دوره

استعمارزدایی از تاریخ ایران

گفتگوی احمد غلامی و نیما ذاکرعاملی

استعمارزدایی از تاریخ ایران از طریق بازخوانی انتقادی مطالعات ایران‌شناسی، پروژه‌ای است که برای درک بحران فهم از ایران به کار می‌آید. شناسایی سازوکارهایی که به تاریخ‌نویسی ایران جهت داده است و به انقیاد ایده‌های عقل‌گرای غربی درآمد و چه‌بسا آن را دچار انحراف کرده است. بازخوانی تاریخ ایران با رویکردی انتقادی و چه‌بسا بدبینانه، با این هدف صورت می‌گیرد که امکانی برای تاریخ‌نویسی بومی فراهم کند. تاریخ‌نویسی کنونی ما به‌ نظر نیما ذاکرعاملی، دانش‌آموخته رشته تاریخ، در حقیقت محصول نوعی انحراف و غیرسرزمینی کردن آن است. او می‌گوید در تاریخ‌نویسی حاضر ایده‌ای هست که اعتقاد دارد ما اصلا ایده تاریخ‌نویسی نداشتیم و باید به غرب نگاه کنیم تا از ایده تاریخ‌نویسی برخوردار شویم. برخی از این ایده‌‌ها می‌خواهند با ناسیونالیسم شوونیستی مقابله کنند، اما با اینکه تفکر ضد استعماری‌ دارند و بر اهمیت منطقه تأکید می‌کنند، نتیجه‌ای جز این ندارد که دوباره غرب را به‌عنوان مرکز قرار دهد. با نیما ذاکرعاملی درباره مفهوم استعمارزدایی از تاریخ ایران و نسبت آن با وضعیت موجود تاریخ‌نویسی به گفت‌وگو نشسته‌ایم.

Hosted by Simplecast, an AdsWizz company. See pcm.adswizz.com for information about our collection and use of personal data for advertising.

بازگشت از یک انحراف تاریخی

گقت‌وگو با علی میرسپاسی

در این گفت‌وگو، علی میرسپاسی به نکته تازه‌ای اشاره می‌کند. او باور دارد در تاریخ روشنفکری ایران انحرافی صورت گرفته است و این انحراف از جایی آغاز شده که روشنفکران ایرانی به تبعیت از جریان ضدروشنگری آلمان خاصه آرا و اندیشه‌های هایدگر به مقابله با مدرنیته پرداخته‌اند. میرسپاسی معتقد است، استقبال از جریان ضدروشنگری آلمان اشتباه فاحشی بوده که از سوی روشنفکران ایرانی از جمله احمد فردید، جلال آل‌احمد، علی شریعتی و دیگران در ایران تئوریزه شده است. او همچنین می‌گوید، روشنگری رادیکال فرانسه نیز خسارات جبران‌ناپذیری به فرایند مدرنیته ایران وارد کرده است. ایده جایگزین میرسپاسی برای به سرانجام رسیدن مدرنیته در ایران الگوبرداری از روشنگری انگلیس و آمریکا است که در آنها فضیلت و خیر عمومی در دستور کار قرار دارد.

Hosted by Simplecast, an AdsWizz company. See pcm.adswizz.com for information about our collection and use of personal data for advertising.

