Het Strijkkwartet – Concertzender | Klassiek, Jazz, World en meer

De Chinese componist Tan Dun in zijn eerste strijkkwartet ‘Feng Ya Song’ oude Chinsese en moderne westerse technieken samengebracht. Hetzelfde deed hij in het kwartet ‘Eight Colors’. In elk deeltje zijn elementen van de traditionele Chinese theatermuziek te horen, maar voorzien van de modernste middelen en vaak heftig dissonant. Het contrast van de culturen staat ook centraal in het Vijfde strijkkwartet van Bright Sheng. Beide culturen blijven zelfstandig naast elkaar staan maar leren elkaar op een dieper niveau kennen en begrijpen.

Tan Dun (*1957) – Fa-Yeng-Song (Strijkkwartet nr.1) (1982, r.2018)

            Uitvoerenden: Shanghai Quartet

            Opname op Internet

Tan Dun (*1957) – Eight Colors for String Quartet (1986)

            Uitvoerenden: Arditti Quartet

            CD: NWCRI

Bright Sheng (*1955) – Strijkkwartet nr.5 ‘Miraculous’ (2007)

Uitvoerenden: Shanghai Quartet

CD: Naxos

Toru Takemitsu was de eerste Japanner met internationale erkenning, mede door zijn filmpartituren. Voor hem geldt dat muziek ‘is’ en niet ‘wordt’. Er gaat van zijn werken, ook zijn twee strijkkwartetten, daardoor een grote innerlijke rust uit.

Bright Sheng werd in Shanghai geboren, moest tijdens de culturele revolutie aan de grens met Tibet de kost verdienen als musicus in een lokaal danstheater en mocht in 1978 naar Shanghai terugkeren om compositie te studeren. In 1982 vertrok hij naar New York. Maar zijn werk bleef nauw verbonden aan zijn ervaringen als banneling in het verre westen van China.

Toru Takemitsu (1930-1996) – Landscape for String Quartet (1960)

            Uitvoerenden: Lotus String Quartet

            CD: Warner Classics

Toru Takemitsu (1930-1996) – A Way A Lone (1981)

            Uitvoerenden: New Zealand String Quartet

            CD: Naxos

Bright Sheng (*1955) – Strijkkwartet nr.3 (1993)

            Uitvoerenden: Shanghai Quartet

            CD: BIS

Bright Sheng (*1955) – Strijkkwartet nr.4 ‘Silent Temple’ (2000)

            Uitvoerenden: Shanghai Quartet

CD: BIS

Ook vandaag aandacht voor jonge Amerikaanse componisten: Reena Ismail, Michael Gilbertson en Julia Adolphe. De eerste componist heeft een Indiase achtergrond, die zij met de Westerse laat versmelten. De tweede kijkt, zoals menige generatiegenoot, achterom, naar de muziek van Sibelius, en daarmee vooral naar de romantiek. De derde heeft in haar kwartet Star-Crossed Signals de communicatie met vlaggen in de scheepvaart als onderwerp gekozen. Afstand (Delta) en nabijheid (Kilo), daar gaat het in dit kwartet om.

Reena Esmail (*1983) – Strijkkwartet ‘Ragamala’ (2013)

Uitvoerenden: The Verona Quartet

CD: Bright Shiny Things

Michael Gilbertson (*1987) – Quartet (2017)

Uitvoerenden: The Verona Quartet

CD: Bright Shiny Things

Julia Adolphe (*1988) – Star-Crossed Signals (2018)

Uitvoerenden: The Verona Quartet

CD: Bright Shiny Things

Ook in het kwartet Punctum laat Shaw horen hoe knap zij muziek weet te schrijven die zowel bekend als toch ook nieuw klinkt. In zekere zin geldt hetzelfde voor de Amerikaanse componist Mohammed Fairouz, zij het met een Arabische Midden-Oostenachtergrond. Van hem twee korte en een langer kwartet. Lamentation and Satire en Chorale Fantasyklinken hier en daar orientaals, maar zijn nergens ‘flolkloristisch’. In The named Angels is nadrukkelijk de situatie in het Midden-Oosten betrokken. Elk van de delen is een portret van een engel.

