Gespreid leiderschap in het onderwijs

In de serie 'Anders organiseren van de school' onderzoeken we manieren om beter om te gaan met personeelstekorten in het onderwijs door de school anders te organiseren. Hoe zorgen we dat docenten en schoolleiders met plezier en in samenwerking hun werk kunnen doen?

Tijdens ieder gesprek in deze podcastreeks bekijken we dit vraagstuk vanuit een ander perspectief, met telkens nieuwe gasten. Vandaag spreek ik met Ben van der Hilst over de organisatiestructuur van scholen en hoe deze bijdraagt (of juist een belemmering vormt) voor samenwerking en werkplezier van docenten. Ben promoveerde in 2019 op dit thema met zijn proefschrift "Teamgericht organiseren in het onderwijs. Sturen op kwaliteit, wendbaarheid en werkplezier". Voor meer informatie over Ben zie www.hetlerenorganiseren.nl.

Ben legt uit dat de wijze waarop scholen sinds de jaren 80 zijn georganiseerd tot deprofessionalisering van docenten heeft geleid, en dat dit mede de personeelstekorten verklaart. Hij stelt een organisatiestructuur voor waarin docenten in kleine teams samenwerken rond een groep leerlingen. De teams hebben niet alleen taken en verantwoordelijkheden, maar ook een breed scala aan bevoegdheden. Het onderzoek van Ben (en zijn ervaringen in de praktijk) laten zien dat dit leidt tot meer werkplezier en samenwerking tussen docenten.

Shownotes:

Minuut 0: Introductie.

Minuut 1:05: Welkom, voorstellen Ben en opbouw gesprek.

Minuut 2:06: Waarom leidt de wijze waarop scholen georganiseerd zijn tot 'deprofessionalisering' bij leraren en wat heeft dat te maken met personeelstekorten?

Minuut 10:30: Toelichting door Ben dat organisatiestructuren van scholen onnodig ingewikkeld zijn geworden, wat leidt tot verregaande arbeidsdeling.

Minuut 14:28: Organisatiestructuur leidt tot 'zwakke verbindingen' tussen mensen en groepen in de school, waar geen effect vanuit gaat.

Minuut 15:19: Op een gemiddelde vo school wordt er een miljoen besteed aan taaktijd die nergens toe leidt.

Minuut 17:01: Samenwerking in het onderwijs vindt vooral plaats buiten het primaire proces.

Minuut 22:15: Wat is de alternatieve organisatiestructuur die Ben voorstelt? Uitleg, kenmerken en voorwaarden van de teamgerichte arbeidsorganisatie.

Minuut 31:05: De teams hebben geen baas, maar wel een procesbegeleider nodig.

Minuut 31:45: Bespreking Laterna Magica als voorbeeld van teamgerichte structuur.

Minuut 34:32: Wat betekent dit voor de rol van de schoolleider? Wat doen zij?

Minuut 41:50: Gezamenlijke reflectie op teamgerichte arbeidsorganisatie en personeelstekorten.

Minuut 45:45: Afronding.

De gesprekken zijn onderdeel van een onderzoek naar anders organiseren. Dat onderzoek wordt uitgevoerd door een groep schoolleiders en docenten uit de regio Leiden, Duin- en Bollenstreek.

Host: Frank Hulsbos
Muziek/productie: Stefan van Langevelde

In de serie 'Anders organiseren van de school' onderzoeken we manieren om beter om te gaan met personeelstekorten in het onderwijs door de school anders te organiseren. Hoe zorgen we dat docenten en schoolleiders met plezier en in samenwerking hun werk kunnen doen?

Tijdens ieder gesprek in deze podcastreeks bekijken we dit vraagstuk vanuit een ander perspectief. Vandaag staat een verdieping op het thema 'gespreid leiderschap' centraal en spreken we met Stefan van Langevelde, samen met Frank de oprichter van de Academie voor Gespreid Leiderschap (zie www.gespreidleiderschap.nl).

