Continuamos coa nova sección do Galiportus, dedicada a analizar a historia dun xeito ameno e dinámico. Buscamos chegar aos momentos históricos que uniron e separaron a Galiza e a Portugal... e tamén achegarnos a esas pequenas historias ocultas ou pouco representadas, dun pasado lonxano ou mesmo do mes anterior. Todo forma parte da historia: do Reino Suevo aos Irmandiños, do Prestige ás viaxes de Vasco de Gama, dos contrabandistas da Raia aos represaliados polas ditaduras. E moito máis...

Hoxe falamos das irmás Touza, que grazas a teceren unha rede de contactos na sua Ribadavia natal (Ou-Gz), contribuiron decisivamente na posibilidade de que centos de xudeos puideran atravesar a Raia e chegar deste xeito ao Porto, nao seu camiño ao exilio americano, fuxindo da barbarie do Holocausto nazi. Unha historia conmovedora e que se arrima ao peito. Xusto hoxe en día, nestes tempos de xenocidio palestino...

Continuamos coa nova sección do Galiportus, dedicada a analizar a historia dun xeito ameno e dinámico. Buscamos chegar aos momentos históricos que uniron e separaron a Galiza e a Portugal... e tamén achegarnos a esas pequenas historias ocultas ou pouco representadas, dun pasado lonxano ou mesmo do mes anterior. Todo forma parte da historia: do Reino Suevo aos Irmandiños, do Prestige ás viaxes de Vasco de Gama, dos contrabandistas da Raia aos represaliados polas ditaduras. E moito máis...

Hoxe vamos até o 1992. Logo de décadas de sospeita, confírmase o que se temía. Constrúese o encoro/barragem do Lindoso, na Raia, e varias aldeas fican por baixo das augas en horas. Familias enteiras teñen que deixar as súas vidas e recordos atrás... e a memoria para moitos, desde aquela, está asolagada.

Arrincamos unha nova sección no Galiportus, dedicada a analizar a historia dun xeito ameno e dinámico. Buscamos chegar aos momentos históricos que uniron e separaron a Galiza e a Portugal... e tamén achegarnos a esas pequenas historias ocultas ou pouco representadas, dun pasado lonxano ou mesmo do mes pasado. Todo forma parte da historia: do Reino Suevo aos Irmandiños, do Prestige ás viaxes de Vasco de Gama, dos contrabandistas da Raia aos represaliados polas ditaduras. E moito máis...

Hoxe toca falar dun accidente de tránsito ocorrido en Lamas de Mouro (Melgaço-Pt) A só 3 kms da raia con Padrenda (Ou-Gz) Nada de soubo no lado norte da traxedia, no que 4 persoas morreron e 2 ficaron gravemente feridas. Por que é isto así?

Xa tocaba falar de "vellos". Hoxe facémolo arredor dunha cuestión cada vez máis repetida: a esperanza de vida e o feito de envellecer activamente. Nunha sociedade a norte e sur do Miño que xa, nalgunhas zonas como Ourense ou Trás-os-Montes, conta coa metade da populación maior de 65 anos, os desafios son enormes a curto/medio prazo. Conversamos con X. M. Failde, presidente da Sociedade Galega de Xeriatría e Xerontoloxía, psicólogo e profesor titular na U. Vigo, nas áreas de saúde, educación e maiores, para que nos explique todo isto. Ao teléfono, desde Lisboa, e para visualizarmos a situación da perspectiva do cuarto país máis avellentado do mundo, aténdenos Estella Betancourt; docente, doutora en xerontoloxía e investigadora no ISCSP (Instituto Superior de Ciências Sociais e Políticas da Universidade de Lisboa) Xa de volta ao estudio da radio, falamos tamén con Tania Lorenzo e Adriana Tavares, educadoras que investigaron acerca do "Perfil das persoas centenarias en Ourense, un estudo piloto". Isto porque xa se fala da posibilidade de que as Terras de Celanova, no sureste de Ourense (na Raia con Melgaço e Castro Laboreiro) sexa declarada proximamente a sexta "Blue Zone" do mundo. Isto é, a inclusión da comarca galega dentro daquelas zonas onde maior concentración de centenarios hai, ao nivel doutras como Sardeña, Icaria (Grecia), Okinawa (Xapón), etc. E isto, por que será?