Caroline Shaw (*1982) – Punctum (2009, r.2013)

Uitvoerenden: Attacca Quartet

CD: New Amsterdam/Nonesuch

Mohammed Fairouz (*1985) – Lamentation and Satire (2008)

            Uitvoerenden: Lydian String Quartet

            CD: Sono Luminus

Mohammed Fairouz (*1985) – Chorale Fantasy (2010)

            Uitvoerenden: Borromeo String Quartet

            CD: Naxos

Mohammed Fairouz (*1985) – The Named Angels (2012)

            Uitvoerenden: Del Sol Quartet

            CD: Sono Luminus

Ook vandaag drie werken van Caroline Shaw, Ritornello, Three Essays en The Evergeen. Het eerste is een deconstructie van een ritornello uit Monteverdi’s Orfeo. Het tweede bestaat uit een drietal oefeningen in vormen communicatie en miscommunicatie. En het derde is een eerbetoon aan een specifiek type boom, de Evergreen. In elk van de werken laat Shaw horen hoe zij heden en verleden in een even toegankelijke als soms ook raadselachtige muziek bijeen weet te brengen.

Caroline Shaw (*1982) – Ritornello 2.sq.2.j.a. (2015)

Uitvoerenden: Attacca Quartet

CD: New Amsterdam/Nonesuch

Caroline Shaw (*1982) – Three essays (2018)

Uitvoerenden: Attacca Quartet

CD: Nonesuch

Caroline Shaw (*1982) – The Evergreen (2020)

Uitvoerenden: Attacca Quartet

CD: Nonesuch

Lera Auerbach is een multitalent, dat met even groot gemak voor een groot orkest haar eigen werken dirigeert als op tentoonstelllingen staat met haar schilderkunst en beeldhouwwerken, als een naam heeft gemaakt als dichter. Zij week al jong uit naar de VS. Haar Derde strijkkwartet ‘Cetera desunt’ uit 2006 heeft zij zelf een Sonnet voor strijkkwartet genoemd.

Caroline Shaw speelt met heden en verleden, met muziek ook als manier van communiceren. Zij gebruikt daarbij geregeld voorbeelden uit het verleden, die ze echter uit hun context haalt en anders dan verwacht weer in elkaar zet. In   Entr’acte uit 2011 horen we een menuet van Haydn uit opus 77 nr. 2, Valencia is de weergave van een feloranje sinaasappel, en Plan & Elevation is een muzikale weerslag van het landgoed van Dumbarton Oaks in Washington DC.

Lera Auerbach (*1973) – Cetera desunt ‘Sonnet for string quartet no.3’ (2006)

         Uitvoerenden: Petersen Quartett

         CD: Capriccio

Caroline Shaw (*1982) – Entr’acte (2011)

Uitvoerenden: Attacca Quartet

CD: New Amsterdam/Nonesuch

Caroline Shaw (*1982) – Valencia (2012)

Uitvoerenden: Attacca Quartet

CD: New Amsterdam/Nonesuch

Caroline Shaw (*1982) – Plan & Elevation (2015)

Uitvoerenden: Attacca Quartet

CD: New Amsterdam/Nonesuch

Toen hij amper 24 jaar oud was, trad Thomas Adès international razend snel op de voorgrond met zijn eerste opera Powder her face. Een jaar eerder, in 1994, schreef hij zijn eerste werk voor strijkkwartet, de suite Arcadiana. Zoals de titel al aangeeft is het inderdaad een idyllisch werk geworden.

Het Tweede strijkkwartet van JamesMacMillan ontstond in 1998 met de titel “Why is this night different?” Dit verwijst naar de Seideravond. In vier aaneensluitende delen heeft MacMillan in dit kwartet motiefjes verwerkt uit zijn kindertijd, uit de rituelen thuis. De muziek is tegelijk zeer expressief als uitermate contrastrijk.

The Four Quarters uit 2010 is het tweede strijkkwartet van Thomas Adès. Het werk is een weergave van vier momenten van een etmaal, Nightfalls (avondschemering), Morning Dew (ochtenddauw), Days (overdag) en The Twenty-Fifth Hour(het vijfentwintigste uur, dat buiten de tijd valt).

