Vier musici die samen op voet van absolute gelijkheid een muzikale bridgedrive uitvoeren, elkaar hun intiemste muzikale gedachten laten horen, muziek uitvoeren die voor menige componist meer openbaringen kan aanreiken, ook openhartiger is en tegelijk intiemer dan een geheim dagboek.

Ter afronding van de meer dan driehonderd programma’s over het strijkkwartet tenslotte nog twee werken van de samensteller van het programma, Leo Samama. Allereerst zijn omvangrijke tweede strijkkwartet, Le grand quatuor, en daarna het Derde kwartet. In beide werken is wederom het samenspel tussen virtuoze uitbarstingen en een enigszins oosterse zangerigheid opvallend. En dat alles toch altijd weer gevat in streng gevormde structuren.

Leo Samama (1951) – Tweede strijkkwartet, “Le grand quatuor”, opus 79 (2011)

Uitvoerenden: Arcadia Quartet

CD: Etcetera

Leo Samama (1951) – Derde strijkkwartet, opus 93 (2016)

In one movement

Uitvoerenden: Messages Quartet

Opname: Privé van Festival van Krakau, d.d. 28 april 2017

 “What Remains”, het Vierde strijkkwartet van Roukens, heeft direct te maken met een fenomeen waar we in onze tijd steeds meer mee te maken hebben, namelijk met ons verleden en wat we ons daarvan herinneren, of beter nog: wat daarvan is overgebleven. Daarmee sluit het werk goed aan bij de neoromantiek in veel muziek van onze tijd.

Ik zekere zin speelt Leo Samama daar ook mee, zoekend naar zowel een aangename aansluiting bij de speelpraktijk van strijkkwartetten en de mild virtuoze, maar vooral lyrische inborst in de meeste van zijn werken, zoals het Petit quatuor en de Drie bagatellen. In menig werk van Samama speelt ook de muziek van het middenoosten een rol, en zo verloochent Aftab Darvishi niet haar Iraanse afkomst in “Persian Miniature”. Daartegenover verkiest de Nederlands-Israëlische componist Karmit Fadael zich in “’t Kan verkeeren” haar inspiratie uit een oud Nederlands lied te haar.

Joey Roukens (1982) – Vierde strijkkwartet, “What remains” (2019)

Uitvoerenden: Dudok Quartet

CD: Rubicon

Leo Samama (*1951) – Un petit quatuor pour les amateurs du genre,

                                                                                              opus 59 (2001)

Uitvoerenden: Ruysdael Kwartet

Live opname, Orlando Festival

Leo Samama (1951) – 3 Bagatellen voor strijkkwartet, opus 85 (2014)

Uitvoerenden: Nairi Quartet

CD: Etcetera

Aftab Darvishi (*1987) – Persian Miniature (2022)

Uitvoerenden: Ruysdael Kwartet

Opname: Youtube

Karmit Fadael (*1996) – ’t Kan Verkeeren (2022)

Uitvoerenden: Ruysdael Kwartet

Opname: Youtube

In de laatste decennia van de vorige eeuw was voor vele, niet alleen jongere componisten, het modernisme al weer verleden tijd geworden. Zij verkozen een expressieve, menigmaal opvallend romantische muziek te schrijven, waarbij bovendien de strenge afbakening van stijlen en genres van voorheen genegeerd werden.

Zo is het Tweede strijkkwartet “Landscape of a soul’s remembering” van Vanessa Lann zowel meditatief passend in de ‘New Age’ als expirementeel door het gebruik van microtonaliteit en ruimtelijkheid in de opstelling van de kwartetleden. Max Knigge’s beschrijvende kwartet “OhEngelOh Revisited”, met een knipooh naar zijn geboorteplaats, Hengelo’, is op momenten jazzy en vooral zeer herkenbaar van klank.

Het Vijfde strijkkwartet “Forgotten Dutch Melodies” van Joey Roukens haakt evenzeer aan bij wat lijkt op bekende klanken, al komen die uit de zeventiende eeuw. Het resultaat is een intrigerende botsing tussen nu en toen, het begin van de 17e en het begin van de 21e eeuw.

