Barokke Influencers

Hoe zag de wereld eruit in de 17de eeuw? Maak je klaar voor een frisse duik in de geschiedenis met Anke Verschueren en haar gasten: kunsthistorica Leen Huet en historicus Johan Verberckmoes.

In deze achtste aflevering van 'Barokke Influencers' schetsen ze aan de hand van sappige anekdotes een veelkleurig beeld van een chaotische periode waarin kunst en wetenschap volop bloeien.

"De wereld was in een grotere chaos dan vandaag."  – Johan Verberckmoes

Ontreddering

Huet en Verberckmoes leggen beide de nadruk op de enorme reikwijdte van de barok. Die oefende in de 17de eeuw invloed uit tot in Azië en Latijns-Amerika.

“De barok is een kunstvorm die zich leent in elke discipline om via uitbundige vormen te zoeken naar het innerlijke van de mens. En dat recept vertaalt zich wereldwijd, tot in Latijns-Amerika of de Filipijnen.” – Johan Verberckmoes

Maar hoe zag de wereld eruit in de 17de eeuw? Wat voor beeld kunnen we ons daarvan vormen? Verberckmoes en Huet schetsen – doorspekt met anekdotes over onder andere de jeugd van Rubens – een beeld van een onstabiele, gepolariseerde wereld van burgeroorlogen en politieke systemen die in elkaar stuikten, een klimaatcrisis en zelfs aardbevingen.

Die chaos sijpelde op kleine schaal door tot in huiselijke kring en stelde mensen voortdurend voor nieuwe uitdagingen. De ontreddering die er heerste, uitte zich volgens Verberckmoes in de overdadigheid van de barok.

“De barokkunst is eigenlijk een heel inclusieve kunst. Het is alsof die werken hun armen uitsteken en je omarmen om je naar binnen te voeren.” – Leen Huet

Rubens

Ook Rubens is in deze podcast niet ver weg. Huet staat stil bij zijn jeugd, geeft je een glimp van zijn correspondentie met vorsten en geleerden in het buitenland en zijn rol als ‘spion’. Rubens bewoog zich als man van de wereld in de hoogste kringen. Maar hoe zag het leven van de gewone mensen eruit? Verberckmoes zoomt daarop in en legt de link naar de rol van de jezuïeten, hun sodaliteiten en de sociale promotie die zij faciliteerden door middel van beurzen en patronage.

Vuurwerk

Hoe werd kunst door de gewone mensen eigenlijk beleefd in de zeventiende eeuw? Huet maakt duidelijk dat de bevolking heel wat kunst kon zien, bijvoorbeeld in kerken waar vaak muziek te horen was. Huet neemt je ook mee naar de extravagante begrafenis van Rubens. Verberckmoes vult aan en vertelt hoe de theaterstukken van de jezuïeten alles in het werk stelden om de toeschouwers te beroeren door alle zintuigen aan te spreken. Zelfs met vuurwerk!

“Vandaag hebben we als nooit tevoren toegang tot alle mogelijke kunstvormen en expressies. Die unieke rijkdom is onovertroffen. In die zin hebben we nu een positie die voor mij vergelijkbaar is met die veelheid van de barok.” – Johan Verberckmoes

Wetenschappen

Tot slot kijken Huet en Verberckmoes naar de rol van de wetenschappen in de barok. Huet maakt duidelijk hoe kunst en wetenschap voor een kunstenaar als Rubens hand in hand gingen en hoezeer hij, de jezuïeten én veel tijdgenoten zich verdiepten in de optica, de geschiedenis, wiskunde, astronomie én filosofie.

Meer weten?
Surf naar de website www.barokkeinfluencers.be en abonneer je op onze nieuwsbrief.

Nog één seizoen scheidt ons van de start van Barokke Influencers: de winter, het donkerste seizoen waarin we naar binnen keren en op zoek gaan naar lichtpuntjes. Voor de laatste aflevering voerde Anke Verschueren een kwetsbaar, maar hoopvol gesprek met schrijver, theatermaker en filosofe Marjolijn van Heemstra en jurist, professor en kandidaat-priester Wouter Druwé, over roeping, geloven en zingeving.

Samen gaan ze op zoek naar woorden voor het onzegbare, naar een vorm voor het ongrijpbare, naar een houvast voor wat er door onze vingers glipt. Het resultaat is een podcastaflevering om hart en hoofd aan te warmen tijdens de kortste dagen van het jaar, in aanloop naar een nieuw jaar.