ترومای یک جنبش سرکوب‌شده

گفت‌وگوی احمد غلامی با سعید لیلاز درباره کودتای 28 مرداد

تاکنون درباره ابعاد مختلف کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ بسیار سخن گفته‌اند، اما درباره اینکه این کودتا چه تأثیری بر سیاست، فرهنگ و جامعه ایران داشته، بحث چندانی نشده است. بعد از کودتای ۲۸ مرداد، سرخوردگی شدید در جامعه ایران خاصه در میان روشنفکران به وجود آمد. اگر بخواهیم تصویری دقیق از این سرخوردگی را لمس کنیم، شاید هیچ نوشته‌ای به‌اندازه رمان «داستان یک شهر» احمد محمود پاسخ‌گوی این نیاز نباشد. اغلب آثاری که در زمینه ادبیات، جامعه‌شناسی و اندیشه در دهه چهل منتشر شدند، تحت تأثیر فضای یأس‌آلود و غم‌بار این کودتا بوده‌اند.گریز از تحقیر و وهن ارزش‌های انسانی فقط با دگرگونی بزرگی در حد یک انقلاب امکان‌پذیر بود. اینکه برخی باور دارند انقلاب اجتناب‌ناپذیر بود هدف‌شان تغییر همین وضعیت بوده است. اما داستان کودتای ۲۸ مرداد به اینجا ختم نمی‌شود و این واقعه همچنان در تاریخ، سیاست و حتی رفتارهای اجتماعی ما نقش ایفا می‌کند. زخمی که هنوز ما را به بیمناکی از آینده و هراسانی از هر نیرویی واداشته که خارج از اراده ما می‌تواند سرنوشت ما را تغییر دهد. این یعنی ترومای به‌جامانده از یک کودتا. چه آن را به‌عنوان یک کودتا بپذیریم و چه نپذیریم، حوادث تاریخی فارغ از خوشایند ما کار خودشان را می‌کنند. در سالروز کودتای 28 مرداد، با سعید لیلاز در این باره گفت‌وگو کرده‌ایم.

Hosted by Simplecast, an AdsWizz company. See pcm.adswizz.com for information about our collection and use of personal data for advertising.

ایران جنگ را شروع نکرد

مازیار بهر‌وز از ناگفته‌های دوران عباس‌میرزا و فتحعلی‌شاه و جنگ ایران و روس می‌گوید. او معتقد است آغازکننده جنگ روس‌ها بودند نه ایرانی‌ها، در حالی که برخی مورخان ایران را محرک این جنگ می‌دانند و گاه از عباس‌میرزا نام می‌برند و گاه از علمای برجسته آن دوران، که در تنور جنگ دمیده‌اند.

به مناسبت انتشار کتاب «ایران در جنگ» با مازیار بهروز گفت‌وگو کرده‌ایم.

Hosted by Simplecast, an AdsWizz company. See pcm.adswizz.com for information about our collection and use of personal data for advertising.

بانیان ضدروشنگری ایران
 

رویارویی روشنفکران ایران با مدرنیته، مسئله محوری کتاب «روشنگری و بیم و امیدهای روشنفکران در ایران» علی میرسپاسی است. یکی از بحث‌های اساسی این کتاب، طرح این مسئله است که برخلاف تصور بسیاری، خصومت فکری و سیاسیِ برخی از روشنفکران ایران که در قالب نظریه‌های غرب‌زدگی مطرح شده و ظاهری بومی‌گرا دارد، از سنت ضد روشنگری اروپا یا همان منتقدان رادیکال مدرنیته برآمده است. میرسپاسی در این کتاب از چهره‌های شاخص روشنفکری ایران همچون شریعتی، آل‌احمد، شایگان و جواد طباطبایی نام می‌برد و این جریان را به‌تأسی از هایدگر و دیگر متفکران شاخص این سنت، ضد روشنگری می‌خواند. از نظر میرسپاسی، این روشنفکران، مدرنیته و دموکراسی را عمدتا به‌واسطه اندیشه‌های رادیکال ضد روشنگری متفکران آلمانی و برخی از روشنفکران فرانسوی شناختند که تبارشان به جنبش ضد روشنگری می‌رسد؛ گفتمانی که شاید آینده ایران را به بیراهه کشاند و نوعی انحراف تاریخی در جریان فهمِ روشنگری یا مدرنیته ایرانی پدید آورد.

Hosted by Simplecast, an AdsWizz company. See pcm.adswizz.com for information about our collection and use of personal data for advertising.