Vanessa Lann (*1968) – Landscape of a soul’s remembering (2006)

Uitvoerenden: Doelen Kwartet

Opname: Youtube

Max Knigge (*1984) – OhEngelOh revisited (2015)

I. Bevlogen, in de morgen, II. Under winter’s constellations (Romeo), III. OhEngelOh

Uitvoerenden: Dudok Kwartet

Live Opname: Youtube

Joey Roukens (*1982) – Vijfde strijkkwartet, “Forgotten Dutch Melodies” (2023)

Uitvoerenden: Apollo Chamber Players

Live Recording: Crescendo Recordings

Paul Termos was evenals zijn generatiegenoot Guus Janssen en in menig opzicht ook Martijn Padding een componist die grote voorkeur had voor een duidelijk anti-romantische, onderkoelde, soms zelfs wat matter-of-fact toon in zijn muziek. Hoe anders is het Derde strijkkwartet van Joey Roukens! Evenals zijn korte, voor het Ruysdael Kwartet geschreven Landschap met Reiziger. Ook The strings around Saturn van Max Knigge, Ruysdael’s Windmills van Thomas Beijer en Plakband van Anne-Maartje Lemereis zijn welluidend, expressief en muzikaal-geestig.Tot slot een Sweelinck -bewerking van Chiel Meijering.

Paul Termos (1952-2003) – Eerste strijkkwartet (1987, rev. 1991)

Uitvoerenden: Mondriaan Kwartet

CD: Donemus Composers’ Voice

Joey Roukens (1982) – Derde strijkkwartet, “Visions at Sea” (2011)

Uitvoerenden: Rubens Quartet

Opname: Youtube

Joey Roukens *(1982) – Landschap met Reiziger (2022)

Max Knigge (*1984) – The strings around Saturn (2022)

Thomas Beijer (*1988) – Ruysdael’s Windmill (2022)

Anne-Maartje Lemereis (*1989) – Plakband (2022)

Uitvoerenden: Ruysdael Kwartet

Opname: Youtube

J.P. Sweelinck (1562-1621)/ Chiel Meijering (*1954) – Mein junges Leben hat (k)ein End (arr. 2007)

            Uitvoerenden: Utrecht String Quartet

            Opname Youtube

(Uitgelichte foto: Judith Jockel)

Daan Manneke heeft zijn leven lang een verbinding tussen heden en verleden gezocht, maar ook naar ruimte in de tijd, naar het effect van akoestische ruimten. Bijna als een beeldhouwer in klanken. Zo bestaat zijn Strijkkwartet ARC III bestaat uit een reis door de tijd van een enkele dag, van de ochtend tot de nacht. Een van zijn studenten was Marijn Simons als tiener.

In dit en de volgende programma’s klinken enkele van de opdrachtwerken bij het 25-jarig bestaan van het Ruysdael Kwartet. Allereerst “Red, Yellow and Bluegrass” van Guus Janssen en “Ruysdael, the enlightened Calvinist” van Martijn Padding.

Daan Manneke (1939) – Arc III: La Flèche (2007)

Uitvoerenden: Van Dingstee Quartet

CD: Quintone

Marijn Simons (1982) – Tweede strijkkwartet (1998, r. 2001)

Uitvoerenden: Mondriaan Kwartet

CD: Etcetera

Guus Janssen (*1951) – Red, yellow and bluegrass (2022)

Uitvoerenden: Ruysdael Kwartet

            Opname: Youtube

Martijn Padding (*1956) – Ruysdael, the enlightened Calvinist (2022)

            Uitvoerenden: Ruysdael Kwartet

            Opname: Youtube

Ook vandaag staat één enkele componist centraal, Jacob ter Veldhuis. Zijn muziek is neoromantisch, doorvlochten met elementen uit de pop- en rockcultuur, en op een bijzondere manier verhalend. Zoals het Eerste strijkkwartet “Versailles” als klinkende parallel van het paleis van de Franse zonnekoning. Of het desolate Tweede strijkkwartet “Postnuclear Winterscenario” naar aanleiding van de golfoorlog. En niet minder het Derde strijkkwartet “There must be some way out of here” (naar een tekst van Bob Dylan), weg uit de beklemmingen van de eigen tijd. Tot slot klinkt een wat lichter slotakkoord in het miniatuurkwartet Stardust.  

