In de 18de en laatste aflevering in de podcast van Barokke Influencers blikt Anke Verschueren samen met Harold Polis, de intendant van het festival, terug op het festival en de voorbije gesprekken aan de hand van zeven fragmenten uit de hele podcastreeks. 

Barok betekent voor mij …

Eerst en vooral staat Anke stil bij de openingsvraag die ze al haar podcastgasten voorschotelde: ‘Barok betekent voor mij …?’. Harold geeft zijn eigen antwoord op deze vraag en schetst hoe het festival zijn blik op de barok heeft genuanceerd. Hij merkt ook op dat het festival het beeld dat mensen van de barok hadden, heeft bijgesteld en hen op een andere manier naar de geschiedenis én naar vandaag heeft laten kijken. 

 Hoe word je een ‘influencer’?

De tweede rode draad van het festival was meteen ook het tweede woord uit de titel: ‘Influencers’. Anke en Harold blikken terug op de podcast met Marjolijn van Heemstra die aangeeft dat je als influencer je verantwoordelijkheid moet nemen. Welke rol zag het festival voor zichzelf weggelegd als ‘influencer’?  

Wereld in transitie

Traditie en vernieuwing stonden centraal in alle activiteiten van het festival. In de podcast met Johan Verberckmoes en Leen Huet schetsten zij de historische en politieke context waarin de barok ontstond. Ze spraken van een onzekere en polariserende wereld. Een wereld die in veel opzichten niet zoveel verschilde van de wereld vandaag. Dat beaamt Harold ook. Ook vandaag bevinden we ons volgens hem in een overgangsperiode en moeten we onze plaats in de wereld opnieuw herformuleren. 

Beeldcultuur

In een onzekere wereld kun je je ontredderd voelen. Vandaag net zo goed als in de barok. Kunst (en beeldcultuur vandaag) speelden en spelen daarin een grote rol. Hier blikt de podcast terug naar het gesprek met Koenraad Jonckheere waarin hij het heeft over de emotionele kracht van kunst die door de jezuïeten volop werd benut. Harold treedt hem bij en benadrukt de impact die de jezuïeten hadden op de beleving van religie en hoe ze de beeldcultuur daarvoor gebruikten. 

Ontmoeting met andere culturen

Die beelden reisden ook de wereld rond en vonden hun weg naar andere culturen. Maar andere culturen beïnvloedden op hun beurt ook weer de barok. Sibo Kanobana plaatste in het podcastgesprek dat hij met Anke had de barok in een bredere culturele context. Harold zet nog een stapje terug en kijkt naar de oorsprong van het Christendom en benadrukt dat de uitwisseling tussen culturen al eeuwenlang plaatsvond en nooit is gestopt. 

Mecenaat

Stadsfestival Barokke Influencers kwam mede tot stand dankzij de steun van sponsors en subsidies: een soort modern mecenaat. Adriaan Raemdonck had daar zijn eigen mening over: er is altijd te weinig geld geweest voor kunst volgens hem. Harold nuanceert: in de barok is dat niet zozeer van toepassing. Toen was er vooral sprake van ‘kunst in opdracht’. Rubens maakte de werken niet voor zichzelf. 

 De rol van kunst

De podcast besluit met een laatste vraag: Wat kan de rol van kunst zijn? Een vraag die ook aanbod kwam in de podcastafleveringen met Nicolas Baeyens en Sergio Servellón. Zij beschreven kunst als een onafhankelijke barometer van wat er in de maatschappij gebeurt en geloven dat kunst kan zorgen voor een mentaliteitswijziging. Harold nuanceert: volgens hem is kunst een gesprek dat je hebt met jezelf en de mensen voor je. Kunst als breekijzer om het ergens over te hebben. Als hulpmiddel om greep te krijgen op de wereld.

Meer weten?
Surf naar de website www.barokkeinfluencers.be en abonneer je op onze nieuwsbrief.

In deze aflevering duikt Anke Verschueren met journalist en auteur Veerle de Vos in de geschiedenis van de jezuïeten in China. Van De Vos verscheen in oktober het boek ‘Alles onder de hemel, Ferdinand Verbiest en de ontdekking van China’. In deze podcast vertelt ze over haar boek en haar schrijfproces. 