زندگی سیاسیِ یک هنرمند: کیانیان
 

رضا کیانیان زندگی پرفراز و نشیبی دارد. حتی به دنیا آمدنش هم حکایتی است. در مشهد با برادربزرگش کار تئاتر می‌کند و در همین ایام است که با چهره‌های مذهبی همچون دکتر علی شریعتی و شهید بهشتی آشنا می‌شود. اما ذهن جست‌وجوگر او رهایش نمی‌کند و به سمت چریک‌های فدایی خلق می‌رود. در این میانه، کاری را که بی‌وقفه دنبال می‌کند و هرگز از آن دست برنمی‌دارد، تئاتر و اجرای نمایش است. رضا کیانیان بعد از مدتی به خط سوم می‌پیوندد و این آخرین کاوش او در فعالیت‌های سیاسی است؛ دستگیر، زندانی و آزاد می‌شود و بعد، تمام وقتش را برای هنر بازیگری می‌گذارد. با رضا کیانیان درباره زندگیِ سیاسی‌اش به گفت‌وگو نشسته‌ایم.

Hosted by Simplecast, an AdsWizz company. See pcm.adswizz.com for information about our collection and use of personal data for advertising.

گفت‌و‌گویی درباره محمد مصدق و سالگرد ملي‌شدن صنعت نفت

تاريخ سياسی جنازه مصدق

در این قسمت به مناسبت سالمرگ دکتر مصدق و سالگرد ملی‌شدن صنعت نفت در اسفندماه با کوروش احمدی و داریوش رحمانیان به گفت‌وگو نشسته‌ایم. رحمانیان از «تاریخ جنازه محمد مصدق» می‌گوید و اینكه چهره محمد مصدق در فرهنگ سیاسی ما چنان فرهّ‌مند شده كه فارغ از تمام روایت‌های مختلف در این باره، ذهن ایرانیان را در میدان جنگ روایت‌ها یا جنگ‌های گفتمانی، تحت تأثیر قرار داده است. كورش احمدی نیز با اشاره به بحث غرب‌ستیز بودن مصدق معتقد است این روایت‌ها، وارونه‌خوانی تاریخ است و با تأكید بر اینكه استقلال مفهومی تاریخی است می‌گوید ظرف چند دهه گذشته تأکیدات و افراط‌های زیادی درمورد استقلال شده و متأسفانه به شکلی به انزوا تبدیل شده اما این‌جور تندروی‌ها استقلال نیست.

Hosted by Simplecast, an AdsWizz company. See pcm.adswizz.com for information about our collection and use of personal data for advertising.

حُسن مجلس اول این بود که مردمی بود، یعنی شورای نگهبان دخالتی نداشت. به دستور حضرت امام مجلس تشکیل شد. از همان اول می‌‌خواستند آزادی‌هایی به مردم داده شود و حتی امام مجلس را اصل دانستند. در اصفهان آن زمان حدود چهارصد هزار نفر می‌‌توانستند رأی بدهند و جمعیت ایران 38 میلیون بود. ما نمایندگان مجلس اول حدود 330 هزار رأی آوردیم که مرحوم امید نجف‌آبادی، مرحوم پرورش و من بودیم و دکتر سلامتیان که جزو دوستان بنی‌صدر بود. البته آن زمان هم اِشکال کار این بود که از افراد حزب جمهوری بیشتر در مجلس آمدند. البته من، هم کاندیدای حزب جمهوری بودم هم جناح دفتر تحکیم وحدت که از حامیان بنی‌صدر بودند. در مجلس برخوردهای حزب جمهوری با بنی‌صدر خیلی تأسف‌آور بود، چون بنی‌صدر کاندیدایشان نبود، آقای جلال‌الدین فارسی بود که تأیید نشده بود و ایرانی‌الاصل تشخیص داده نشد. بالاخره آقای بنی‌صدر 11 میلیون رأی آورد که رأی بالایی بود. در صورتی که الان با 85 میلیون جمعیت رأی‌ها تقریبا نصف یا کمتر از آن زمان است. مردم انتظار داشتند که نمایندگانشان خدمتگزار باشند، در صورتی که الان شورای نگهبان دخالت می‌کنند و افرادی را در معرض می‌گذارد که مردم رأی بدهند و این مورد قبول مردم قرار نمی‌گیرند.

