Het Strijkkwartet – Concertzender | Klassiek, Jazz, World en meer

Het tweedelige Vijfde strijkkwartet van Vasks heeft als centraal thema ‘aanwezigheid en afwezigheid’. Aan het slot van het tweede deel vervaagt de muziek, met als resultaat een gevoel van diep verlies.

In 2019 voltooide Peteris Vasks zijn Zesde strijkkwartet, waarbij hij tevens aankondigde dat dit zijn laatste kwartet zou zijn. Het afscheid wordt ditmaal in perspectief gezet door een ‘terugblik’, een ‘vertrek’ en tenslotte een ‘ontmoeting’, namelijk met Beethoven. Vasks citeert daarbij de bekende ‘Heiliger Dankgesang eines Genesenden an die Gottheit’.

Ter afronding klinkt de tweede toccata uit het Vierde strijkkwartet van Vasks.  

Peteris Vasks (1946) – Strijkkwartet nr.5 (2004)

Uitvoerenden: Spikeru String Quartet

CD: Wergo

Peteris Vasks (1946) – Strijkkwartet nr. 6 (2019)

Uitvoerenden: Arethusa Quartet

Opname uitvoering 23 augustus 2022 Plechelmus Basiliek, Oldenzaal, Stift Festival

Peteris Vasks (1946) – Strijkkwartet Nr. 4 (2000)

Toccata II

Uitvoerenden: Spikeru String Quartet

CD: Wergo

Van de vele componisten die in de afgelopen decennia in de Baltische staten van zich hebben doen spreken, is Peteris Vasks naast Arvo Pärt de bekendste. Het Tweede strijkkwartet van Vasks met de titel ‘Zomerse liederen’ klinkt opvallend pittoresk en tegelijk ook enigszins onwerelds door die aangehouden lange dragende tonen waarover de vogels hun zang laten horen.

Het Derde strijkkwartet van Vasks is ook bekend als het ‘Kerstkwartet’. Het heeft een nu eens volkse dan weer religieuze ondertoon, nu eens smartelijk en dan weer opbeurend en feestelijk.

Peteris Vasks (1946) – Strijkkwartet nr.2 ‘Summer Tunes’ (1984)

Uitvoerenden: Navarra Quartet

CD: Challenge Classics

Peteris Vasks (1946) – Strijkkwartet nr. 3 ‘Christmas Quartet’ (1995)

Uitvoerenden: Navarra Quartet

CD: Challenge Classics

Hoewel Arvo Pärt niet specifiek ‘strijkkwartetten’ geschreven heeft, zijn Psalom, Summa en Fratres bijzonder geliefd bij een breed publiek. Fratres, dat oorspronkelijk voor strijkorkest is geschreven, is zelfs een ware ‘hit’ te noemen.

Het Tweede strijkkwartet van de Letse componist Martins Vilums zijn tal van klankexperimenten te horen, maar opvallend zijn de voorgeschreven trommel en tamtam, die door de kwartetleden bespeeld moeten worden.

Het strijkkwartet ‘Aragonite’ van Santa Ratniece werd geïnspireerd door een bezoek aan grotten in Slowakije waarin in de donkere, ondergrondse gangen rood glinsterende Aragoniet-kristallen te zien zijn.

Tot slot keren we weer terug naar Estland en ditmaal naar de componist Erkki-Sven Tüür en zijn Tweede strijkkwartet uit 2012 met de titel ‘Lost Prayers’. De ‘verloren gebeden’ zijn eerder smeekbeden dan religieuze gebeden.

Arvo Pärt (*1935) – Fratres (1977, r. 1985)

            Uitvoerenden: Chilingirian Quartet

            CD: Warner Classics

Arvo Pärt (*1935) – Psalom (1993)

            Uitvoerenden: Kronos Quartet

            CD: Nonesuch

Arvo Pärt (*1935) – Summa (1990)

Uitvoerenden: Chilingirian Quartet

            CD: Warner Classics

Martins Vilums (*1974) – Strijkkwartet nr. 2 (2000)

Uitvoerenden: Latvian Philharmonic String Quartet

CD: SKANI

Santa Ratniece (*1977) – Strijkkwartet ‘Aragonite’ (2005)

Uitvoerenden: Latvian Philharmonic String Quartet

CD: SKANI

Erkki-Sven Tüür (1959) – Strijkkwartet nr. 2 ‘Lost Prayers’ (2012)

            Uitvoerenden: Signum Quartet

            CD: ECM

De vele koorfestivals die al in de jaren twintig en dertig in de Baltische staten werden georganiseerd, dus ook onder Sovjet heerschappij, hebben al vroeg een belangrijke rol gespeeld voor het behoud van de lokale volksliedkunst. De componist Emilis Melngailis speelde daarbij een centrale rol. Zijn stijlis lyrisch, volksachtig, grotendeels tonaal en geworteld in de 19e eeuw.