Veerle de Vos werkte na haar studies enkele jaren in Wuhan in China en kwam er als journalist elk jaar terug. Zo ontstond en groeide de fascinatie voor het land en zijn rijke geschiedenis. 

Eerst duiken Anke en Veerle kort in het verhaal van het boek dat zich afspeelt in het China van de zeventiende eeuw. Wat kenden de Europeanen al van China op dat moment? Het was immers een rijk dat moeilijk bereikbaar was en zich bovendien bewust afsloot voor Europa. Buitenlanders waren er niet toegelaten en het land liet ook geen Europese import toe. Vanuit het Westen vertrok er maar één boot per jaar naar China. In haar boek beschrijft Veerle hoe het er op zo’n bootreis aan toeging. 

Wetenschap als pasmunt

Vanaf het einde van de zestiende eeuw waren de jezuïeten de enige westerlingen die het land wel binnen mochten en er ook woonden. De reden: hun wetenschappelijke kennis over de aarde en de hemel. China was een superieure samenleving, maar op vlak van de wetenschappen konden de jezuïeten hen nog veel bijleren. De jezuïeten die naar het Verre Oosten vertrokken werden misschien wel evenzeer aangespoord door hun zin voor avontuur als door hun overtuiging om er zieltjes te redden. Een van de jezuïeten die naar China vertrok, was Ferdinand Verbiest. Hij vertrok om er mensen te gaan bekeren, maar kwam uiteindelijk terecht aan het hof van de keizer waar hij werkte als raadgever, privéleraar, astronoom en ingenieur. Het christendom was op dat moment een verboden religie, maar door de goede relatie van de jezuïeten met de keizer – mede dankzij Verbiest – mochten de jezuïeten in bepaalde steden toch kerken bouwen. 

Meer weten?
Surf naar de website www.barokkeinfluencers.be en abonneer je op onze nieuwsbrief.

Deze aflevering duikt Anke Verschueren samen met drie gesprekspartners in het concept duurzaamheid. Aan tafel zitten Nina Maat – oprichter van MUCE –, Sergio Servellón – directeur van FelixArt en curator van Zoek-stadion – en Dries Van Gheluwe– advisor business development van Port of Antwerp-Bruges. 

Voor alle drie de gesprekspartners is duurzaamheid, circulariteit, modulariteit, … een belangrijk onderdeel van hun dagelijks leven en werk. Maar wat is duurzaamheid precies? Het is vandaag een woord dat je overal tegenkomt. Te pas en te onpas. Welke betekenis heeft het woord ‘duurzaamheid’ nog en welke betekenis geven Sergio, Nina of Dries eraan? Al snel wordt duidelijk dat het woord duurzaamheid verschillende invullingen kan hebben (in de eerste plaats ecologisch, maar ook sociaal, economisch, maatschappelijk, …) en een definiëring ervan niet zo eenvoudig is. Alle drie zijn ze het er in ieder geval over eens dat het woord vandaag vaak te vrijblijvend wordt gebruikt. 

Voor zowel Sergio als Nina speelt kunst een rol in het verhaal rond duurzaamheid. Welke rol kan kunst hebben om duurzaamheid vorm te geven of de vertaalslag te maken? Voor Nina is kunst een manier om iets aan te kaarten, zonder dat je een dwingende oplossing aanreikt. Het is voor haar een tool om te communiceren. Sergio treedt haar bij dat juist doordat kunst ruimte laat voor meerdere interpretaties een gesprek mogelijk blijft. Zo kan kunst de nieuwsgierigheid en de gevoeligheid van een groter publiek voeden. Het is ook een manier om hen vertrouwd te maken met thema’s of termen die anders ver van hun bed lijken. 

 Dries benadrukt dat ook Port of Antwerp-Bruges nauw begaan is met de urgentie van duurzaamheidsthema’s. Zo willen ze energieneutraal en CO2-neutraal zijn tegen 2050 en buigen ze zich onder andere over circulariteit. Nieuwe industrieën die ze aantrekken moeten ook voldoen aan de klimaatdoelstellingen die de haven zich stelt voor de toekomst. Dries erkent ook de moeilijkheden of polarisatie waar zij als Port of Antwerp-Bruges mee te maken krijgen. Zo hebben niet alle bedrijven aandacht voor duurzaamheid en zijn er ook nog altijd bedrijven die onverschillig zijn ten opzichte van de klimaatopwarming of aan greenwashing doen.  