As músicas: Solpor, de Baiuca; e a Avó da Maria, dos Deolinda.

Ahá! Moito por vivir, moito por escoitar!

Voltamos falar da lingua ou da maneira de como a falamos a norte do Miño. Hoxe toca unha temática á que xa lle tiñamos ganas. Após a intervención no Parlamento Galego dunha deputada do PP na que se mofou do deputado do BNG, Iago Tabarés, por cambiarse ao galego (cando el "era de los Tabarés que hablaban castellano de toda la vida"), optamos por convidar a este. Con el repasamos o que significa apostar por ser un Neofalante convencido, que lícitamente mudou á lingua "menos forte". Chamamos tamén ao Xurxo Salgado, xornalista de Galicia confidencial e impulsor na Internet do proxecto de mesmo nome hai xa uns anos. Para acabar, escoitamos algúns dos casos particulares de xentes que aprenderon galego e o falan, moitas veces sen necesaria conexión co país. A música do feche, de Ailá: Muiñeira de Frades. Que boa!

Hoxe falamos dunha historia incrible, descoñecida aínda para moitos a norte e sur do Miño: O Couto Misto, un territorio privilexiado na Raia, entre os concellos galegos (ourensáns) actuais de Calvos de Randín e Baltar e o municipio portugués de Montalegre. Tres aldeas, Santiago, Rubiás e Meaus, nunha especie de república que perviviu 7 séculos (até o Tratado de Lisboa que conformaba os lindes da fronteira, no 1864), sen dar contas a España nin a Portugal, e que contaba con autogoberno, exención de cargos fiscais, libre comercio ou dereito de asilo. Para dar respostas ás nosas preguntas, xuntamos no estudio da radio a Serxio Maria, politólogo, historiador e "misto"; e a Xosé Manuel Cid, decano da Faculdade de Educación e de Traballo Social (U. Vigo), con amplísima experiencia e colaboracións coas universidades portuguesas, alén de fundador da Nova Escola Galega. Este, ademais, condecorado co título de "académico" da simbólica Nova Academia do Couto Misto, e premiado en 2017 co título de "xuíz honorario" do Couto. Aquel, voceiro da "Iniciativa polo Couto Misto".

Unha conversa, en definitiva, espectacular, a cabalo entre a historia, a simboloxía, a recuperación da memoria, e todo o que representa o maior "marco" nunca construído entre Galiza e Portugal. Unha historia fascinante, acompañada dos fados de Maria do Ceo ("Orbalheiras" e "Himno do Couto Misto") e dun clásico arraiano de Fuxan os Ventos, "Estraperlo". Para máis información, recomendámosvos o libro de Luis G. Mañá, de Xerais ("Couto Misto, unha república esquecida") Non volo perdades... e viva o Couto Misto!!

10 anos após o lançamento da Lei 1/2014 (para o aproveitamento da língua portuguesa e de relacionamento com a Lusofonia, conhecida como "Valentim Paz Andrade"), e 13 meses depois de o Diário Oficial da Galiza falar dele pela primeira vez, o Observatório Galego da Lusofonia é já uma realidade. O presidente da Xunta, representantes das administrações espanholas e portuguesas, do Consello da Cultura Galega, da CPLP (comunidade de países de língua portuguesa), da Fegamp, da Associação de docentes de língua portuguesa na Galiza, da AGAL, etc., reuniram-se para conformar o organismo que há de zelar pela aproximação "real" da Galiza e do galego à lusofonia.

Ligamos ao Jon Amil, presidente da AGAL, que participou no encontro. É com ele que falamos de tudo... e mais! Acabamos com uma música da Maria O'Neill Cortes, "Distração".