Waar geloof je in?

Een gesprek voeren over geloven is vandaag minder eenvoudig dan vierhonderd jaar geleden. Je zou kunnen stellen dat geloven in de 17de eeuw een gegeven was - mensen geloofden - waar vandaag geloven een privékwestie is geworden die ieder voor zich al dan niet bewust wil invullen. Zoekend en tastend. Marjolijn en Wouter spreken openhartig over de ruimte die zingeving inneemt in hun persoonlijk leven.

 'God als iets dat je zelf kunt invullen, een god als een lege ruimte, als een afwezigheid in positieve zin: ik denk dat ik daarin geloof.' - Marjolijn van Heemstra
 
Als rode draad door het festival Barokke Influencers loopt de dialoog die we proberen op gang te brengen tussen het heden en het verleden. Honger, pandemieën, armoede, oorlog: de Antwerpse bevolking werd in de 17de eeuw danig op de proef gesteld. Het geloof bood toen troost en een kader om te begrijpen wat er in de wereld gebeurde.

Zowel Marjolijn als Wouter zien zien parallellen met vandaag, hoewel de klimaatcrisis ongezien is. We moeten op zoek naar nieuwe vertellingen, naar een invulling van verhalen waarin de mens minder centraal staat en ander leven, zoals fauna en flora, een centralere plek krijgt in de toekomst.

‘Ik denk in het recentere kerkelijke verhaal en ook in mijn eigen opvatting kunnen we wel zeggen dat de mens niet meer de heerser is maar de verantwoordelijke, want we hebben ook gewoon maar gekregen wat we rondom ons hebben.’ – Wouter Druwé

Tijdens de lezingenreeks ‘Grote vragen’ zijn religie en zingeving thema’s waarover sprekers uit binnen- en buitenland hun licht zullen laten schijnen. Het thema komt ook uitgebreid aan bod in de centrale tentoonstellingen Barokke Influencers. Jezuïeten, Rubens en de kunst van het overtuigen en De Pelgrim.

2023 wordt het jaar van Barokke Influencers. Tel mee af en beluister of bekijk nu alvast de podcast. Als kerstcadeautje legden we deze aflevering namelijk ook vast op beeld.

Meld je aan voor onze nieuwsbrief om op de hoogte te blijven van alle activiteiten en laatste nieuwtjes.

Meer weten?
Surf naar de website www.barokkeinfluencers.be en abonneer je op onze nieuwsbrief.

Voor aflevering 6 spreekt Anke Verschueren met sociolinguïst en docent postkoloniale studies Sibo Kanobana en historicus Johan Verberckmoes over missionering en dekolonisatie. Samen proberen ze vanuit historisch perspectief de vertaalslag te maken naar de postkoloniale denkbeelden van vandaag.

Men kan onmogelijk het historische verhaal van de jezuïeten in de 17de eeuw vertellen zonder over de missies te spreken die ze hebben opgezet naar Zuid-Amerika en het Oosten. Zoals Sibo Kanobana het formuleert: ‘De 17de eeuw staat voor verschillende zaken tegelijk. Je hebt het begin van de Verlichting, maar ook de consolidatie van de kolonisatie van Amerika. Het concept ‘ras’ krijgt tegen het einde van de 17de eeuw een politieke en economische betekenis, die samenhangt met huidskleur. Voor het einde van de 17de eeuw bestond die connotatie nauwelijks.’

In de 17e eeuw maakte Antwerpen deel uit van de Zuidelijke Nederlanden, die dan weer hoorden bij het grote Habsburgse Rijk onder bewind van de Spaanse en Portugese koning. Hoe zag de wereld er in de 17de eeuw uit? Welke gebieden hadden contact met elkaar en op welke manier? En wat voor plek nam Antwerpen in? Johan Verberckmoes, gespecialiseerd in de handel en wandel van de Habsburgse vorsten in de toen al globaliserende wereld, neemt ons mee terug in de tijd.

Antwerpen was in de 17de eeuw een poort naar de wereld. Daar werd op verschillende manieren gebruik van gemaakt. Om handel te drijven overzee, om gebieden al dan niet brutaal te bezetten en te koloniseren en ook om aan missionering te doen. De christelijke godsdienst verspreiden over de rest van de wereld was één van de kernmissies van de jezuïeten.