Als het over klimaat en ecologie gaat, ligt een pessimistisch toekomstbeeld vaak op de loer. Nina beaamt dat en herkent zich in een gevoel van frustratie dat ook mee aan de basis lag van de oprichting van MUCE. Intussen beseft ze goed dat het meer effect heeft als je niet altijd de negatieve cijfers in de verf zet of organisaties kritiek geeft. Daarom juist ook de vertaalslag die ze met MUCE wil maken die een positieve vibe uitstraalt en burgers door middel van kunst op een toegankelijke manier betrekt bij circulaire economie. Maar kan kunst effectief de wereld redden? Alle sprekers zijn er in ieder geval over eens dat kunst om te beginnen al een mentaliteitswijziging kan teweegbrengen. 

Meer weten?
Surf naar de website www.barokkeinfluencers.be en abonneer je op onze nieuwsbrief.

In deze podcast spreekt Anke Verschueren met professor Mario Cams, verbonden aan het departement Chinese studies aan de KU Leuven. Cams is al van jongs af aan gefascineerd door cartografie. Voor zijn doctoraat verdiepte hij zich in wereldkaarten van China die gemaakt zijn met de hulp van (Franse) jezuïeten. Hoe kwamen deze kaarten tot stand? En wat maakt ze zo bijzonder?  

Vooreerst schetst Cams de context waarin de wereldkaarten tot stand zijn gekomen in de zeventiende eeuw. De jezuïeten vonden in een China een samenleving die gelijkwaardig was aan – en misschien zelfs wel verder stond dan – de Westerse samenleving op vlak van cultuur, wetenschappen en politieke organisatie. Zo kende de Chinese samenleving op dat moment bijvoorbeeld een enorme boekdrukcultuur die al veel verder stond en zeshonderd jaar ouder was dan de boekdrukkunst in onze streken. Er was ook een intellectuele mobiliteit in het land, zoals we die in Europa op dat moment ook kenden.  

Die twee printculturen en intellectuele culturen hadden elk hun eigen wereldbeeld. Die kwamen met elkaar in aanraking dankzij de jezuïeten die zich vrij konden verplaatsen tussen die twee werelden. Anders dan de kooplieden verbleven de jezuïeten lange tijd in China en leerden er ook de taal. Zo kon er een echte culturele uitwisseling plaatsvinden. Ze vertaalden Europese kaarten voor Chinese lezers en lieten die in China drukken. Andersom namen zij Chinese en Oost-Aziatische kaarten mee naar Europa.  

Europese wereldkaarten herken je aan hun mathematische projectie – bedacht door Gerard Mercator – waarbij de wereldbol geprojecteerd wordt op het platte vlak van 3D naar 2D. De Chinese cartografie verschilt omdat ze van oorsprong vooral was bedoeld om enkel het Chinese keizerrijk op een schematische manier in kaart te brengen. De afstanden waren daardoor ook niet op schaal weergegeven maar relatief. Cams benadrukt voor beide dat het hier gaat om meer dan alleen kaarten: het is de expressie van een wereldbeeld.  

In Europa werden de Chinese kaarten gebruikt om China aan te duiden op de wereldkaart en min of meer aan te duiden waar de grote steden zich bevonden. In China werden de Europese mathematische wereldkaarten omgezet naar schematische kaarten op enorm formaat op een rol. De jezuïeten moesten daarvoor alles naar het Chinees (laten) vertalen en veel extra uitleg voorzien over zaken waarmee de Chinezen nog niet vertrouwd waren zoals continenten, de wereld die rond is en projectiemethodes.  

Dan zoomt de podcast in op Ferdinand Verbiest, een West-Vlaamse jezuïet. Hij was leraar van jonge keizer in China die hij onderwees in Europese wetenschappen. Verbiest liet een enorme wereldkaart voor de jonge keizer maken die aan de muren van het paleis hing.  

