Het Strijkkwartet – Concertzender | Klassiek, Jazz, World en meer

Met zijn Tweede strijkkwartet heeft Friedrich Cerha eenzelfde weg gevolgd als in het eerste kwartet. Hij richtte zich hierin op de Iatmul-stam op Papua Nieuw-Guinea met hun bijzondere fluitmuziek tegen complexe ritmische patronen op trommels. Het resultaat is als een opwindend ritueel. Ook in zijn Derde strijkkwartet klinken enkele momenten die aan de muziek van de Iatmul-stam zijn ontleend.

Erich Urbanner sloot liever aan bij voorgangers als Berg en Webern.  Daarbij concentreerde hij zich op het oude vakmanschap als houvast in tijden van snelle veranderingen, zoekend tussen zij die in volle vaart vooruit stoomden, de avant-gardisten, en zij die achteromkeken, de conservatieven.

De Zeven stukken voor strijkkwartet van Gösta Neuwirth hebben elk een buitenmuzikale verwijzing: D’accord (over de eenvormigheid van samenklanken), Pensif (Over het nadenken met neergebogen hoofd en de leegte in het centrum) en Le fils de la fadeur (Over de smaak van water).

Friedrich Cerha (1926-2023) – Strijkkwartet nr. 2 (1990)

Uitvoerenden: Arditti Quartet

CD: CPO

Erich Urbanner (1936) – Strijkkwartet nr. 4 (1992)

Uitvoerenden: Alban Berg Quartett

CD: Warner Classics (live uit Wiener Konzerthaus, 1993)

Friedrich Cerha (1926-2023) – Strijkkwartet nr. 3 (1992)

      Uitvoerenden: Ensemble Wien Collage

      CD: ORF Edition Zeitton

Gösta Neuwirth (1937) – Uit: Sieben Stücke für Streichquartett (2008)

Uitvoerenden: Sophie Schafleitner violin • Gunde Jäch-Micko violin, Dimitrios Polisoidis viola • Andreas Lindenbaum violoncello

            CD: KAIROS

Toen Friedrich Cerha zijn eerste kwartet schreef, was hij gefascineerd door de buiten-Europese muziekculturen, waaronder de Arabische. Dat verklaart de titel Maqam voor zijn Eerste strijkkwartet. Cerha’s arabisch gekleurde compositie bestaat uit 11 korte segmenten, soms rustig en meditatief, dan weer luid en druk. Opvallend is de bijna vanzelfsprekende manier waarop de Europese en de Arabische muziek hier elkaar aanvullen en versterken.

Het Eerste strijkkwartet ‘Cold Farmer’ van Thomas Larcher ontstond in amper drie dagen in juni 1990. De titel is ontleend aan een denkbeeldige funkband waarvan de evenzo denkbeeldige ‘bandleader’ Jan Blecher als motto had: “Creativiteit maakt je blij wanneer je er vroeg voor zorgt dat je het hebt wanneer je het nodig hebt.”

De titel ‘Festina Lente’ van het zesdelige Vijfde strijkkwartet van Gottfired von Einem betekent zoveel als “haast je langzaam”, en geeft enigszins aan hoe de oudere componist als zeventiger in het leven stond. Ook Friedrich Gulda was als jongeman rond 1950 in de ban van het verleden, zoals we kunnen horen in zijn Musik für Streichquartett in fis-kl.t.,

Friedrich Cerha (1926-2023) – Strijkkwartet nr. 1 ‘Maqam’ (1989)

11 Abschnitte

CD: CPO

Thomas Larcher (1963) – Strijkkwartet nr.1 ‘Cold Farmer’ (1990)

            Uitvoerenden: Rosamunde Quartett

            CD: ECM

Gottfried von Einem (1918-1996) – Strijkkwartet nr. 5 ‘Festina lente’ (1989/91)

Uitvoerenden: Artis Quartet Wien

CD: Orfeo

Friedrich Gulda (1930-2000) – Strijkkwartet in fis-kl.t. (1951)

            Deel 3: tranquillo

Uitvoerenden: Acies Quartett

CD: Gramola Records

Kort na de tweede wereldoorlog werd het ook in Oostenrijk duidelijk dat de muziek en de technische verworvenheden van de Tweede Weense school, dus van Arnold Schönberg en zijn leerlingen Anton Webern en Alban Berg, grote gevolgen hadden voor de nieuwe muziek. Dat is te horen in de werken van Gottfried von Einem en Erich Urbanner, die zich aansloten bij het moderne expressionisme van voor de oorlog. In het beknopte Derde strijkkwartet van Urbanner worden de vooroorlogse en naoorlogse nieuwe muziek aaneengesmeed.