Eén van hen was de Antwerpse Josse Van Suerck, die naar Paraguay reisde om ‘zielen te redden’ en daar op heel wat onzekerheden en twijfels stootte.

Tijdens de lezingenreeks ‘Grote vragen’ is (de)kolonisatie één van de vier thema’s waarover sprekers uit binnen- en buitenland hun licht zullen laten schijnen. Meld je aan voor onze nieuwsbrief om op de hoogte te blijven van alle activiteiten en laatste nieuwtjes, maar beluister nu alvast de podcast.

Meer weten?
Surf naar de website www.barokkeinfluencers.be en abonneer je op onze nieuwsbrief.

Voor de vijfde aflevering duikt Anke Verschueren met David Eelbode, schrijver en professor wiskunde aan de Universiteit Antwerpen, diep de wetenschappen in. Wiskunde, optica, astronomie en filosofie: het komt allemaal aan bod.

De jezuïeten hebben belangrijke stenen verlegd binnen de exacte wetenschappen. Vooral de wiskunde en de natuurwetenschappen nemen vrijwel vanaf het begin van de sociëteit van Jezus een opvallend belangrijk plaats in binnen het netwerk van de orde. Duizenden publicaties in deze domeinen staan op naam van geleerde jezuïeten. Wist je dat maar liefst 35 maankraters vernoemd zijn naar jezuïeten-astronomen? 

Eén van de wiskundige pioniers in Antwerpen is jezuïet François d’Aguilon, schrijver van een invloedrijk traktaat ‘Opticorum Libri Sex philosophis juxta ac mathematicis utiles’, vrij vertaald: ‘Zes boeken over optica die nuttig zijn voor zowel filosofen als wiskundigen.’ Peter Paul Rubens illustreerde het werk. Het traktaat is vooral bekend geworden door het concept ‘stereografische projectie’, dat staat, zoals het de wiskunde betaamt, voor eeuwig en altijd op naam van d’Aguilon.

Begin 17e eeuw ijverde hij samen met Carlo Scribani, toenmalig rector van het jezuïetencollege te Antwerpen, voor de oprichting van een heuse wiskundeschool. In 1615 kreeg hij daarvoor de toestemming. Dat jaartal doet bij échte kenners mogelijk een belletje rinkelen want het was in hetzelfde jaar dat de eerste steen werd gelegd voor de Sint-Carolus Borromeuskerk, het hart van de Antwerpse barok. Bij dat kerkontwerp zou d’Aguilon trouwens heel nauw betrokken zijn geweest, al stierf hij voor de bouw voltooid was. 

François d’Aguilon studeerde (en doceerde) zowel filosofie als wiskunde aan verschillende scholen en universiteiten in binnen- en buitenland. Een bijzondere maar toch ook een best vaak voorkomende combinatie. David Eelbode legt uit wat filosofie en wiskunde met elkaar gemeen hebben.

Veel luisterplezier!

Meer weten?
Surf naar de website www.barokkeinfluencers.be en abonneer je op onze nieuwsbrief.

In de vierde aflevering legt Anke Verschueren de link tussen de barokke schilderkunst in de 17de eeuw en de invloedrijke 'street art' vandaag: Peter Paul Rubens meets RiseOne. 

RiseOne is het alter ego van geboren en getogen Antwerpenaar Yvon Tordoir. Zijn grafittikunstwerken zijn te zien over heel Europa en daarbuiten. Barok betekent voor hem tegen de regels ingaan, iets doen wat niet volgens de norm is.  In 'Antwerp Baroque', een van zijn bekendere werken aan de Eiermarkt van Antwerpen, verwerkt hij op een kalligrafische manier de typisch barokke elementen, zoals de krullen en de bloemen. Het monumentale eerbetoon aan Antwerpen als barokstad is een toeristische trekpleister.

Peter Paul Rubens, die in de 17de eeuw al wereldberoemd was, werkte als bekende barokschilder vooral in opdracht. Als ondernemer had hij verschillende mecenassen, zoals de aartshertogen Albrecht en Isabella, maar ook de jezuïeten. Zij bestelden onder meer verschillende werken bij hem voor de inrichting van de Sint-Carolus Borromeuskerk, het brandpunt van het stadsfestival 'Barokke Influencers'.