Daartegenover is het werk van zijn landgenoot Romualds Kalsons duidelijk een product van de 20e eeuw, een tijd waarin de alomtegenwoordige invloed van Dmitri Sjostakovitsj in de Sovjet-Unie nauwelijks te ontlopen was. Zo ook in Kalsons’ enige Strijkkwartet.

Hoewel de iets jongere Peteris Vasks aanvankelijk evenzeer vastzat aan de algemene Sovjetregels, liet hij in de loop van de jaren zeventig de teugels vieren. In zijn Eerste strijkkwartet was hij nog gefascineerd door timbres, klanken en scherpe contrasten tussen consonant en dissonant. Maar in het slotdeel horen we al iets van de ingetogen en contemplatieve stijl waarmee Vasks zo veel succes heeft geoogst.

Emilis Melngailis (1874-1954)  – Quasi un quartetto (1946)

Uitvoerenden: Latvian Philharmonic String Quartet

CD: SKANI

Romualds Kalsons (1936-1924) – Strijkkwartet (1973)

Uitvoerenden: Latvian Philharmonic String Quartet

CD: SKANI

Peteris Vasks (*1946) – Strijkkwartet nr. 1 (1977)

Uitvoerenden: Navarra Quartet

CD: Challenge Classics

Het Vierde strijkkwartet van Peter Michael Hamel uit 1995/2000 bestaat uit vijf Nachklänge, echo’s van muziek van componisten die voor Hamel van belang zijn geweest. Daarmee brengt Hamel heden en verleden bijeen.

Zijn eveneens vijfdelige strijkkwartet Buch vergeleek Enno Poppe met een boek waarvan de bladzijden zichzelf omdraaien, dat zichzelf leest. Alsof het boek een levend wezen is dat met de meest bevreemdende klanken, nu eens gehaast dan weer uitermate kalm, nu eens direct en stotend en dan weer onwerelds afwezig, zijn verhaal vertelt.

Tot slot een kort werk van Jörg Widmann waarvan de titel weinig te raden overlaat: 180 Beats per minute.

Peter Michael Hamel (1947) – Strijkkwartet nr. 4 ‘Nachklänge’ (1995/2000)

            5 onbenoemde delen

            Uitvoerenden: Alexander String Quartet

            CD: Celestial Harmonies

Enno Poppe (*1969) – Buch (2015/16)

            Uitvoerenden: Quatuor Diotima

            CD: naïve

Jörg Widmann (1973) – 180 Beats per minute (1997)

            Uitvoerenden: Minguet Quartett

            CD: Wergo

Het Dertiende strijkkwartet van Wolfgang Rihm uit 2011 is met zijn overlijden in 2024 zijn laatste gebleven. Zoals de meeste van zijn werken lijkt deze compositie onder hoge druk te zijn geschreven. Rihm noemde zijn kwartet zelf ‘manisch’!

In zijn Vijfde strijkkwartet heeft Manfred Trojahn gebruik gemaakt van materiaal uit twee andere werken, die elk over ziekte, dood en verlies gaan. In het tweede deel van het kwartet horen we een gefluisterde tekst van de ‘slam- of spoken word-dichter’ Bas Böttcher.

Tot slot een korte werk van Enno Poppe, Freizeit, gebaseerd op een figuurtje van drie seconden dat over veertien fragmenten steeds een beetje langer wordt. Het lijkt alsof de muziek uit zichzelf groeit. Ook het omslaan van de bladzijden door de musici is muzikaal in de compositie opgenomen. Een merkwaardige ervaring.

Wolfgang Rihm (1952-2024) – Strijkkwartet nr. 13 (2011)

            Uitvoerenden: Arditti Quartet

            Live opname in St Giles’ Cripplegate, 25 jan 2012

Manfred Trojahn (1949) – Strijkkwartet nr. 5 (2018)

            Uitvoerenden: Kuss Quartett, Bastiaan Böttcher

            CD: Rubicon

Enno Poppe (*1969) – Freizeit (2016)

            Quatuor Diotima

            CD: naïve

Werken van Mauricio Kagel, Peter Michael Hamel en Aribert Reimann

Het Vierde strijkkwartet van Mauricio Kagel uit 1993 is een voorzetting van het Derde. De componist speelt opnieuw met onze luistergewoonten, met wat we menen te herkennen. Menigmaal worden we door hem echter op het verkeerde been gezet.

Ook Peter Michael Hamel zocht naar manieren om zich los te maken van de aloude traditie van het strijkkwartet. In zijn Derde strijkkwartet verwerkte ervaringen opgedaan in een klooster in Zuid-Korea. Het resultaat is elk van de drie delen te horen: hyang-ak (volksmuziek), mu-ak (sjamanistische muziek) en a-ak (uit China geïmporteerde rituele muziek).

