrese koripsyon politik ak elit yo ak devlopman riral te retade aplikasyon an epi li te mennen nan nouvo gwoup ame. Chemen Ayiti pou rive nan lapè a dwe lye ak fen iminite elit politik yo, dezameman dirèkteman ak responsablite, reentegrasyon, ak yon gouvènans ki fonksyone, sinon nenpòt trèv vin tounen yon poz tanporè, pa transfòmasyon yon peyi.

Nan epizòd sa a, host podcast la pataje eksperyans pèsonèl li te fè lè l te grandi an Ayiti pandan diktati Duvalier a t ap tonbe. Li eksplore tranzisyon fen ane 1980 yo pou l konprann kijan masak nan tan lontan yo te kreye blokaj politik jodi a. Pandan rechèch la deklanche laperèz pou siviv nan anfans, li itilize eksperyans li kòm veteran Marin pou l chanje souvni sa yo kòm yon etid ka taktik. Lè l analize istwa siksè nasyon tankou Singapore, Pòtigal ak Repiblik Dominikèn, li bati yon pon pou kominote Ayisyèn nan geri. Li demontre ke sistèm restriksyon ki fèt akoz chòk nan tan lontan yo pa oblije defini lavni. Anfen, li ankouraje oditè yo pou yo transfòme "mantalite siviv" kolektif yo an yon estrateji pou kwasans, pou pwouve ke konprann istwa Konstitisyon 1987 la se premye pa nan direksyon pou reprann yon avni ki gen pouvwa ak estabilite nasyonal.

Tèm politik ki repete an Ayiti yo sitou motive pa yon "sik enstabilite" ki anrasinen nan Konstitisyon 1987 la. Konstitisyon an te fèt pou anpeche yon lòt diktati, men li te kreye san li pa vle yon sistèm ki gen tandans bloke, sa ki retire pouvwa opozisyon fòmèl la epi ki alimante lòt fòm rezistans, souvan vyolan.

"Bouk Konstitisyonèl" Enstabilite a

Konstitisyon 1987 la te divize pouvwa egzekitif la ant yon Prezidan (Chèf Deta) ak yon Premye Minis (Chèf Gouvènman) pou asire balans ak kontwòl. An pratik, sa te kreye yon bouk paralizan:

1. Konfli Egzekitif: Prezidan an nonmen Premye Minis la ak ministè li yo, men Palman an dwe ratifye chwa a. Sa souvan mennen nan plizyè mwa batay entèn kote opozisyon lejislatif la bloke egzekitif la, sa ki kite gouvènman an san tèt.

2. Paralizi Elektoral: Paske gouvènman an bloke, li pa òganize eleksyon ki pwograme yo. Manda manm Palman yo te ekspire san ranplasman, sa ki kite lejislati a disfonksyonèl.

3. Gouvènman pa Dekrè: San okenn Palman ki fonksyone pou ratifye yon Premye Minis oswa vote lwa, Prezidan an kòmanse dirije pa dekrè. Sa a envite akizasyon diktati nan men opozisyon an, sa ki plis febli lejitimite.

4. Vid Pouvwa: Evantyèlman, manda Prezidan an fini oswa yo retire li (souvan vyolan), sa ki pa kite okenn siksesè ki valab konstitisyonèlman paske règ siksesyon konplèks yo mande yon Palman ki pa egziste ankò. Sa a mennen nan konsèy tranzisyon ki kòmanse sik opozisyon an k ap mande nouvo eleksyon.

Kijan Enstitisyon Fèb Radikalize Opozisyon an

Echèk konstitisyonèl sa a fòme dirèkteman kalite opozisyon ki parèt an Ayiti. Paske "règ jwèt la" (eleksyon ak palman) yo kase, opozisyon an oblije soti nan enstitisyon yo epi ale nan lari yo.

• Opozisyon Enstitisyonèl Vin Obstriktif: Anndan sistèm nan, pati opozisyon yo itilize pouvwa ratifikasyon yo pa pou gouvène, men pou kenbe gouvènman an an otaj, bloke Premye Minis yo ak ministè yo pou yo jwenn avantaj.

• Chanjman nan Taktik Ekstra-Palmantè: Piske bwat bilten vòt la pa fyab epi pa gen okenn fason fòmèl pou prezidan an mande nouvo eleksyon, sa a mennen chèf leta a ale nan radyo epi gwoup opozisyon yo konte sou "Peyi Lòk" (konfinman nasyonal) pou fòse chanjman politik. Lari a vin sèl kote pou kontestasyon yo fèt akòz blokaj gouvènman an.

• Ogmantasyon Koripsyon ak Opozisyon Ame: Vid pouvwa a ak enstitisyon fèb yo pèmèt koripsyon an gaye toupatou epi gang yo entèvni kòm aktè politik. Politisyen yo te konn itilize gang pou entimide rival yo pandan peryòd blokaj sa yo; kounye a, gang sa yo vin tounen "opozisyon ame" otonòm k ap goumen pou kontwòl leta a.

Rezilta a: Opozisyon Pasif

Konsekans final bouk sa a se opozisyon pasif piblik la an jeneral. Lè yo wè pwosesis konstitisyonèl la sèlman pwodui blokaj, vwa yo limite paske li entèdi referandòm, epi opozisyon "enstitisyonèl" la konsantre sou lit pouvwa olye de gouvènans, sitwayen yo retire kò yo, finalman chwazi ekspatriye olye patisipe. Yo sispann vote epi yo sispann konte sou leta, sa kreye yon sosyete kote gouvènman an egziste sou papye men popilasyon an plen resantiman kont tout sistèm nan.

Epizòd la diskite ke Konstitisyon Ayiti 1987 la te twò korije apre tonbe diktati a nan peyi a lè li te fragmante pouvwa egzekitif la, sa ki te pwodui yon blokaj kwonik nan sistèm gouvènman Ayiti a. Yon sistèm egzekitif doub mete Prezidan an kont yon Premye Minis, epi Prezidan an pa ka revoke Premye Minis la oswa retabli palman an lè li mande yon nouvo eleksyon; alòske Palman Ayiti a ka bloke nominasyon, bidjè ak lejislasyon. Konstitisyon 1987 la dikte règ amannman rijid ak delè eleksyon 2 zan ki toujou lakòz efondreman lejitimite, fòse prezidan yo dirije pa dekrè. Desantralizasyon fèb kite gouvènman lokal yo san pouvwa men li mete prezidans lan an akizasyon. Nan pratik istorik, lidè yo konte sou dekrè ekstra konstitisyonèl, negosyasyon politik, sipò entènasyonal, tantativ referandòm oswa akizasyon jidisyè pou yo fè nenpòt bagay nan peyi a. Epizòd podcast sa a espere ouvri telespektatè ak oditè yo pou pwopoze refòm ki reflete nòm rejyonal yo: yon sistèm prezidansyèl inifye, yon lejislati senplifye, yon konsèy elektoral pèmanan, referandòm ak gouvènans anvan yo mete akizasyon sou kominote entènasyonal yo pou sa k ap pase an Ayiti.