Dinozorların ayak izleri nasıl oluyor da milyonlarca yıl rüzgar, erozyon ve yağmurlar tarafından bozulmadan günümüze kadar kalmayı başarabiliyor?  Bize izlerini bırakan bu şanslı dinozorlar, daha önceden bataklık veya nehir kenarı gibi ıslak ve sulu kalmış, yumuşak çamurlu bölgelerde bazen sürüler halinde bazen de yalnız başlarına yürüdüler.  Ve yürürken vücut ağırlıklarıyla bu bölgelerde çökeltiler oluşturdular.

Daha sonra bu izler güneşin sıcaklığı ile kuruyarak iyice sertleşti. Dinozorlar, dünyanın hemen hemen her yerinde yaşamasına ve yürümesine rağmen çoğu iz başka canlıların, yağmurların veya toprak değişimlerinin sebebiyle silindi gitti.

Ama kuruyan izlerin bazılarının üzeri tekrardan toprak tortullarıyla kaplandı.  Sonrasında ise üstü tekrar, tekrar bu şekilde defalarca örtüldü. Kat kat toprak altında sıkışan bu dinozor ayak izleri, böylece yağmurdan fırtınadan ve her türlü erozyondan korunmayı başardı. Bu izlerin üstündeki tortul katmanları sıkılaştıkça, taş gibi sert bir hale geldi.

Çay önü'nde bulunan "Kafataslı Yapı", 450'den fazla insana ait kemik ve kafatasının ölü gömme törenleri ve kültüründe kullanılmak üzere depolandığı düşünüldüğü için ilgi çekici bir yerdir. Burada görülen ölü gömme şekilleri ve ölülerin yanlarına bırakılan eşyalar, bölgede yaşayan insanlar arasında bir statü farkının olduğunu gösteriyor.

Muhtemelen buraya herkes değil sadece saygın kişiler gömülüyordu. Bazı iskeletlerin kilden malzemelerle tekrar sarılarak bir deri gibi kaplanması ve gözlere çeşitli parlak taşlar konulması ise onları tekrardan hayata döndürmeye çalışma çabaları olarak yorumlanıyor. Göbekli Tepe kazılırken de, insan kemiklerinin ve insan gömülerinin bulunulacağı düşünülüyordu. 

Klaus Schimdt, burayı ilk keşfettiğinde de ölümle ilgili ritüellerin gerçekleştirilmiş olabileceğini ön görüyordu. Fakat uzun bir süre Göbekli Tepe’de insana dair iskeletler ve mezarlar bulunamadı. Böyle olunca bilim insanları Göbekli Tepe'de ölümle ilgili ritüellerin yapılmamış olabileceğini düşündü. Bunun üzerine Klaus Schimdt de, insan kemiklerinin duvarların içinden ya da arkasından çıkabileceğini tahmin ediyordu.

Ve vefatı sonrasında devam eden kazı çalışmaları onu haklı çıkardı.

Herhangi bir tanrı, tanrıça veya doğa üstü varlığa inanmadan da dindar olabilirsiniz.

Dikkatli inceleyecek olursanız günümüz seküler ateistlerin veya spirütüel inanca sahip bazı insanların bir çoğunun bağnaz denecek şekilde dindar olduğunu görebilirsiniz. Biri bir taşa bakarak ilahi kudreti hissederken, diğeri uzayın sonsuz derinliklerine bakarak bunu hissedebiliyor.

Doğa ile iç içe yaşayan, daha ilkel kalmış toplumlar yaban hayvanlarına tapar ve onları kutsal sayarken, doğadan uzaklaşan ve şehirde yaşayan fakat medeniyetin henüz ulaşmadığı kasaba kültürünün hakim olduğu toplumlarda bunun yerini evcil hayvanların aldığını görebilirsiniz. Göbekli Tepe'deki insanlara bu şekilde bakacak olsak dahi bizden farklı değildi. Teknoloji ve bilgi kaynaklarımızı ayrı tutacak olursak, birçok anlamda onlardan üstün olduğumuzu düşünmüyorum.