Met Ingrid Stevens, bestuurder bij Leo Stevens Private Banking én investeerder met een hart voor kunstenaars en de museale wereld, toetst Anke het mecenaat aan de hedendaagse kunstpraktijk. Biedt een moderne vorm van mecenaat mogelijkheden en oplossingen voor problemen waar kunstenaars en de bredere artistieke wereld mee worstelen vandaag? Ingrid geeft een inkijk in hoe zij als ambassadeur of 'artbassador' bruggen bouwt tussen de financiële wereld en het culturele veld. 

Meer weten over de link tussen Peter Paul Rubens en de jezuïeten?
In de tentoonstelling Barokke Influencers. Jezuïeten, Rubens en de kunst van het overtuigen kan je op verschillende plekken unieke werken van Rubens ontdekken. Zo reconstrueren we in het Museum Snijders&Rockoxhuis, aan de hand van bijzondere internationale bruiklenen, de plafondschilderijen die Rubens maakte voor de Sint-Carolus Borromeuskerk en die door de brand in 1718 verwoest werden. 

Meer weten?
Surf naar de website www.barokkeinfluencers.be en abonneer je op onze nieuwsbrief.

In de derde aflevering legt Anke Verschueren de link tussen de populaire internetmemes van vandaag en de devotieprenten die door de jezuïeten in de 17de eeuw werden ingezet om hun geloofsovertuiging te verspreiden. 

Esther Van Thielen, onderzoeker aan het Ruusbroecgenootschap, legt uit hoe de jezuïeten deze prenten gebruikten. Devotieprenten waren een manier om de lage geletterdheid in de 17de eeuw te omzeilen en om het brede publiek te bereiken. De prenten waren voor het publiek echte verzamelobjecten.

Anke toont een aantal van deze devotieprenten aan fenomeen Bart De Memer, die met zijn Instagramaccount Memes van't Stad dagelijks duizenden mensen bereikt met humoristische, maatschappijkritische memes. 

Memes van't Stad reflecteert op de actualiteit zonder de controverse te schuwen. Humor is voor hem een manier om mensen te tonen dat er verschillende manieren zijn om naar de actualiteit te kijken. De beelden die hij maakt zijn enorm populair en gaan geregeld viraal, in zekere zin zoals de devotieprenten in de 17de eeuw ook op grote schaal werden verspreid.

Geïntrigeerd door de devotieprenten?
In de tentoonstelling Barokke Influencers. Jezuïeten, Rubens en de kunst van het overtuigen zal je de bijzondere collectie van het Ruusbroecgenootschap verder kunnen ontdekken. In 2023 zal je ook het uitgebreide archief van het Ruusbroecgenootschap online kunnen raadplegen. 

Meer weten?
Surf naar de website www.barokkeinfluencers.be en abonneer je op onze nieuwsbrief.

In deze aflevering duikt Anke Verschueren samen met Els Hertogen, directeur van 11.11.11, in het complexe begrip solidariteit. Volgens Van Dale betekent solidariteit een gevoel van een-zijn met anderen, samenhorigheid. Jezuïeten in de 17de eeuw worstelden al met het spanningsveld tussen solidariteit en verantwoordelijkheid. Voor hen was solidariteit een fundamentele waarde die een centrale rol speelde in al hun bezigheden.

Eén van de invloedrijkste jezuïeten tijdens de barok was Leonardus Lessius uit de Zuidelijke Nederlanden. Hij was moraaltheoloog en ethicus en in zijn traktaten zitten een aantal baanbrekende ideeën over solidariteit vervat. Anke legt aan Els Hertogen vijf stellingen voor die geïnspireerd zijn op de intellectuele nalatenschap van Lessius. Zijn solidariteit en liefdadigheid hetzelfde? Bestaat zuiver altruïsme? Moet het algemeen belang altijd voorop staan?

Solidariteit is overigens een van de 'Grote Vragen' waar we ons in het voorjaar 2023 over zullen buigen in het kader van 'Barokke Influencers'. De Albanese schrijver en academica Lea Ypi geeft op 29 maart 2023 de aftrap van deze thematische lezingencyclus. 

Meer weten?
Surf naar de website www.barokkeinfluencers.be en abonneer je op onze nieuwsbrief.

In deze aflevering praat Anke Verschueren met kunstenaar en activist Jaouad Alloul. Ze gaan dieper in op de barok als kunststroming, maar ook als levenshouding. 

Meer weten?
Surf naar de website www.barokkeinfluencers.be en abonneer je op onze nieuwsbrief.