Cams blikt dan verder naar de achttiende eeuw. Op dat moment gingen Franse jezuïeten China daadwerkelijk opmeten en dankzij de daar aanwezige intellectuele en mathematische kennis konden ze een zeer exacte kaart maken die veel nauwkeuriger was dan de Europese kaarten van dat moment. Deze kaarten zijn een bijzondere illustratie van de manier waarop de kennis van de twee culturen in die periode samensmolt in de cartografie.  

Tot slot blikken Anke en Mario nog even vooruit. Wat zegt Google Maps over de manier waarop wij vandaag naar de wereld kijken? En hoe krijgt het wereldbeeld vandaag vorm in nieuwe kaarten? 

Meer weten?
Surf naar de website www.barokkeinfluencers.be en abonneer je op onze nieuwsbrief.

In deze aflevering spreekt Anke Verschueren met Nicolas Baeyens en Annelies van Assche over de loopbaan van de hedendaagse kunstenaar en de plaats van kunst in onze samenleving.

Nicolas is kunstenaar en doctoreert. Hij geeft les aan de Academie van Antwerpen. Annelies is kunstwetenschapper, onderzoeker en geeft les. Beide zijn ze lid van de Jonge Academie, een platform waar wetenschappers en kunstenaars samenkomen en reflecteren over maatschappelijke thema’s in verschillende werkgroepen. 

 Tijdens de podcast duikt Anke met Nicolas en Annelies eerst in een van die werkgroepen: ArtWork. Deze werkgroep focust op de manier waarop jonge kunstenaars hun carrière duurzaam kunnen uitbouwen. In oktober palmt ArtWork het Zoek-Stadion in het Havenhuis in met een programma van lezingen en debatten. In het Zoek-Stadion vond ArtWork een platform waarmee ze in oktober het debat over de loopbaan van jonge kunstenaars naar een breder publiek kunnen brengen.  

 Nicolas en Annelies benadrukken in de podcast de essentie van de Jonge Academie: vraagstukken worden er besproken over verschillende disciplines heen. Zo ontstaat er een vruchtbare kruisbestuiving. Ook in het Zoek-Stadion zal ArtWork focussen op meerdere disciplines en niet alleen de beeldende kunsten.

 De debatten in het Zoek-Stadion zijn gericht op opkomende – niet noodzakelijk ‘jonge’ – kunstenaars. Vanwaar de noodzaak voor een debat rond de loopbaan van beginnende kunstenaars? Nicolas en Annelies zijn allebei actief als docent. Vanuit hun ervaring zien ze dat de overgang van opleiding naar arbeidsmarkt voor kunstenaars niet altijd vlot loopt. Dat heeft verschillende oorzaken: doordat ze er als student nog niet mee bezig zijn, doordat de opleidingen zich amper richten op de wereld ‘na’ het afstuderen of doordat sociale media de studenten een verkeerd beeld geven van het kunstenaarsbestaan. Hierdoor kunnen jonge kunstenaars geen goede fundering leggen die noodzakelijk is voor een duurzame carrière. 

Elke woensdag van de maand worden er in het Zoek-Stadion live debatten georganiseerd die focussen op verschillende disciplines. Ze nodigen daarvoor mensen uit het veld uit, ‘gatekeepers’, die het werkveld mee bepalen. De debatten worden gecapteerd via audio en video. Grafisch ontwerpers tekenen op de muren van de installatie. Nicolas en Annelies hopen met de neerslag van de debatten en door best practices in kaart te brengen in de toekomst beter zorg te kunnen dragen voor een nieuwe generatie jonge kunstenaars.

 In het tweede deel van de podcast bespreekt Anke met Annelies en Nicolas één centrale vraag: Welke plek neemt de jonge kunstenaar of kunst in het algemeen in in de wereld vandaag? Voor Nicolas zit de kracht van kunst tussen ratio en emotie: kunst is volgens hem een verwerking en verzachting van het hier en nu. Annelies sluit zich daarbij aan: kunst is voor haar ook een manier om moeilijke topics uit de actualiteit bespreekbaar te maken. Tot slot duikt het gesprek in het concept van het ‘genie’ in de kunst: bestaat dat vandaag nog en welke invulling heeft het dan? 

Meer weten?
Surf naar de website www.barokkeinfluencers.be en abonneer je op onze nieuwsbrief.