Jacob ter Veldhuis (1951) – Eerste strijkkwartet, “Versailles” (1990)

Uitvoerenden: The Netherlands String Quartet

CD: Challenge Records

Jacob ter Veldhuis (1951) – Tweede strijkkwartet, “Postnuclear Winterscenario” (1994)

            Uitvoerenden: Netherlands String Quartet

CD: Challenge Records

Jacob ter Veldhuis (1951) – Derde strijkkwartet, “There must be some way out of here” (1995)

Uitvoerenden: Netherlands String Quartet

CD: Challenge Records

Jacob ter Veldhuis (1951) – Stardust (2022)

            Uitvoerenden: Ruysdael Kwartet

            Opname: Youtube

Willem Jeths studeerde in Utrecht compositie bij Hans Kox en Tristan Keuris. Van deze laatste heeft hij in zijn eerste strijkkwartet Arcate enkele trekjes overgenomen, zoals de zich steeds herhalende loopjes en akkoorden, en de aanhoudende basistonen vanwaar alle gegevens worden uitgezet.

Met het daaropvolgende kwartet, …Un vago ricordo…, is Jeths een eigen weg ingeslagen. In dit werk herinnert hij zich Schumanns Strijkkwartet in A. Zijn herinneringen zijn echter versluierd, door vervormings- en vervreemdingstechnieken (zoals kwarttonen en langzame vibrati).

Ook het derde strijkkwartet, Intus trepidare, gaat over herinneringen, van De schone slaapster van Tsjaikovski en Alban Bergs Lyrische Suite. Beide walsen. Het resultaat is echter door en door eigen aan Jeths eigen toontaal.

Willem Jeths (1959) – Eerste strijkkwartet “Arcate” (1990)

Uitvoerenden: Zephyr Quartet

CD: NM Classics

Willem Jeths (1959) – Tweede strijkkwartet, “Un vago ricordo” (1996)

Uitvoerenden: Zephyr Quartet

CD: NM Classics

Willem Jeths (1959) – Derde strijkkwartet, “Intus trepidare” (2003)

Uitvoerenden: Doelen Kwartet

CD: Etcetera

Het Spring Quartet van Joep Straesser is een hommage aan Ludwig van Beethoven, waarin de componist reflecteert over Beethovens late strijkkwartet opus 131.

De twee strijkkwartetten van Tristan Keuris behoren tot de tot de top van de Nederlandse strijkkwartetmuziek: knap van constructie, zangerig van toon, overwegend tonaal en rijk aan bijzondere invallen. Als weinig andere componisten weet Keuris grote lijnen te trekken. Spannende momenten vol energie staan tegenover verstilde mijmeringen.

Joep Straesser (1934-2004) – Spring Quartet ‘Sightseeing V – Hommage aan Ludwig van Beethoven’ (1971)

Uitvoerenden: Gaudeamus Quartet

Radio Opname

Tristan Keuris (1946-1996) – Eerste strijkkwartet (1982)

Uitvoerenden: Orpheus Quartet

CD: Channel Classics

Tristan Keuris (1946-1996) – Tweede strijkkwartet (1985)

Uitvoerenden: Orpheus Quartet

CD: Channel Classics

In zijn Eerste strijkkwartet uit 1955 heeft de toen 25-jarige Hans Kox, die onder meer bij Henk Badings had gestudeerd, laten horen waartoe hij in staat was. Dit is uitermate lyrische muziek, soms grillig, soms intiem, en bovenal hoogstpersoonlijk. Ruim vier decennia later verscheen het Tweede strijkkwartet van Kox. De toon is nog altijd even intens en zinderend.

Guus Janssen heeft als componist en improviserend musicus grote naam verworven. In het strijkkwartet Streepjes juit 1981 onderzoekt Janssen nieuwe klanken voor het kwartet met boventonen en verstemmingen. Het resultaat is bevreemdend en fascinerend.

Het Eerste strijkkwartet uit 1999 van Oscar van Dillen is een expressief voorbeeld van neoromantische atonaliteit.

Hans Kox (1930-2019) – Eerste Strijkkwartet (1955)

Uitvoerenden: Utrecht String Quartet

CD: Attacca

Hans Kox (1930-2019) – Tweede strijkkwartet (1996)

Uitvoerenden: Rubens Quartet

Opname Youtube

Guus Janssen (*1951) – Streepjes (1981)

            Uitvoerenden: Doelen Kwartet

            CD: Attacca

Oscar van Dillen (1958) – Eerste strijkkwartet (1999)

            Uitvoerenden: Doelen Kwartet

            CD: Etcetera