Simge ve semboller, duyularımızla ifade edemediğimiz konuları ve anlamları somutlaştırıp bir nesne veya işaret haline getirmemiz temeline dayanır. Bizi diğer canlı türlerinden keskin bir şekilde ayıran özellikte, simgeler kullanarak anlaşabilme yeteneğimizdir. Günümüzde yazılar ve emojiler nasıl bir hikaye ve olayı anlatıyorsa, Göbekli Tepe'deki bu hayvan resimleri de muhtemelen bir veya birden fazla olayın sahnelenmesine imkan tanıyordu.

Dikilitaşlardaki motiflerin farklılıkları, bazılarındaki hayvan ve detayların diğerlerine göre daha çok veya daha net olması bu resimleri çizenlerin aynı ustalar olmadığını da bize gösteriyor. Muhtemelen bütün bu tasarımlar farklı zamanlarda başka ustalar tarafından çizilmiştiler. Belki de her usta kendi hayat deneyimlerinden ve inanışlarından farklı çıkarımlar yapmış, o bölgeye gelenlere de bir şeyler anlatmaya çalışmıştı.

Üzerinde onlarca yırtıcı hayvanın bulunduğu, "T" şeklindeki dikili taşlar. Artık o kadar meşhur oldu ki, hakkında yerli yabancı onlarca belgesel yapıldı ve kitaplar yazıldı. Göbekli Tepe'deki bilinmezlik önce efsaneleri, efsaneler de başka hikayeleri beraberinde getirdi. Hatta bu yüzden Thomas Zimmermann, Göbekli Tepe'yi bağlayacak artık başka bir konu kalmadığından dolayı hafif tebessümle şikayetçi. Mısır piramitlerinin keşfinde olduğu gibi, elbette ki konu; uzaylılara, bilinmeyen gizli antik canlılara, kayıp insan ırklarına ve tabii ki son olarak biz Türklere geldi.

Türkiye denizlerinde en kalabalık yaşadığı bilinen türler arasında olan Kum Köpek balığı Carcharinus plumbeus, ilk olarak İtalyan doğa bilimci Giovanni Domenico Nardo tarafından 1827 yılında Adriyatik Denizi'nde tanımlandı ve  Camgöz köpek balığı türü olduğunu düşünerek Squalus plumbeus olarak bilim dünyasına tanıtıldı. Daha sonra Carcharhinus cinsine dahil olduğu anlaşılınca cins ismi Carcharinus olarak değiştirildi. İsmi Yunanca "karcharos" yani keskin, sivri; "rhinos" burun," plumbeus" kurşundan yapılmış, ağır anlamına gelen kelimelerden oluşturulmuştur. İngilizce "Sandbar Shark yani Kum köpek balığı" olarak bilinen bu tür Türkiye'de Büyük Camgöz Köpek balığı olarak da biliniyor.

Kum köpek balıklarının bulunduğu aile  toplamda 12 cins ve 56 farklı tür ile temsil ediliyor. Carcharhinus cinsi ise içinde barındırdığı 32  tür ile en kalabalık grubu oluşturuyor. Bu 32 türün 7'sinin Akdeniz'de olduğu 5'inin ise, Türkiye kıyılarında dolaştığı biliniyor. Tipik olarak bildiğimiz torpido şeklindeki yapısıyla, sıradan bir köpek balığı tanımına sahiptir.

Maden işlerinden sonra dünyanın en zor meslekleri arasında olan "dalgıç" lığın, dalışın ve denizciliğin zor ve güzel yanlarını konuştuğumuz su ürünleri mühendisi, sevgili dostum Sıtkı Can Bayar'ı programıma konuk ettim. 

Su ürünleri mühendisliği, su altı teknolojileri gibi deniz ve su altını kapsayan bölümleri okumak isteyen gençler için deneyimlerini paylaşmasını istedim.  

Köpek balıkları, orkinos, levrek, çipura, ahtapot, midye gibi pek çok farklı deniz canlısı, denizci deneyimi ve anılarımızı paylaştığımız güzel bir program oldu.  İyi seyirler dilerim.