Waarin schuilt de kracht van het onderwijs vandaag? Anke Verschueren duikt samen met Philip Brinkman en Nicolas Standaert in het thema onderwijs.

Philip Brinckman is voorzitter van de commissie Beter Onderwijs en directeur en leerkracht in het Sint-Jozefscollege in Turnhout – een van de zeven Vlaamse jezuïetencolleges. Professor Nicolas Standaert geeft les aan de KU Leuven. Waarom associëren we de jezuïeten met onderwijs? Wat zijn de sterktes van de ignatiaanse pedagogie?

Geen eenrichtingsverkeer
Standaert maakt aan het begin van de podcast al meteen zijn visie op onderwijs heel duidelijk: onderwijs is geen eenrichtingsverkeer. Het gaat niet alleen maar over kennisoverdracht. Standaert houdt zich aan de KU Leuven bezig met ‘service-learning’. Dat is een onderwijsvorm waarbij de studenten zich maatschappelijk inzetten, daarover reflecteren en leren op persoonlijk en vakinhoudelijk vlak. Centrale vragen in deze pedagogie: hoe kan ik leren van de ander? Hoe kan de maatschappij of kunnen personen in die maatschappij bijdragen tot de persoonsvorming van de student en helpen om meer in verbinding te staan met de wereld?

Jezuïeten en onderwijs
Standaert is zelf een jezuïet. Hoe komt het eigenlijk dat we de jezuïeten associëren met onderwijs? Van oorsprong zijn de jezuïeten door Ignatius niet opgericht om te onderwijzen, maar wel om rond te reizen. Dat ze uiteindelijk zo’n grote rol zijn gaan spelen in het onderwijs kwam omdat er een nood was in de maatschappij waarop zij hebben ingespeeld. Ze legden hun eigen accent in het onderwijs en zo ontstond de ignatiaanse pedagogie waarin meditaties een grote rol spelen.

Voortreffelijkheid
Brinckman vult aan en legt het idee van ‘vorming’ uit dat een grote rol speelt in de ignatiaanse pedagogie. Vorming is voor de jezuïeten de combinatie van opleiding en opvoeding. Daarin staat ‘voortreffelijkheid’ centraal: intellectuele en morele voortreffelijkheid. Het is niet omdat je iets weet, dat je het ook doet. Het vraagt karakter en moed om iets ook daadwerkelijk uit te voeren of toe te passen: daarin schuilt de kracht van de ignatiaanse pedagogie. 

Standaert nuanceert verder en trekt het nog breder: de voortreffelijkheid van de jezuïeten gaat niet over jezelf altijd maar overtreffen en verbeteren. Het gaat niet om steeds maar beter presteren. Het gaat over: kan het beter voor de andere? Voor de wereld? En hoe kan jij daaraan bijdragen en ten dienste staan van de maatschappij. Maar hoe breng je leerlingen dat bij? Daarvoor zoomt Brinckman in naar het klaslokaal: de uitdaging van de leerkracht schuilt in de eerste plaats in het vangen van de aandacht van de leerlingen.   

Informatiemaatschappij
Digitale toepassingen maken het vandaag eenvoudig om een heleboel informatie te vergaren. Maar Standaert en Brinckman benadrukken eensgezind dat informatie niet hetzelfde is als kennis. Kennis gaat over de manier waarop je de informatie kan interpreteren, ordenen, synthetiseren, … In hun rol als leerkracht zien ze dat studenten vandaag vaak niet over de vaardigheden beschikken om met die informatie om te gaan. Daarin schuilt volgens hen de kracht van het onderwijs vandaag: leerlingen kapstokken aanreiken om die toevloed aan informatie te verwerken.

Verbinding
Tot slot speelt de uitwisseling met de maatschappij en de wereld een sleutelrol in de ignatiaanse pedagogie. Standaert legt uit dat het daarbij niet alleen gaat over wat de student te bieden heeft aan de maatschappij, maar dat ze ook oog hebben voor de kennis en ervaring die al aanwezig is in de maatschappij en bij de ‘ander’. Wederkerigheid, openheid, community, verbinding, solidariteit en vertrouwen zijn daarbij de kernwoorden. 