Hosted by Simplecast, an AdsWizz company. See pcm.adswizz.com for information about our collection and use of personal data for advertising.

بازخوانی تاریخی پرونده ایران - کنترا در گفت و گو با علی هاشمی در دومین سالمرگ را برت مک فارلین
 

دو سال از مرگ رابرت مک فارلین، مشاور امنیت ملی رونالد ریگان، می‌گذرد؛ مردی که نامش همواره با مذاکرات موسوم به ایران-کنترا یا پرونده «ایران‌گیت» گره خورده است؛ تا جایی که به آن مذاکرات مک فارلین هم می‌گویند. اگرچه ابعاد و جزئیات این مذاکرات برای مقامات آمریکایی به دلیل تحقیقات دو کمیته «تاور» و «کنگره» تا حد بسیار زیادی روشن است؛ اما در ایران چنین قرائتی وجود ندارد و با گذشت ۳۹ سال از آن مذاکرات، هنوز ناگفته‌های بسیاری در این پرونده وجود دارد. به‌این‌خاطر بر آن شدیم تا در گفت‌وگویی با علی هاشمی بخش دیگری از این ناگفته‌ها را بازگو کنیم؛ فردی که اگر نگوییم چهره کلیدی مذاکرات کانال ۲ محسوب می‌شود، قطعا یکی از مؤثرترین آنها بوده است.
 

این خویشاوند مرحوم هاشمی‌رفسنجانی با وجود آنکه در مذاکرات کانال ۱ نقشی نداشته و اساسا دیداری هم بین او با رابرت مک فارلین در هر دو کانال انجام نشده است؛ اما اطلاعات دست‌ اولی از مذاکرات کانال ۱ هم در اختیار دارد که در ادامه سعی شده است با تمرکز بر مذاکرات کانال ۲، ارجاعاتی هم به مذاکرات کانال ۱ و سفر مک فارلین به تهران شود.
 

گفت‌و‌گوی عبدالرحمن فتح‌اللهی و علی هاشمی

Hosted by Simplecast, an AdsWizz company. See pcm.adswizz.com for information about our collection and use of personal data for advertising.

ترومای 28 مرداد
 

امروز مصادف با سالگرد کودتای 28 مرداد 1332 است. روزی که تأثیری شگرف بر روح و جان ایرانیان گذاشته است. کودتا صرفا یک عملیات نظامی نیست؛ کودتا به هویت مخالفان و منتقدان حمله می‌کند و برای سالیان سال امید و آرزوهای آنان را برای تغییر به شیوه قانونی از بین می‌برد. در کودتا دو اتفاق رخ می‌دهد؛ قدرتی قدرت خودش را تثبیت می‌کند یا قدرتی تازه بر سر کار می‌آید. اما در روز پسا‌کودتا، تأثیرات فراوانی ازجمله ترس، محاکمه و کشتار به وقوع می‌پیوندد که تبعات عینی کودتاست. اما شکست یک ملت و از بین رفتن اعتمادبه‌نفس و امید به آینده‌ای بهتر و بحران‌های اخلاقی و اجتماعی، اثراتی است که مثل خوره روح جامعه ایرانی را در انزوا می‌خورد. از این‌رو است که وقتی از کودتای 28 مرداد سخن می‌گوییم، ناگزیر از ترومای کودتا سخن گفته می‌شود. در نشست «برخورد» این هفته، اکبر معصوم‌بیگی و داریوش رحمانیان به واکاوی ابعاد کودتای 28 مرداد پرداخته‌اند

Hosted by Simplecast, an AdsWizz company. See pcm.adswizz.com for information about our collection and use of personal data for advertising.