De Bagatellen van Aribert Reimann zijn een postmoderne reactie op de bagatellen uit de tijd van Schönberg en Webern. Oorspronkelijk waren deze ultrakorte werken bestemd als omlijsting van een romantische liederencyclus van Theodor Kirchner.

Speellijst

Mauricio Kagel (1931-2008) – Strijkkwartet nr. 4 (1993)

         In zwei Sätzen

         CD: Turtle Records

Peter Michael Hamel (1947) – Strijkkwartet nr. 3 (1991/93)

         Uitvoerenden: Alexander String Quartet

         CD: Celestial Harmonies

Aribert Reimann (1936-2024) – 7 Bagatellen (2017)

         Uitvoerenden: Kuss Quartett

         CD: Rubicon

De Duits-Argentijnse componist Mauricio Kagel werd vooral bekend door zijn onconventionele en vaak ook theatrale kijk op de eigentijdse muziek. In zijn Derde strijkkwartet wilde hij nader komen tot de klassieke traditie, tot de welluidendheid ervan en de vierdeligheid van het traditionele kwartetidioom. En typisch Kagel: met de nodige ironie en dubbele bodems.

Enno Poppe is een evenzo singuliere figuur in de Duitse muziek. In Tier gaat het hem vooral om de beweging van een dier. We hebben hierin vaak het gevoel dat de componist zijn muziek volgt en niet andersom, dat hij verrast wordt door de wetmatigheden van het levende organisme dat voor hem de compositie is.

Mauricio Kagel (1931-2008) – Strijkkwartet nr. 3 (1986)

         Uitvoerenden: Arditti Quartet

         CD: naïve classique

Enno Poppe (*1969) – Tier (2002)

         Quatuor Diotima

         CD: naïve

Thomas Larcher heeft in IXXU, zijn Tweede strijkkwartet, geprobeerd zich los te maken van alles wat hij geleerd had of gewend was bij het componeren te doen. Dat verklaart ook waarom hij er zes jaar aan gewerkt heeft.

Het Vierde strijkkwartet van Matthias Pintscher, ‘Ritratto di Gesualdo’, is exact wat de titel aangeeft: een portret van de Renaissance componist Carlo Gesualdo. Zoals we mogen verwachten is dit geen realistisch portret als een klinkende foto, maar een deconstructie.

De Quartettstudie van Wolfgang Rihm is in feite een onderdeel van zijn nimmer voltooide Elfde strijkkwartet en werd gecomponeerd voor het Internationale muziekconcours van de ARD.

Ter afronding klinken de overige delen uit de Zeven stukken voor strijkkwartet van Gösta Neuwirth:  à trois (spreken over wat ontbreekt), objet en ombre (over het getal en over de schaduw), un rêve solutréen (over Clarisse en de lettergrepen in haar naam) en l’oubli bouilli (over de feestdis van de Merovingers).

Thomas Larcher (1963) – Strijkkwartet nr. 2 “IXXU” (1998-2004)

         Uitvoerenden: Rosamunde Quartett

         CD: ECM

Matthias Pintscher (1971) – Strijkkwartet nr. 4 ‘Ritratto di Gesualdo’ (1995)

         Uitvoerenden: Arditti Quartet

         CD: Winter & Winter

Wolfgang Rihm (1952-2024) – Quartetstudie (2003/04)

         Uitvoerenden: Minguet Quartett

         CD: col legno

Gösta Neuwirth (1937) – Sieben Stücken für Streichquartett (2008)

 Uitvoerenden: Sophie Schafleitner violin • Gunde Jäch-Micko violin, Dimitrios Polisoidis viola • Andreas Lindenbaum violoncello

         CD: KAIROS

Georg Friedrich Haas heeft inmiddels een tiental strijkkwartetten geschreven. Het Eerste kwartet dateert uit 1997 en laat de microtonale wereld van Haas horen. Immers alle zestien snaren van de vier strijkinstrumenten zijn verstemd. Tegelijkertijd is het kwartet gebaseerd op vier akkoorden die voortkomen uit de boventonen van die verstemde snaren, die veelal als flageoletten gespeeld worden. Zo ontstaat een merkwaardige, vaak zwevende muziek, waarin de luisteraar de tijd verliest.

In zijn Tweede strijkkwartet uit 1998 heeft Georg Friedrich Haas zich meer georiënteerd op wat hij zelf historische klanken noemt. Maar ook hier gecombineerd met microtonale verstemmingen, hetgeen tot bijna futuristische resultaten leidt in een ogenschijnlijk tijdloos klankdecor dat zich meestal traag ontwikkelt en slechts enkele malen soms door korte uitbarstingen verstoord wordt.

Georg Friedrich Haas (1953) – Strijkkwartet nr.1 (1997)   

         Uitvoerenden: Kairos Quartett

         CD: Edizion Zeitklang               

Georg Friedrich Haas (1953) – Strijkkwartet nr.2 (1998)

         Uitvoerenden: Kairos Quartett

         CD: Edizion Zeitklang