Meer weten?
Surf naar de website www.barokkeinfluencers.be en abonneer je op onze nieuwsbrief.

Deze twaalfde uitzending staat stil bij de grootste Barokke Influencer: Johann Sebastiaan Bach. Anke Verschueren, die zelf een grote liefde heeft voor pianomuziek en Bach in het bijzonder, gaat in gesprek met Emmanuel Van Kerckhoven, organist en dirigent.

Emmanuel Van Kerckhoven is organist en dirigent en artistiek directeur van BACH in de STAD, dat het Antwerpse Bachfestival organiseert. Dat hij dat pad zou kiezen, lag voor de hand: (barok)muziek zit in z’n DNA. Van Kerckhoven groeide op in een zeer muzikaal gezin waar elke vrijdagavond samen muziek werd gemaakt. Ook ging hij mee naar de kerk waar zijn vader organist was. Spelenderwijs en puur op het gehoor raakte hij als kleine jongen al vertrouwd met de melodieën van de barokmuziek. Gaandeweg groeide ook de liefde voor Bach, een organist bij uitstek aldus Van Kerckhoven. 

Van Kerckhoven benadrukt de fijnzinnigheid van het orgel als instrument en gaat in op de elementen die de klank van het orgel mee bepalen. Bij de bouw van een orgel is elk onderdeel van belang, alles heeft met elkaar te maken en moet perfect op elkaar afgestemd zijn. Dan pas krijg je een goed klinkend orgel. Om dat resultaat te bekomen, moet je veel ervaring hebben. Ook Bach was daar erg mee bezig om zo de kerkmuziek naar een hoger niveau te brengen. Van Kerckhoven herkent zich in dat streven naar professionalisering. 

Van Kerckhoven belicht ook Bachs open relatie met het geloof. Zo wordt zijn muziek beschouwd als het hoogtepunt van de lutheraanse kerkmuziek maar had hij in de praktijk contacten met zowel katholieke als gereformeerde opdrachtgevers voor wie hij muziek componeerde. Van Kerckhoven heeft een bewondering voor Bachs openheid en maakt vandaar een sprong naar vandaag. Is het niet tijd voor een nieuwe Reformatie, voor een nieuw begin?

Van Kerckhoven wijst ook op het belang van de context bij het heropvoeren van een stuk. Het is niet alleen maar mooie muziek, er zit een verhaal achter. Bach baseerde zijn stukken immers op de Bijbelteksten en wilde die verduidelijken. Zo wordt in de cantatediensten de cantate uitgevoerd voor de zondag dat Bach ze geschreven heeft. Tijdens deze diensten wordt de cantate eerst uitgelegd door de priester en daarna uitgevoerd.  

Bach wordt vereenzelvigd met de barok. Maar wat maakt zijn muziek nu zo barok? Van Kerckhoven ontrafelt voor Anke beknopt de geraffineerde structuur van Bachs muziek. Hij wijst op de dialoog tussen polyfone lijnen, de spanningsboog, de combinatie van rust en onrust, de herhaling van motieven, het omkeren van melodieën en de stuwing van de bassen die doet denken aan hedendaagse beats. Al die elementen hoor je niet na een keer luisteren, daarvoor moet je wel 50 tot 100 keer luisteren. Net zoals je de compositie van een barokschilderij niet kan vatten door er maar één keer naar te kijken. 

“Wij willen allemaal authentiek leven, en ik denk dat muziek dat ook doet. Als je iets componeert dan moet je dat zo naturel mogelijk doen en niet geforceerd of wiskundig. En dat is het mooie aan Bach: het is wiskundig maar het stroomt. Er zit emotie in.”

Van 17 tot 24 september organiseert BACH in de STAD het Bachfestival, een week vol muziek van Bach op de mooiste erfgoedlocaties in Antwerpen. Het openingsconcert van het jonge Haagse ensemble Castello Consort op 17 september past mee in het programma van Barokke Influencers. Ontdek het programma van het Bachfestival op www.bachindestad.be/bachfestival.

Meer weten?
Surf naar de website www.barokkeinfluencers.be en abonneer je op onze nieuwsbrief.

