Kırılmış ve savrulmuş genç bir çabaydı Abdullah Tukay. Bugünden geriye bakıp eleştirebiliriz de. İnşa etmeye çalıştığı ‘Tatarlık’ fikrinin, daha sonra Ruslar tarafından ‘Türk olmamak’ vurgusu üzerinden yaygınlaştırılmasını düşünüp öfkelenebiliriz de. Ama burada tüm dünya üzerine çökerken, çocukluğundan sadece kederler biriktirmiş gencecik bir entelektüelin savrulmasını görebiliriz sadece. Ve elbette günün sonunda Tataristan’da bütünüyle Ruslaşmak’tan korunmuş bir halk ve dilden söz edebiliriz.

Evren tarihi fikri, İslam medeniyetinde klasik bilim geleneğinin yeniden ifade ve geliştirilmesini, dolayısıyla bilimsel bilginin sürekliliğini temsil eden filozofların temel kabulüyle çelişmektedir. Çünkü filozoflar, bırakın aklî cevherleri, cismanî evrenin dahi, tarihinin yapılamayacağı kanaatindedir. Onların bilimler düzeninde dünya dışında cismani cevherlere yani göksel kürelere ilişkin üç temel bilim vardır: Teorik fizik, mücessem astronomi ve mücerret astronomi.

Orta Çağ’ın en büyük Müslüman seyyahı İbn Battuta, yani doğum yerine nispetle söyleyecek olursak İbrahim Levâtî Tancî. Hem dışarıdaki “yabancı”yı, hem kendi dünyasını ve dahi diğer dünyaları adımlayarak geçirdiği, hak edilmiş kıymetli bir ömrün sahibi. 23 yaşında ayrıldığı bu şehre, 3 kıtada 29 yıl dolaştıktan sonra ancak 53 yaşında dönebilmiş Tancî. 1368 tarihinde ait olduğu/doğduğu şehrinde gözlerini dünyaya kapatırken, geride bıraktığı büyük mirasının hatrını da hepimizin omuzlarına yüklemiş. Bu hatrın hakkını verebildiğimizi ise söylemek zor

Raskolnikov’un baltasında Marmeladov’un çocuklarının ismi, Yeni Zelanda cânisi Tarrant’ın silahında Osmanlı’ya karşı ayaklanan İskender Bey’in ismi yazar. Raskolnikov da Tarrant da kendilerini birer katile dönüştüren sistem yerine tıpkı kendileri gibi sistemin kurbanı insanlara şiddet uygulayarak yine aynı sistemin birer kurbanı olmuştur.

Fırat bir yanda akardı. Dicle bir yanda akardı. İkisinin arasında bir köydü yaşadığı. Cezire derlerdi oralara. Oralarda kalmadı çocuk, büyüdü, saraya davet ettiler. Orada devam etti ne yapıyorsa onu yapmaya. Dünyalar kurdu; kurulanlar, kurulduklarından aldıkları güçle yürüdü, yürüdü, yürüdü.

İtimad ettiğiniz bir teklifi aklî ve duygusal muhataplık seviyelerinin tamamı içerisinde tarif ve tebliğ edebiliyor, tarif ettiğiniz teklifin herkesçe örnek alınabilir temsillerini geliştirebiliyorsanız, sonuçlarından bağımsız olarak, tarih sahnesindeki cârî teklif size ait olacaktır.

Kaygının Allah olması ve insanın bütün benliği ve fiilleriyle kendisini Allah’a teslim ederek değerini Allah’tan türetmesi İslam dininin ta kendisidir. Allah’a yakınlığın anlamı da budur. Nitekim Gazzâlî’nin kalpte Allah lafzının silinip Allah anlamı kalmasıyla kastettiği şey, Allah’a ilişkin fiziksel varlığın ötesine geçen ve onu önceleyen metafizik bir idraktir.

Ahlâk, insanın ilişkili olduğu nesne, olgu veya durumlardan türer. Neyin ahlâkını kazanmışsak onun meftunuyuz demektir. Bütün insanlar umutları, korkuları, hevesleri, arzuları ve hırslarıyla var olurlar. Bu duygular, ilişkili olduğu şeylere göre melekelere dönüşür. Kuşkusuz her insan bazı eylemlere diğerlerinden yatkın olabilir. Fakat ahlâk, yatkınlığın değil, alaka ve yakınlığın sonucudur.

İyi bir okul, başarılı bir kariyer, hızla gelen terfiler… Anlam hep yarınlarda sanıyoruz. Bu hayat yolculuğunda varacağımız yere, hedefe öyle kitlenmişiz ki yolculuktan keyif almak aklımıza bile gelmiyor. Yarınlara hep ümitle bakıyoruz lakin bugünü göz göre göre yitiriyoruz. Bu yolculuğu bereketli ve mana dolu bir hâle getirmek, bugünün idrakinde olabilmek adına tasavvuf âlimlerinin önerdiği yegâne şey, “ânda kalmak” yani “ibnü’l vakt” olmak.

"Döndü halk ve cüzzam ne gün yürüdü ve hep bir yaprak değil miyiz ki bir zaman yarıp çıkmak serüveninde özdalımızı topu topu bir mevsimi yaşarız işte müşa’şa bir sonbahar figüranıyız hepimiz de."