Von Einems muziek is daartegenover tegen de ontwikkelingen van zijn tijd in een eclectische componist gebleven, met neobarokke en neoklassicistische invloeden naast verwijzingen naar de grote laatromantische werken van Bruckner, Mahler, Strauss en de vroege Schönberg.

Erich Urbanner – Strijkkwartet nr. 3 (1972)

Uitvoerenden: Alban Berg Quartett

            CD: Warner Classics

Gottfried von Einem (1918-1996) – Strijkkwartet nr.1 (1975)

Uitvoerenden: Artis Quartett Wien

CD: Orfeo

Gottfried von Einem (1918-1996) – Strijkkwartet nr. 2 (1977)

Uitvoerenden: Artis Quartett Wien

CD: Orfeo

Gottfried von Einem (1918-1996) – Strijkkwartet nr. 5 ‘Festina lente’ (1991)

            Deel 3: Moderato

Uitvoerenden: Artis Quartett Wien

CD: Orfeo

In het tweede strijkkwartet van Thierry Escaich, met als titel ‘Après l’aurore’, wordt naar het lijkt verwezen naar de Mondscheinsonate van Beethoven. Maar louter als titel, want de muziek heeft er geen enkele band mee. De opdracht ertoe kwam namelijk van de Beethovenhalle in Bonn.

De titel van het Zevende strijkkwartet van Nicolas Bacri, ‘Variations sérieuses’, doet eveneens een verband met Beethoven vermoeden, namelijk met diens Quartetto serioso, opus 95. Maar het zouden ook de Variations sérieuses van Mendelssohn kunnen zijn. In werkelijkheid is dit kwartet een eerbetoon aan de Britse componist Robert Simpson. De opvallend klassieke vorm is in die zin ook passend.

Bacri’s Negende kwartet heet ‘Canto di speranza’, lied van hoop, hetgeen tevens de titel is van het slotdeel van dit kwartet. Het is een eerbetoon aan die componisten die geen belangstelling hadden voor de verworvenheden van de avantgarde.  

Thierry Escaich (*1965) – Après l’aurore (2005)

            Uitvoerenden: Quatuor Tchalik

            CD: Alkonost Classic

Nicolas Bacri (*1961) – Strijkkwartet nr.7, opus 101, ‘Variations sérieuses’ (2007)

Introduzione (Adagio solenne) – Tema alla fuga (Maestoso cantabile) – Var. I (Scherzo) – Var. II (Sarabande funèbre) – Var. III (Sonata : Allegro moderato ma con fuoco) – Var. IV (Passacaglia : Adagio doloroso) – Var. V (Ciaccona : L’istesso tempo) – Interludio (Come al inizio : Adagio tragico) – Var. VI (Menuetto) – Var. VII Fuga

Uitvoerenden: Quatuor Psophos

            CD: Klarthe Records

Nicolas Bacri (*1961) – Strijkkwartet nr. 9, opus 140, ‘Canto di Speranza’ (2015)

            Uitvoerenden: Quatuor Psophos

            CD: Klarthe Records

Vandaag beginnen we het programma met een tweetal componisten die van meet af aan zich gekeerd hebben tegen de overmacht van intellectuele seriële componisten in Frankrijk, Thierry Escaich en Nicolas Bacri. Escaich heeft in Frankrijk vooral naam gemaakt organist en is vanaf dit jaar als titulair verbonden aan de Notre-Dâme in Parijs. Als componist heeft hij wereldwijd van zich doen spreken met een veelheid aan vaak briljant-virtuoze soloconcerten, orgelwerken en kamermuziek.