De stelling van Stefan is dat ieder mens er behoefte aan heeft om invloed uit te oefenen op zijn omgeving en dat de ruimte voor invloed bijdraagt aan werkplezier en onderwijsverbetering. Scholen beperken over het algemeen de professionele ruimte voor docenten om invloed uit te oefenen, vooral buiten de klas. We verkennen hoe dat anders kan, hoe gespreid leiderschap helpt bij personeelstekorten en om welke voorwaarden het vraagt in de school. We doen dat mede aan de hand van drie scholen die gespreid leiderschap in de praktijk brengen: de Mariaschool in Hoorn, Laterna Magica in Amsterdam en het Vathorst College in Amersfoort.

Shownotes:

Minuut 0: Introductie.

Minuut 1:13: Welkom, voorstellen Stefan en opbouw gesprek

Minuut 3:55: Wat is gespreid leiderschap en hoe is het anders dan het klassieke, positionele leiderschap?

Minuut 20:17: Op welke wijze kan gespreid leiderschap helpen in het omgaan met personeelstekorten in het onderwijs (zonder dat het een quick fix wordt)?

Minuut 27:30: Wat heb je nodig in de school om gespreid leiderschap mogelijk te maken? 4 voorwaarden voor gespreid leiderschap.

Minuut 35:00 : Afronding.

De gesprekken zijn onderdeel van een onderzoek naar anders organiseren. Dat onderzoek wordt uitgevoerd door een groep schoolleiders en docenten uit de regio Leiden, Duin- en Bollenstreek.

Host: Frank Hulsbos
Productie en muziek: Stefan van Langevelde

In de serie 'Anders organiseren van de school' onderzoeken we manieren om beter om te gaan met personeelstekorten in het onderwijs door de school anders te organiseren. Hoe zorgen we dat docenten en schoolleiders met plezier en in samenwerking hun werk kunnen doen?

Tijdens ieder gesprek in deze podcastreeks bekijken we dit vraagstuk vanuit een ander perspectief, met telkens twee nieuwe gasten. Vandaag staat het thema 'samenwerking in teams' centraal en horen we Tanja van Sabben en Robin Vissers, respectievelijk teamleider bij het Visser 't Hooft Lyceum in Rijnsburg en HR adviseur ad interim. De mogelijkheid tot samenwerking is belangrijk omdat mensen sociale dieren zijn en behoefte hebben aan verbondenheid met gelijkgestemden.

Hoe kunnen we de school organiseren zodat er meer ruimte ontstaat voor docenten om samen te werken rond de onderwijspraktijk? En helpt ons dat collega's aan te trekken en te behouden voor onze scholen? We verkennen deze vragen aan de hand van het werk van Ben van der Hilst (voor meer informatie kijk op https://hetlerenorganiseren.nl/) en de ervaringen in de praktijk van Tanja en Robin.

Shownotes:

Minuut 0: Introductie.

Minuut 1:58: Toelichting door Frank op het werk van Ben van der Hilst.

Minuut 10:00: Gesprek met Tanja over haar ervaringen met samenwerking in teams op het Visser 't Hooft Lyceum en het Fioretti College.

Minuut 23:07: Gesprek met Robin over de rol van HR bij het mogelijk maken van samenwerking in teams.

Minuut 32:50: Afronding.

De gesprekken zijn onderdeel van een onderzoek naar anders organiseren. Dat onderzoek wordt uitgevoerd door een groep schoolleiders en docenten uit de regio Leiden, Duin- en Bollenstreek.

Host: Frank Hulsbos
Productie en muziek: Stefan van Langevelde

In de serie 'Anders organiseren van de school' onderzoeken we manieren om beter om te gaan met personeelstekorten in het onderwijs door de school anders te organiseren. Vandaag gaan we in gesprek over 'gespreid leiderschap' in de school. Gespreid leiderschap veronderstelt dat iedereen in de school invloed uit kan oefenen, op basis van expertise en affiniteit.

