Respire pwofondman epi retounen avèk nou nan mwa mas 1987 la. Imajine lè a nan Pòtoprens—chaje ak sant posiblite, men lou ak fantom ventnèf ane fènwa. Lonbray Duvalier a te toujou long, epi blesi diktati a te vivan, ap senyen, e fre.

Nan epizòd Ann Pale Klè Dèyè Sistem Yo sa a, n ap retirekouch nanm konstitisyonèl Ayiti a. N ap egzamine Konstitisyon 1987 la, yon dokiman ki fèt ak batman kè yon nasyon ki te anvi di 'Pa janm ankò'. Se te yon kous rapid nan direksyon demokrasi: depi tonbe rejim nan an fevriye 86 rive nan yon bouyon final le 10 mas 1987, epi apre sa—nan yon mouvman ki sanble prèske enposib selon estanda jodi a—li te ratifye pa yon gwo referandòm nasyonal epi li te antre an vigè nan menm jou a, 29 mas. Sèlman diznèf jou ant bouyon finalla ak lwa peyi a.

Men poukisa tout prese sa a lè sa a, e poukisa tout rezistans sa a kounye a?

Nou plonje byen fon nan ipokrizi delè aktyèl la. Kritik yo jodi a rele Pwojè Konstitisyon 2025 la 'prese' e 'pa enklizif,' men nou inyore ke fondasyon menm demokrasi aktyèl nou an te simante nan mwens pase yon mwa.

Èske se vrèman moman an ki fè nou pè, oubyen èske se yon espwa tan lontan?

Bouyon 2025 la pwopoze chanjman radikal: yon pè Prezidan-Vis Prezidan, yon gwo rediksyon nan pozisyon eli pou senplifye yon sistèm gonfle, ak yon anbrase fonse pou dyaspora a. Men, fantom Duvalier a plane sou chak liytèks la. Opozisyon nou wè jodi a pa sèlman sou atik legal; se yon repons a yon chòk. Laperèz pou santralizasyon pouvwa a ak eliminasyon CASEC lokal yo se pasèlman yon deba politik—se memwa kolektif yon nasyon ki pè ke nenpòt konsolidasyon pouvwa se tou senpleman yon diktati nan yon nouvo kostim.

Vin jwenn nou pandan n ap fè pon ant 'mirak' 1987 la ak'kriz' 2025 la. Èske n ap pwoteje demokrasi a, oubyen èske nou prizonye pwòp istwa nou? Ann pale klèman dèyè sistèm nan.

Chanjman Enpòtan nan Pwojè Konstitisyon Ayisyen 2025 la:

• Egzekitif: Pè Prezidan-Vis Prezidan eli pou yon manda 5 an; lòd siksesyon klè.

• Pozisyon Eli: Redui plis pase 2,000 wòl; 1 majistra/minisipalite, 1 depite/distri, 2 senatè/depatman, 3-7 manm asanble minisipal.

• Manda: Tout ofisyèl eli yo sèvi pou 5 an; 12 ministè aksimòm.

• Dyaspora: Dwa vòt, distri elektoral aletranje, kalifikasyon pou wòl responsablite.

• Jèn/Sèks: Gwo patisipasyon jèn yo; egalite sèks nan enstitisyon leta yo.

• Edikasyon: Minimòm 4% alokasyon PIB.

• Jidisyè: CSPJ chwazi jij yo jiska laj 75 an; pouvwa CSPJ ranfòse.

• Desantralizasyon: Gouvènè Depatmantal yo ranplase konsèy yo; 50% revni taks nan bidjè lokal yo; elve kèk seksyon nan minisipalite yo.

• Anti-Koripsyon: ULCC vin Biwo endepandan pou Lit Kont Koripsyon.

• Lang/Kilti: Lwa ekri an kreyòl (tradiksyon franse); Jou fèt nasyonal Bwa Kayiman; rekonèt ewo/zansèt/im nasyonal.

• Lòt: Pa gen privilèj palmantè; opozisyon estriktire; rekonèt anrejistrè yo, espò, andikap, NTIC yo; sitwayènte inivèsèl;inivèsite ranfòse.