Nicolas Bacri is in zijn muziek minder vrolijk virtuoos dan Thierry Escaich, maar niet minder krachtig geworteld in het verleden. Zijn Achtste strijkkwartet, ‘Omaggio a Haydn’ werd geschreven ter gelegenheid van het Haydnjaar in 2009.

Het strijkkwartet Stringendo uit 2010 van Philippe Manoury laat daarna het andere geluid horen, de zoektocht naar het karakter van klank, in dit geval verbonden aan de titel, dus gehaast, onder druk, versnellend.

Thierry Escaich (*1965) – Strijkkwartet nr.1 ‘Scénes de Bal’ (2001)

            Uitvoerenden: Ludwig Quartet

            CD: Universal

Nicolas Bacri (*1961) – Strijkkwartet nr. 8, opus 112, ‘Omaggio a Haydn’ (2009)

            Uitvoerenden: Quatuor Psophos

            CD: Klarthe Records

Philippe Manoury (*1952) – Strijkkwartet nr.1 ‘Stringendo’ (2010)

            Uitvoerenden: Arditti Quartet

            CD: NEOS

De Franse componist Gérard Pesson is in onze contreien minder bekend. Zoals menige generatiegenoot is Pesson gefascineerd door het grensgebied tussen stilte en geluid, en door de klank als zelfstandig fenomeen. Zijn strijkkwartet ‘Respirez ne respirez is een oefening in ademhalen en van eerder geschreven studies op het gebied van speeltechnieken, ademhaling, snelheid en echo’s.

Philippe Manoury’s Derde strijkkwartet is geheel gebaseerd op de cijfercombinaties in het magische vierkant zoals te vinden op de ets Melencolia van Albrecht Dürer uitv 1514. Het resultaat is een uitermate complexe en veelgelaagde structuur met overwegend toverachtige klank.

Gerard Pesson (*1958) – Quatuor à cordes ‘Respirez ne repsirez plus’ (1993)

            Uitvoerenden: Quatuor Parisii

            CD: Universal

Philippe Manoury (*1952) – Strijkkwartet  nr.3 ‘Melencolia’ (2013)

            Uitvoerenden: Arditti Quartet

            Live uitvoering Monaco van website componist

Het programma van vandaag staat geheel in het teken van Pascal Dusapin. Hij studeerde bij Yannis Xenakis en Franco Donatoni, hetgeen zijn brede kijk op de muziek verklaart. Van folkmusic en jazz tot grootse klanksculpturen, van klankmassa’s in tal van contouren tot de enkelvoudige lijn in de vele solo’s die hij inmiddels geschreven heeft. In de loop van de jaren negentig begon Dusapin ook meer herkenbare harmonieën in zijn muziek te verwerken. Het Tweede strijkkwartet ‘Time Zones’ en het Vijfde strijkkwartet laten twee kanten van Dusapins muziek horen, enerzijds in beknopte klankexperimenten en anderzijds in een meer verhalende context over een doelloze conversatie in de trant van zijn voorbeeld Samuel Beckett.

Pascal Dusapin (*1955) – Strijkkwartet nr.2 ‘Time Zones’ (1989)

            Vierentwintig korte genummerde delen

Uitvoerenden: Arditti Quartet

CD: Aeon

Pascal Dusapin (*1955) – Strijkkwartet nr. 5 (2004/05)

Uitvoerenden: Arditti Quartet

CD: Aeon

De componisten die ik vandaag aan de orde stel zijn allen na de oorlog geboren. Voor hen zijn de ontwikkelingen in de jaren veertig en vijftig enerzijds een vaststaand gegeven (en dus minder terrein van innoverend onderzoek dan dat voor hun leermeesters was) en tegelijk ook al weer passé.

Nymphéa uit 1987 van de Frans-Finse componist Kaija Saariaho met als ondertitel Jardin Secret III, verwijst naar een gedicht van Arseny Tarkovsky, maar ook de waterlelie, en in het bijzonder de waterlelies van Monet!

Kort na 2000 maakte Edith Canat de Chizy zich steeds meer los van strakke vormen en intellectuele structurele technieken. Haar eerste strijkkwartet (van inmiddels een vijftal) is een resultaat van een gevoel van jubel en tot leven komen. Vandaar ook de titel van dit kwartet ‘Vivere’.