Thomas Adès (1971) – Arcadiana, opus 12 (1994)

Uitvoerenden: Calder Quartet

CD: Signum Records

James MacMillan (1959) – Strijkkwartet nr. 2 “Why is this night different” (1998)

Uitvoerenden: Emperor Quartet

CD: BIS

Thomas Adès (1971) – The Four Quartets (2010)

Uitvoerenden: Calder Quartet

CD: Signum Records

Bij de Britse componist Michael Nyman bestaat een hechte band tussen concertmuziek en theater- of filmmuziek. Nymans Vierde strijkkwartet is gebaseerd op  het omvangrijke solovioolwerk Yamamoto Perpetuo en nauw verbonden is aan de Schotse volksmuziek. Maar ook andere van zijn werken hebben hun stempel gedrukt op dit kwartet, zoals het pianowerk Virgin on the Roof, dat weer een onderdeel is van de filmmuziek voor de biografische film over Dora Carrington van Christopher Hampton.

In Re Don Giovanni werd aanvankelijk in 1977 voor Nymans eigen band geschreven en later, in het Mozartjaar 1991, bewerkt voor strijkkwartet. Het werk verwijst naar het bekende ‘cataloguslied’ van Leperello uit Don Giovanni.

De Miserere Parafrase is afkomstig uit de film The Cook, the Thief, his Wife and her Lover van Peter Greenaway uit 1989.

Michael Nyman (1944) – Strijkkwartet nr. 4 (1995)

Uitvoerenden: The Smith Quartet

CD: Michael Nyman Records

Michael Nyman (1944) – In Re Don Giovanni (1977)

Uitvoerenden: Lyric Quartet

CD: Decca

Michael Nyman (1944) – Miserere Paraphrase (1989/91)

Uitvoerenden: Lyric Quartet

CD: Decca

Tegen het einde van de jaren zestig kwam vooral in de Verenigde Staten een stroming op gang, die van de graduele proces-muziek, bij ons ook wel bekend als de ‘minimal music’. We hebben het dan over componisten als Steve Reich en Philip Glass. Hun muziek staat in het programma centraal, drie kwartetten Glass gecomponeerd tussen 1983 en 2014 en één van Reich uit 1998. De vroege werken van Glass zijn nauw aan het theater en de film verbonden, dat van Reich aan de mogelijkheden live muziek en opgenomen (pre-recorded) muziek bij een te brengen.  

Philip Glass (1937) – Strijkkwartet nr. 2 “Company” (1983)

Uitvoerenden: Quatuor Molinari

CD: Les disques ATMA

Philip Glass (1937) – Strijkkwartet nr. 3 “Mishima” (1985)

Uitvoerenden: Quatuor Molinari

CD: Les disques ATMA

Steve Reich (1936) – Triple Quartet (1998)

            Uitvoerenden: Mivos Quartet

            CD:  Deutsche Grammophon

Philip Glass (1937) – Strijkkwartet nr. 7 (2014)

Uitvoerenden: Quatuor Molinari

CD: Les disques ATMA

Chiel Meijering was in de jaren zeventig en tachtig nogal een buitenbeetje tussen de vaderlandse modernisten. In de “Girls Collection draagt elk deel de naam van een bekende film- of popster, en een enkele maal iemand uit de naaste omgeving van de componist. Meijering heeft daarbij zo mogelijk gebruik gemaakt van specifieke technieken die iets over het karakter of werk van de geportreteerde kunnen aanreiken. Ter aanvulling twee losse werken voor kwartet, Caixa de Dolcos en Light at the End of the Tunnel, beide gecomponeerd voor het Matangi Kwartet.

Chiel Meijering (1954) – The Girls Collection (1998-2007)

Uitvoerenden: Mondriaan Kwartet

CD: Basta Music

Chiel Meijering (1954) – Caixa de Dolcos (2009)

Uitvoerenden: Matangi Quartet

         CD: Challenge Classics

Chiel Meijering (1954) – Light at the End of the Tunnel (2020)

Uitvoerenden: Matangi Quartet

Opname: Podium Witteman