Door personeelstekorten moeten scholen met steeds minder mensen hetzelfde werk doen. In deze podcast onderzoeken we hoe scholen zich anders kunnen organiseren, zodat docenten en schoolleiders met plezier en in samenwerking hun werk kunnen doen. Kunnen we zo op lange termijn meer mensen aantrekken voor de onderwijssector? En helpt ons dat onze collega's te behouden voor onze scholen? Deze en andere vragen staan centraal in deze podcast.

Tijdens ieder gesprek in deze podcastreeks bekijken we dit vraagstuk vanuit een ander perspectief, met telkens twee nieuwe gasten. Vandaag staat het thema 'gespreid leiderschap' centraal en horen we Dineke van Dijken en Reinier Vergunst, respectievelijk teamleiders bij het Vlietland College in Leiden en het Fioretti College in Lisse. Helpt het doorbreken van de hiërarchie om de school aantrekkelijker te maken? Waar moet je dan aan werken? En wat is de rol van de schoolleider dan nog?

Shownotes:

Minuut 2:50: Wat merken jullie in jullie scholen van het personeelstekort? Wat doet dat met docenten? Wat doet dat met jullie?

Minuut 10:18: Wat is leiderschap, wat is gespreid leiderschap en hoe verhoudt zich gespreid leiderschap tot het meer klassieke positioneel leiderschap?

Minuut 13:50: Reinier, wat is een voorbeeld van gespreid leiderschap bij jou op school?

Minuut 18:37: Dineke, hoe is dat in jouw school?

Minuut 24:40: In hoeverre zijn deze voorbeelden echt anders dan hoe het gewoonlijk gaat?

Minuut 26:44: Toelichting op good practice van de Mariaschool en hoe dat helpt bij het scheppen van een aantrekkelijk werkklimaat en omgaan met personeelstekorten

Minuut 28:37: Wat zijn voorwaarden voor gespreid leiderschap in de school? Wat hebben we nodig om het te doen groeien? En wat belemmert het?

Minuut 41:01: Welke drie dingen kan ik morgen doen om gespreid leiderschap dichterbij te brengen?

Minuut 48:21: Samenvatting en afronding

De gesprekken zijn onderdeel van een onderzoek naar anders organiseren. Dat onderzoek wordt uitgevoerd door een groep schoolleiders en docenten uit de regio Leiden, Duin- en Bollenstreek.

Host: Frank Hulsbos
Muziek en productie: Stefan van Langevelde

In deze aflevering bespreken we weer eens een boek, namelijk 'Goed Teamwerk' van Karin Derksen. We kennen Karin goed, ze heeft ook een hoofdstuk geschreven in ons boek 'Gespreid leiderschap in het onderwijs'. Karin doet onderzoek (en is daarop gepromoveerd) naar samenwerking in teams en wanneer dit leidt tot het beste resultaat. Dit boek is de opbrengst van haar jarenlange onderzoek, waarin ze op hele toegankelijke wijze inzichten deelt in wanneer teamwerk 'goed' is. En met goed bedoelt ze: zowel het komen tot resultaten als een prettige samenwerking voor de teamleden.

We lopen met elkaar het boek door: wat is goed teamwerk? wat heb je hiervoor nodig? En wat heb je nodig om dit te doen op basis van gespreid leiderschap? Want Karin deelt een opvallend inzicht, namelijk dat veel teams toch met één centrale leider werken.

Heb je vragen of overwegingen? Mail dan naar [email protected]

Muziek: “Airport Lounge” door Kevin Macleod

In deze aflevering spreken we met Deborah Odendaal, schoolleider bij het Montessori Lyceum in Amsterdam, de oudste middelbare Montessorischool van Nederland. Deborah heeft lange tijd met veel plezier gewerkt bij de mavo afdeling van de school en was als schoolleider verantwoordelijk voor onderwijs- en organisatieontwikkeling.