Philippe Hersant wordt in Frankrijk vooral gezien als een vertegenwoordiger het postmodernisme. Zo horen we in zijn werken geregeld herinneringen aan de klankenwereld van Beethoven en Schumann voorbij komen. Ook in zijn Vierde strijkkwartet uit 2014, dat de ondertitel Der gesternte Himmel of The Starry Sky heeft, en waarin Beethovens tweede Rasumowsky kwartet, opus 59:2, en dan met name het tweede deel ervan centraal staat.

Kaija Saariaho (1952-2023) – Nymphéa (Jardin Secret III) (1987)

            Uitvoerenden: Cikada String Quartet

            CD: ECM

Edith Canat de Chizy (*1950) – Strijkkwartet nr. 1 ‘Vivere’ (2001)

            Uitvoerenden: Quatuor Parisii

            CD: Aeon

Philippe Hersant (*1948) – Strijkkwartet nr. 4 ‘The Starry Sky’ (2014)

            Uitvoerenden: Quatuor Girard

            CD: Paraty

Het strijkkwartet Ainsi la nuit… uit 1976 van Henri Dutilleux wordt algemeen als een van de hoogtepunten van de Franse kwartetliteratuur. Het materiaal in deze bijzondere partituur wordt stap voor stap uitgebreid en getransformeerd, echter zonder dat de luisteraar het voorafgaande uit het geheugen verliest. Het resultaat is spannend, prachtig van kleur, labyrintisch en vooral meeslepend.

Betsy Jolas voltooide haar Derde strijkkwartet in 1973. Het werk werd in Washington voor het eerste uitgevoerd. Vandaar dat de titels van de delen in de partituur in het Engels zijn gezet. Elk van de negen delen is een oefening in een techniek of stijl.

‘Eridan’, opus 57,  is het enige echte strijkkwartet van François Bernard Mâche. Daarnaast componeerde hij nog een werk voor strijkkwartet en elektronica. De Eridan is (evenals de Styx en de Lethe) een mythische rivier in de Griekse onderwereld, de Hades. Maar de Eridan is ook een onbekende Keltische rivier, wellicht de Rhône. Deze rivieren verklaren de aanwezigheid van de rietzanger in deze muziek van Mâche.

Henri Dutilleux (1916-2013) – Strijkkwartet ‘Ainsi la nuit’ (1976/77)

            Uitvoerenden: Orpheus String Quartet

            CD: Channel Classics

Betsy Jolas (*1926) – Strijkkwartet nr. 3 ‘9 Etudes’ (1973)

            Uitvoerenden: Concord String Quartet

            CD: NWCRI

François-Bernard Mâche (*1935) – Strijkkwartet ‘Eridan’, opus 57 (1986)

            Uitvoerenden: Arditti Quartet

            CD: naïve

Het Tweede strijkkwartet van Heinz Holliger dateert uit 2007 en is niet minder geavanceerd als het eerste. Het tweede kwartet was een opdracht van het strijkkwartet van meesterviolist Thomas Zehetmair, en werd opgedragen aan de in dat jaar honderdjarige Elliott Carter, die nog steeds nieuwe noten schreef. Als uitgangspunt dienden voor Holliger de vele heftige discussies die binnen een strijkkwartet kunnen plaats vinden. Zo is het gehakketak van de moderne mens in menig passage van deze muziek van Holliger te bespeuren.

Jürgen Frey verkiest eerder kalme, ingetogen soundscapes, ook voor strijkkwartet. Al het geluid, alle muziek, komt wat hem betreft uiteindelijk slechts uit de stilte voort en wordt geschilderd met de stilte als achterliggend canvas. De bekende Amerikaanse muziekcriticus Alex Ross vergeleek in de New Yorker Frey’s muziek met een Adagio van Mahler, maar dan zonder enige zwaartekracht.

Heinz Holliger (*1939) – Strijkkwartet nr.2 (2007)

Uitvoerenden: Zehetmaier Quartett

            CD: ECM

Jürg Frey (*1953) – Strijkkwartet nr.3 (2014)

Uitvoerenden: Quatuor Bozzini

            CD: Edition Wandelweiser Records