Nan epizòd sa a, mwen pale sou de enstitisyon: Enstiti pou Ekonomi ak Lapè (IEP) ak Rezo Solisyon Devlopman Dirab (SDSN). Konprann enstitisyon sa yo ka mennen Ayisyen ann Ayiti ak nan dyaspora yo devlope pwogram ki vize mezi sa yo efektivman.Enstiti pou Ekonomi ak Lapè (IEP) pibliye Rapò sou Lapè Pozitif la, ki chanje konsantrasyon an soti nan jis evite konfli pou rive nan bati rezilyans entèn yon nasyon. Li itilize 8 Pilye Lapè Pozitif yo pou evalye kijan yon sosyete byen estriktire pou estabilite alontèm. Pilye sa yo enkli yon gouvènman ki fonksyone byen, yon anviwònman biznis ki solid, distribisyon resous ki ekitab, akseptasyon dwa lòt moun, bon relasyon ak vwazen yo, lib sikilasyon enfòmasyon, gwo nivo kapital imen, ak ti nivo koripsyon. Ansanm, faktè sa yo endike kapasite yon peyi pou rezoud plent san yo pa rekouri nan vyolans.

Okontrè, Rezo Solisyon Devlopman Dirab (SDSN) pwodui Rapò sou Bonè Mondyal la, ki mezire byennèt sibjektif sitwayen yo. Pou eksplike varyasyon ki genyen nan evalyasyon bonè ant peyi yo, rapò a idantifye sis varyab kle: PIB pa abitan, sipò sosyal, esperans lavi an sante, libète pou fè chwa nan lavi, jenewozite, ak pèsepsyon koripsyon. Pandan ke IEP a konsantre sou estrikti sistemik yo, SDSN a mete aksan sou kijan kondisyon sosyal sa yo tradui an satisfaksyon pèsonèl nan lavi, sa ki pwouve ke richès ekonomik se sèlman yon moso nan devinèt bonè a.Tanpri fè kòmantè, poste, renmen, pataje epi swiv pou ede pataje enfòmasyon ki nan epizòd sa a. Edikasyon ak koperasyon kolektif kapab youn nan fason ki pi rapid pou ede yon peyi devlope.

Nan Epizòd 28 la, nou analize kijan twou vid ki genyen nanKonstitisyon Ayiti a an 1987 ak amannman 2011/2012 yo te kreye diferan nivo feblès enstitisyon ki ankouraje koripsyon. Nou eksplore kijan divizyon egzekitif ant Prezidan an ak Premye Minis la (Atik 133, 155) ak yon Palman endisolub (Atik 111-8) kreye blokaj ak enpinite. Lè sistèm nan kite gouvènanslokal la (Atik 69, 82) ak nominasyon jidisyè yo (Atik 175) "reglemante pa lalwa" san yon lejislasyon ki pèmèt sa, li fòse sistèm nan depann sou pouvwa santral la. Konstitisyon 1987 la sipoze ke "Lwa" a (ke Palman an sipoze ekri) ap evantyèlman parèt pou sove sitiyasyon an. Men, nan yon sistèm kote Palman an endisolub epi Egzekitif la divize, souvan Lwa sa a pajanm ekri. Sa ki enpòtan, Inite Anti-Koripsyon an (ULCC) konplètman omis nan Konstitisyon an, sa ki kite li legalman vilnerab a entèferans epi li pa ka efektivman ranpli wòl li. Lè nou konpare Ayiti ak Kòn Sid la epi Repiblik Dominikèn, nou revele kijan defo konsepsyon sa yo transfòme yon kad "skelèt" an yon lakou rekreyasyon pou koripsyon sistemik. Tanpri klike bouton swiv ak like la epi pataje sa ak zanmi ak fanmi Ayisyen ou yo ki aletranje ak an Ayiti.

https://docs.google.com/document/d/1s_Ko7DS76FY4wVhXj5iOPL0Q7rhD47f2PeVvMXXZyoU/edit?usp=sharing