Deborah en 16 collega's zijn dit schooljaar gestart met een nieuw onderwijsconcept, onder de naam MLA#2. Ze starten dit jaar met 3 gemengde groepen mavo, havo en vwo. MLA#2 is een Montessorischool, maar hanteert ook nieuwe uitgangspunten bij de vormgeving van het onderwijs. De afgelopen twee jaar heeft Deborah met een team van zes collega's gewerkt aan de totstandkoming van MLA#2.

We praten met haar over het ontwikkelproces, hoe de samenwerking in het ontwikkelteam verliep en de uitdaging om een nieuw concept te starten in een bestaande school. Aan het eind van het schooljaar is ze nog een keer te gast en dan blikken we terug op het eerste jaar MLA#2.

Muziek: '“Airport Lounge” van Kevin Macleod

Sinds 2018 maken we deze podcast met inmiddels 21 afleveringen. In deze aflevering blikken we met Joseph Kessels terug op de lessen die we hebben geleerd in de podcastreeks tot nu toe. Joseph is emeritus hoogleraar aan de Universiteit Twente en aan de Open Universiteit en met hem namen we de allereerste aflevering op.

Gedurende het gesprek reflecteren we met Joseph op de volgende dilemma's en lastige vragen die terugkomen in veel van de gesprekken die we hebben gevoerd:

Is er een positionele leider nodig om gespreid leiderschap te forceren of mogelijk te maken of zit die positionele leider gespreid leiderschap uiteindelijk altijd in de weg?

Kun je het leiderschap van leraren stimuleren door hen een formele positie of mandaat te geven, of ontstaat het veel meer emergent in een school?

Zit een focus op prestaties en rendementen een gespreide leiderschapspraktijk in de weg of is dat een onmiskenbaar onderdeel van werken in een organisatie?

Als je gaat werken op basis van (meer) gespreid leiderschap, moeten teamleden dan eerst de vaardigheden daarvoor leren of leren zij dat eigenlijk alleen maar in de praktijk door te doen?

Hoe waardeer je voortrekkers die gemakkelijk invloed uitoefenen zonder hen op een voetstuk te plaatsen en daarmee anderen onbedoeld klein te houden?

Muziek: “Airport Lounge” van Kevin Macleod

Dit is de vijfde en voorlopig laatste aflevering in de serie over de Mariaschool. Het thema van deze aflevering is "het bestuur". Wat is de invloed van de opvattingen en het gedrag van de bestuurder op gespreid leiderschap? Hoe kan hij of zijn dit mogelijk maken en hoe belangrijk is de rol van de bestuurder eigenlijk?

We spraken hierover met Hans Bouwmeester, destijds de bestuurder van Stichting Penta toen de Mariaschool zonder directeur verder ging, en met Gea Koops, de huidige bestuurder. Aan de hand van de volgende vragen en fragmenten uit de gesprekken met Hans en Gea delen we onze inzichten:

Wat zien de bestuurders als hun opdracht en verantwoordelijkheid?

Hoe kijken zij naar hun rol richting de scholen binnen de stichting (en de Mariaschool)?

Hoe kijken zij naar gespreid leiderschap en het mogelijk maken hiervan?

Luister hier de eerste aflevering waar we spreken met het driemanschap Ineke, Jord en Suzanne, hier de tweede aflevering waar we de ingekomen vragen van luisteraars doornemen en hier de derde aflevering over het belang van gedeelde opvattingen en waarden. En hier de vierde aflevering over bekwaamheden die je nodigt hebt in een gespreide leiderschappraktijk.

Wij bedanken de Mariaschool voor hun gastvrijheid en input voor deze podcastreeks: leerkrachten Annelies, Annemieke, Carlijn, Cherza, Drita, Erwin, Esther, Ineke, Jeane, Jord, Kirsty, Marieke, Nikee, Suzanne, Tessa, leerlingen Amarins en Emma en bestuurders Hans en Gea.