Deze keer keert Anke terug in de tijd naar de roaring twenties samen met schrijver Matthijs de Ridder. Dit jaar verscheen De Ridders biografie van de Vlaamse dichter en schrijver Paul van Ostaijen (1896-1928). Samen nemen ze de jaren na de Eerste Wereldoorlog onder de loep: de avant-garde die klaar stond voor een nieuwe wereld en de rol die de poëzie van Van Ostaijen speelde in dat verhaal.

Doorzettingsvermogen
De Ridders fascinatie voor de ‘vreemde poëzie’ van Van Ostaijen ontstond in de schoolbanken en spoorde hem op latere leeftijd aan om Nederlandse literatuur te gaan studeren. Ook daar bleef Van Ostaijen hem achtervolgen. Wat spreekt hem zo aan in Van Ostaijen? Sinds De Ridder zich onderdompelde in de biografie van Van Ostaijen heeft hij een grote bewondering voor de manier waarop de schrijver via de literatuur een poging deed om de wereld te veranderen en het enorme doorzettingsvermogen dat hij daarbij aan de dag legde. Van Ostaijen cijferde zichzelf volledig weg in naam van de avant-garde en de vernieuwing. Hij zag zichzelf als ondergeschikt aan het grote project.

De wens voor een nieuwe wereld
Maar welk project was dat dan precies? De Ridder schetst voor Anke het grote plaatje waarin de avant-garde en het werk van Van Ostaijen het levenslicht zag. De Eerste Wereldoorlog liet Europa – en zeker België – ontredderd en in puin achter. De avant-gardisten zagen dit als een uniek moment en als een uitgelezen kans: uit het puin kon een nieuwe wereld ontstaan. Maar ze hadden te maken met twee problemen: de politieke klasse wilde niet wijken én tegen de verwachtingen van de avant-gardisten in wilde de massa eigenlijk niet mee in dat nieuwe wereldbeeld.

Hoe zat dat in Antwerpen?
De Scheldestad was vlak na de Eerste Wereldoorlog een lege, verlaten stad. De mensen die er nog woonden probeerden de draad van voor de oorlog weer op te pakken. Tegelijk werden ook in de stad de stemmen steeds luider van mensen die lessen wilden trekken uit de oorlog en vonden dat het helemaal anders moest. Deze activisten vonden ook dat de Nederlandstaligen in België meer rechten moeten krijgen. Van Ostaijen en zijn tijdgenoten vroegen zich af hoe ze moderne kunst konden inzetten om mensen te beïnvloeden en anders naar het leven te laten kijken. Begin jaren 1920 vluchtte Van Ostaijen naar Berlijn en zocht er naar een nieuwe manier van dichten. Hij keerde terug uit Berlijn met zijn boek Bezette stad, volgens De Ridder een culminatie van Van Ostaijens modernistische dicht-experimenten.

Van Ostaijen en het geloof
Hierna blikt De Ridder terug naar Van Ostaijens moeizame schooltijd, onder andere aan het strenge jezuïetencollege in Antwerpen waar hij zich helemaal niet thuis voelde. Er was één leraar die hij wel kon waarderen, en dat was Léonce Reypens. Reypens was ook de leidsman van kunstenaarsbeweging De Pelgrim en het gelijknamige militante religieuze tijdschrift dat in 1929 werd opgericht. Hoe liberaal Van Ostaijen ook was, toch bleef het katholicisme in zijn werk en denken een grote rol spelen. Maar met een groot verschil: anders dan zijn collega’s van De Pelgrim maakte hij geen katholieke kunst: “Van Ostaijen was een katholiek die kunst maakte, maar hij was geen katholieke kunstenaar.”

Meer weten?
Surf naar de website www.barokkeinfluencers.be en abonneer je op onze nieuwsbrief.

In deze aflevering praat Anke Verschueren met hoogleraar kunstgeschiedenis Koenraad Jonckheere, specialist in 'noordelijke renaissance en barokkunst'. 

Koenraad publiceerde in 2020 Another History of Art (Hannibal Books), waarin hij 2500 jaar westerse kunstgeschiedenis analyseert met een contextuele bril op. Volgens Koenraad moet je altijd het politieke, economische, religieuze, kunsttheoretische of stilistische kader in acht nemen waarin een kunstwerk tot stand komt om het werk te begrijpen.