Nan epizòd sa a, nou pral diskite kijan koripsyon fonksyonetankou yon bouk ki ranfòse tèt li, sipòte pa twa "janm": enstitisyon fèb, kaptire elit, ak nòm sosyal. Enstitisyon fèb yo bay opòtinite a atravè move siveyans ak ba salè, pandan ke kaptire elit la kondwi sistèm nan pandan aktè pwisan yo chanje lwa yo pou benefis prive. Finalman, nòm sosyal yo kreye yon anviwònman kote koripsyon vin tounen yon mekanis siviv oswa yon atant kiltirèl pou lwayote. Paske faktè sa yo byen lye, li raman mache pou repare youn san adrese lòt yo. Pwogrè reyèl mande yon apwòch konplè ki chanje règ yo, ki rann aktè yo responsab, epi ki chanje atant kiltirèl fondamantal piblik la.

Konstitisyon Ayiti an 1987 la fèt pou anpeche diktatiretounen lè li divize pouvwa a yon fason agresif. Li gaye otorite a ant de egzekitif, chanm lejislatif rival, eleksyon ki fèt youn apre lòt, kò elektoral endepandan, ak gouvènman lokal ki gen plizyè nivo. Sistèm nan bay priyorite a siveyans pèmanan, desantralizasyon, ak pouvwa veto enstitisyonèl atravè branch egzekitif la ak tou de chanm palman an, menm si sa diminye efikasite. Pou asire fonksyonalite enstitisyonèl ak medyasyon pati yo, konstitisyon Uruguay a an 1967, okontrè, mete aksan sou gouvènans ak estabilite. Li konsantre otorite egzekitif la nan yon prezidans solid, senkronize eleksyon yo – ckak 5 kan, apiye sou pati politik enstitisyonalize, epi li itilize règ konsansis ak referandòm pou kanalize konfli, pou’l kenbe gouvènans demokratik la fonksyonèl e previzib olye pou’l rete bloke.

Epizòd 25 la analize Konstitisyon Ayiti an 1987 la atravè uit ang: konsepsyon Konstitisyonèl 1987 la pi, pratik istorik, kontras konsepsyon-reyalite, estrikti konparatif, konpwomi, lojistik/pri, valè normatif, ak aplikasyon. Kad konstitisyonèl anbisye anti-diktati 1987 sa a—twa nivo lokal, eleksyon dekalaje, doub egzekitif—te pwomèt yon desantralizasyon pwofon men li te kreye friksyon. Lè nou itilize panse sistemik/ankadreman S vs panse endividyèl/ankadreman I, nou konpare achitekti konplèks 3 nivo Ayiti a (seksyon kominal + komin + depatman, sik 4/5/6 ane dekalaje) ak modèl 2 nivo mèg Irigwe a (depatman + minisipalite, sik 5 ane inifye), mete aksan sou efikasite Irigwe reyalize ak mwens aktè ak ritm senkronize. Animatè a diskite tou sou etap gwoup Tuckman yo, yerachi Maslow la, bezwen sosyal yo, kontra sosyal la, ak teyori modènizasyon an ki revele poukisa 1987 pran Ayiti nan yon "asalt" pèmanan—epi si valè li yo ka sipòte yon reamenaje pragmatik.

Nan epizòd sa a, nou diskite sou kòman Uruguay ak Ayiti sòti nan diktati brital e poukisa chemen yo te pran apre sa te diferan anpil. Nou konpare tranzisyon Uruguay soti nan yon rejim sivil-milite 12 ane tounen nan konstitisyon 1967 li a ak yon leta sosyal solid ki ankadre pa pati yo, ak mouvman Ayiti soti nan dinasti Duvalier rive nan konstitisyon 1987 ki te gen gwo anbisyon men ki te aplike fèb. Pandan nou ap gade sa, nou egzamine kijan kontinite enstitisyonèl, tankou sèvis sivil pwofesyonèl, sistèm pati ki estab, ak pwojè nasyonal fini, te ede Uruguay, Chili, ak Ajantin prezève epi elaji demokrasi yo, pandan enstitisyon frajil Ayiti yo, administrasyon politize yo, ak liy pwojè kase yo te kontinye rale li tounen nan kriz.