Heb je vragen of overwegingen? Mail dan naar [email protected].

Muziek: Kevin MacLeod “Airport Lounge”

Dit is de vierde aflevering in de serie die wij maken over de Mariaschool. Het thema van deze aflevering is ‘bekwaamheden’, wat vraagt het van iemand om te werken op een school waar veel samengewerkt wordt en ruimte is voor initiatief. We leerden hierover het volgende:

1. Als leerkracht heb je in ieder geval drie bekwaamheden nodig: samenwerken, vanuit je eigen verhaal initiatief durven nemen en een lerende houding

2. Er zit een paradox in wat je moet kunnen: soms meer actiegericht en soms meer reflectief

3. De bekwaamheden ontwikkel je door het te doen en dat vraagt om een ondersteunend leer en werkklimaat in de school

De Mariaschool is een basisschool in Hoorn zonder centrale directeur. Alle leerkrachten hebben ruimte om initiatieven te nemen en invloed uit te oefenen op onderwerpen die zij boeiend en belangrijk vinden. Wij spraken met 15 collega's, twee leerlingen en de bestuurders over wat hun school bijzonder maakt en hoe zij gespreid leiderschap vormgeven en mogelijk maken. Aan de hand van fragmenten uit deze gesprekken bespreken we onze lessen.

Wij bedanken de Mariaschool voor hun gastvrijheid en input voor deze podcastreeks: leerkrachten Annelies, Annemieke, Carlijn, Cherza, Drita, Erwin, Esther, Ineke, Jeane, Jord, Kirsty, Marieke, Nikee, Suzanne, Tessa, leerlingen Amarins en Emma en bestuurders Hans en Gea.

Luister hier de eerste aflevering waar we spreken met het driemanschap Ineke, Jord en Suzanne, hier de tweede aflevering waar we de ingekomen vragen van luisteraars doornemen en hier de derde aflevering over het belang van gedeelde opvattingen en waarden.

Heb je vragen of overwegingen? Mail dan naar [email protected].

Muziek: ‘Airport Lounge’ van Kevin MacLeod

Dit is de derde aflevering in de serie die wij maken over de Mariaschool. De Mariaschool is een basisschool in Hoorn zonder centrale directeur. Alle leerkrachten hebben ruimte om initiatieven te nemen en invloed uit te oefenen op onderwerpen die zij boeiend en belangrijk vinden. Wij spraken met 15 collega's, twee leerlingen en de bestuurders over wat hun school bijzonder maakt en hoe zij gespreid leiderschap vormgeven en mogelijk maken. Aan de hand van fragmenten uit deze gesprekken delen we in de aankomende drie afleveringen onze lessen.

Het thema van deze aflevering is "gedeelde opvattingen en waarden" waar we het volgende over leerden bij de Mariaschool:

1. Gedeelde opvattingen en waarden houden hiërarchie buiten de deur.

2. Gedeelde opvattingen en waarden komen in alles op de eerste plaats.

3. Taal is het voertuig waarmee je de gedeelde waarden in leven houdt.

Wij bedanken de Mariaschool voor hun gastvrijheid en input voor deze podcastreeks: leerkrachten Annelies, Annemieke, Carlijn, Cherza, Drita, Erwin, Esther, Ineke, Jeane, Jord, Kirsty, Marieke, Nikee, Suzanne, Tessa, leerlingen Amarins en Emma en bestuurders Hans en Gea.

Luister hier de eerste aflevering waar we spreken met het driemanschap Ineke, Jord en Suzanne en hier de tweede aflevering waar we de ingekomen vragen van luisteraars doornemen.

Heb je vragen of overwegingen? Mail dan naar [email protected].

Muziek: ‘Airport Lounge’ van Kevin MacLeod