Met deze specifieke bril op kijken we met Koenraad over de grenzen van tijd en ruimte heen. We stellen hem onder andere de vraag hoe Peter Paul Rubens, grootmeester in Antwerpen, zich verhoudt tot Rembrandt van Rijn, grootmeester in Amsterdam.

Wat zijn de grote gelijkenissen en verschillen tussen de 'barokke influencers' uit het Noorden en het Zuiden? En waarom gaat de ene met zijn voornaam de geschiedenisboeken in en de andere met zijn familienaam?

Ontdek het in deze nieuwe aflevering!

Meer weten?
Surf naar de website www.barokkeinfluencers.be en abonneer je op onze nieuwsbrief.

In deze aflevering – opgenomen tijdens de opening van het festival - praat Anke Verschueren met galeriehouder Adriaan Raemdonck (Galerie De Zwarte Panter) en galerist Dennis Van Mol (Walden Art Stories). Samen laten ze hun licht schijnen over de artistieke erfenis van de barok en de spanning tussen traditie en vernieuwing in de twintigste eeuw.

Kunst met een doel

Dennis Van Mol associeert de barok met kunst die wordt ingezet voor een bepaald doel. Hij ziet daarin parallellen tussen de barok en de twintigste eeuw. Binnen het kader van het festival is Van Mol co-curator van de tentoonstelling in het KMSKA rond kunstenaarsbeweging De Pelgrim, gesticht in 1924. Net als in de historische barok gebruikte deze beweging een beeldtaal om religie te propageren en om mensen bij de les te houden. Ze streefden – onder leiding van de jezuïet Léonce Reypens – naar een nieuwe katholieke gemeenschapskunst die mensen moest aanzetten tot een innerlijke pelgrimage. Zij reageerden met hun beweging eigenlijk op de – dogmatische – abstracte kunst die eraan voorafging, zoals De Stijl of het constructivisme. De Pelgrim bestond uit een grote diversiteit aan kunstenaars: traditie en vernieuwing gingen hand in hand.

Het einde van de schilderkunst?

Raemdonck sluit zich daarbij aan en staat stil bij de vele evoluties die de schilderkunst sinds de barok heeft doorgemaakt. De schilderkunst blijft zichzelf vernieuwen. Als galerist is Raemdonck al sinds het einde van de jaren zestig actief. Hij maakte toen het zogenaamde ‘einde’ van de schilderkunst mee en de opmars van de conceptuele kunst. Maar zelfs toen men eind jaren zestig dacht dat de schilderkunst nooit meer zou terugkomen, bleef Raemdonck geloven in een nieuwe impuls binnen de schilderkunst. Die kwam er dan in de jaren zeventig inderdaad met het werk van onder andere Gerard Richter. De spanning tussen traditie en vernieuwing was in de twintigste eeuw in die zin erg aanwezig. Die oneindige impuls tot vernieuwing wordt volgens Raemdonck voortgestuwd door de barok.

De rol van de canon

Van Mol valt hem bij en staat stil bij de canonisering van de kunstgeschiedenis. Die zorgde ervoor dat de nadruk kwam te liggen op vormvernieuwing. Hierdoor is een beweging zoals De Pelgrim – die wel heel succesvol was – eigenlijk een beetje vergeten. Of werden kunstenaars die in de jaren zestig wél bleven schilderen, over het hoofd gezien. Het opleggen van een canon zorgt ervoor dat de diversiteit van een bepaalde periode herleid wordt tot een paar namen. Van Mol verwacht dat er over honderd jaar ook op die manier naar onze tijd wordt gekeken.

Het hedendaagse mecenaat

De podcast eindigt tot slot met een persoonlijke noot. Wat heeft Van Mol en Raemdonck aangezet om hun leven aan de kunst te wijden? En hoe zien ze hun rol als galerist? Raemdonck ziet het galeriewezen misschien wel als de hedendaagse variant van het mecenaat. Hij benadrukt ook het verschil tussen de kunst en de kunstmarkt en het gevaar dat erin schuilt als de markt het haalt van de kunst.

Meer weten?
Surf naar de website www.barokkeinfluencers.be en abonneer je op onze nieuwsbrief.