Hoje falamos da editora galega a escrever em "galego internacional" desde 2009, a Através editora. Com uma coleção disponível de centenas de livros, conta com dúzias de colaboradores e 4 seções: Através da língua, Através das ideias, Através de nós e Através das letras. Assuntos linguísticos, arte, história, feminismo, antropologia, criação poética ou narrativa... tudo é posível, graças ao pessoal da AGAL (Associaçom Galega da Língua), o Consórcio Editorial Galego e a Companhia das Artes em Portugal. Para explicar tudo isso, e falar-nos das úñltimas novidades editoriais ("Todas as crianças foram antes adultos... mas poucos se lembram", "Uma pequena história da Galiza rural, 1939-1982", "A abolição do género para a sua expansão") contatamos com a Charo Lopes, ativista, poeta, esctitora, jornalista, fotógrafa... ("ou simplesmente autónoma", como ela nos disse, a fazer brincadeira) Ligada profissionalmente à Através, tem muito para contar-nos ainda dos seus projetos, como são, além de mais, o livro da Scd "Galiza com Palestina" (do qual lê um poema fantástico: "intifada"), ou o livro solidário "Cantos da dor e da liberdade". Em umalopes.com temos tudo sobre a Charo, com a qual desfrutamos de bons minutod de rádio, além de boa música brasileira: "Construção", de Chico Buarque; e "Acabou Chorare", de Novos Baianos. Maravilha!

Son tempos duros para o galego. Logo dos últimos datos do IGE (Instituto Galego de Estatística, 2023), un tercio dos rapaces de entre 5 e 14 anos non saben expresarse na lingua propia. Por primeira vez en 1000 anos, o galego xa non é a lingua máis falada no seu territorio. Cos sinais alerta vermella acendidos, e cun decreto do "plurilingüismo" de 2010 moi criticado por amplos sectores sociais, conversamos coa Elsa Quintas, vicepresidenta da Mesa pola Normalización Lingüistica, avogada, activista e tamén escritora. Con ela, ademais de sinalar as razóns que levan á situación de "emerxencia lingüística", falamos do libro do que é coautora, "Liberdade para o galego". Nel compáranse artigos da Carta Europea de Linguas Minoritarias co Plan de Normalización Lingüística de 2004, asinado por todas as forzas políticas. A visión xudicial de Elsa achéganos novos enfoques aos xa coñecidos nos que non hai liberdade de uso (nin obrigatoriedade no coñecemento) para o galego: saúde, educación, audiovisual, medios... Perante tanto pesimismo, é hora de actuar! En liberdade.

Acabamos o programa cunha recomendación musical da convidada: "Encerelhado", de Berlai.

Hoxe falamos de industrias transformadoras e de formación profesional dun sector vital para Portugal e non tanto para Galiza, como é o da extracción da cortiza (a pel da sobreira) e a súa posterior transformación que dá nos diferentes usos que xa coñecemos. Por exemplo, o dos tapóns (rolhas) das botellas/garrafas do viño. Recibimos con moito pracer a Francisco e Xacobe Ribeiro, fillo e neto da saga Almeida (Corchos Almeida), instalados hai máis de 55 anos na comarca galega do Ribeiro. Falamos con eles das súa incrible historia de "resistencia" e de progreso, desde que o avó atravesou a fornteira, vindo de Santa Maria da Feira, e trouxo a 8 fillos nunha moto, até ser hoxe unha empresa referencia no ámbito galego e no noroeste do Estado. Do lado sur do Minho aténdenos Délio Carquejo, director da Cincork, a única escola de formación profesional da península dedicada a preparar aos alumnos para seren parte da industria da cortiza. Nun sector no que Portugal é lider mundial, Délio achéganos todas as respostas sobre un centro que leva 40 anos facendo as cousas moi ben.

En fin, temáticas diversas para un novo Galiportus, con temas de Deolinda (Movimento perpétuo associativo) e Ataque Estampe (A vitória)