Nan podcast sa mw pale de devlopman Ayiti bloke pa yon konsantre sou i-frame (fikse endividyèl) olye sou s-frame (règ sistemik). Rezoud enfrastrikti ki poko fini mande pou devlopman nan sistèm kontinwite tankou Irigwe ak deplase pi lwen pase i-ankadreman an, kote nouvo lidè priyorite eritaj pèsonèl oswa pwogrè kout tèm, nan direksyon pou yon apwòch s-ankadreman ki bati kontinwite enstitisyonèl. Nan sikoloji, s-ankadreman an mete aksan sou "règ yo nan jwèt la" ki gouvène konpòtman. Pa adopte s-ankadreman an, Ayiti ka kreye politik nasyonal obligatwa, tankou Irigwe, ki siviv sik eleksyon depi tranzisyon soti nan diktati militè nan 80s yo tankou Ayiti. Chanjman sa a asire ke kontra ak pwojè yo ancrage nan yon sistèm ki estab, anpeche mantalite a "Reyajiste bouton" ki kite wout ak griy pouvwa a tout tan enkonplè.

Òganizasyon Non Gouvènmantal (ONG) yo se gwoup endepandan, san bi likratif, ki opere deyò kontwòl gouvènman an pou adrese pwoblèm sosyal ak imanitè. An Ayiti, patikilyèman apre epòk Duvalier a ak tranblemanntè devastatè an 2010 an, ONG yo te bay sekou ijans, swen sante ak edikasyon esansyèl lè leta pa t kapab. Sepandan, gwo depandans sa a te fè Ayiti jwenn tit "Repiblik ONG yo". Nan listwa, lè yo te pase plizyè milya dola èd etranje dirèkteman bay gwoup sa yo, sa te pase bò kote gouvènman Ayisyen an, sa te febli enstitisyon leta yo anpil epi kreye yon depandans alontèm. Pandan ke ONG yo te sove lavi a kout tèm, prezans dominan yo te finalman bloke kapasite nasyon an pou konstwi yon enfrastrikti piblik endepandan ki dirab.

Nan mitan enstabilite ki pèsistan an, Ayiti fèk enstale yon nouvo kabinè anba Premye Minis tranzisyon Alix Didier Fils-Aimé. Yon fwa estabilite a retabli, eleksyon k ap vini yo pral pote yon nouvo prezidan, yon nouvo premye minis, ak yon nouvo kabinè, sa ki istorikman mennen nan gwo chanjman politik. Nan peyi an devlopman yo, chanjman sa yo souvan deranje pwojè enfrastrikti alontèm—tankou wout, dlo ak elektrisite nan tout peyi a—ki pran 10 a 20 ane pou fini. Vrè pwogrè nasyonal mande kontinwite: karakteristik enstitisyonèl tankou fonksyonè karyè, kontra pwoteje, ak planifikasyon alontèm ki siviv chanjman lidèchip.

Dinamik sa a klè lè nou konpare Ayiti ak Irigwe. Toulede nasyon yo te soti nan diktati nan ane 1980 yo, men Irigwe te reyisi bay priyorite a kontinwite. Lè yo te aplike egzamen pou sèvis sivil ki baze sou merit (atravè ONSC a), Irigwe te pwoteje majorite wòl mwayen ak wo li yo nan gouvènman an kont chanjman politik. Sa te pèmèt fini travay piblik yo piti piti, sa ki te lakòz yon kouvèti sèvis piblik 99% ak yon sistèm otowout solid. Kidonk, Irigwe toujou reyalize yon kwasans ekonomik 2-4%, li klase #1 nan Amerik Latin nan pou gouvènans sou Endèks Transfòmasyon Bertelsmann (BTI) a, epi li kenbe yon nòt estabilite politik Bank Mondyal ki se +1.28, yon kontras total ak nòt Ayiti ki se -1.20.