د تحقيقاتي خبريالانو نړيوال اتحاد یا انټرنیشنل کنسورشییم اف انوېسټیګېټیو جرنلسټس (ای سي ای جې) د پنډورا پیپرز په نامه چې د نړۍ د ۹۱ هېوادونو او سیمو ۳۵ اوسنيو او پخوانيو مشرانو، ۳۳۰ سیاستوالو او ولسي استازیو پټ مالیاتي دستاویزونه خپاره کړي ول په هغو کې د ۷۰۰ پاکستانیانو نومونه هم شامل دي. په اسنادو کې د عمران خان د حکومت ځينو وزيرانو نومونه هم شته او له هم دې کبله پر هغه تنقيد کېږي چې د درغليو او کرپشن ختمولو په نوم يې سیاست کړی خو بيا يې هم په ګوند او کابينه کې داسې کسان په ګوته شوي چې بهرنۍ کمپنۍ لري. عمران خان په دې اړه يو تحقيقاتي کميشن اعلان کړی چې معلومه کړي چې ایا دا کمپنۍ خو د غير قانوني پېسو د پټولو لپاره استعمال شوي نه دي؟ پوښتنه دا ده چې دا کمیشن به په رښتيا هم تحقيقات وکړي او يوه نتيجه به مخې ته رواړې او که څنګه؟

د مشال تر رڼا لاندې کې هم دا او نورې پوښتنې څېړل شوې دي.

د پاکستان وزيراعظم عمران خان په مشرۍ د تحريک انصاف ګډ حکومت په دې هېواد کې د رڼو ټاکنو لپاره د اصلاحاتو قانوني مسوده وړاندې کړې چې مخالفه ګوندونو رد کړې ده. د انتخاباتي اصلاحاتو دغه مسوده له تېرو شاوخوا درې میاشتو راهیسې د دې هېواد د سیاست يو له نانديزو موضوعاتو څخه ده. د مشال تر رڼا لاندې بحث کې دا څېړل شوي چې ایا د شفافو ټاکنو لپاره يوازې اصلاحات اړين دي او که نه نور هم داسې عوامل شته چې باید مخه يې ونيول شي؟

د اګست پر ۱۵مه نېټه طالبانو افغانستان قبضه او سرپرست حکومت اعلان کړ. پر افغانستان د طالبانو د واکمنۍ څه باندې یوه مياشت پوره شوه او په دې دوران کې په بېلا بېلو برخو کې يوشمېر بدلونونه راغلي دي. د نړۍ هيڅ هېواد لاهم د طالبانو حکومت په رسمیت نه دی پېژندلی او لاهم په دې تړاو د هېوادونو د مشرانو ترمینځ خبرې اترې روانې دي. د مشال تر رڼا لاندې بحث کې د طالبانو د څه دپاسه يوې مياشتې واکمنۍ او د دې د پاکستان پر پښتون مېشتو سيمو د اغېز جاج اخیستل شوی دی.

په پاکستان کې دا مهال حکومت او د خبريالانو سازمانونو سره يو بل ته مخامخ دي. حکومت د رسنيو د منظومولو لپاره د پاکستان ميډيا ډيويلپمېنټ اتارټۍ په نوم د يوې ادارې جوړولو لپاره قانوني مسوده وړاندې کړې ده. د دې هېواد د خبريالانو سازمانونو او ميډيا مالکانو د دې مخالفت کړی دی. د مشال تر رڼا لاندې خپرونه کې د دې اتارټي پر خدوخال او د دې په راتلونکې د پاکستان ميډیا لپاره یې پر ممکنه پايلو غږېږو.

په افغانستان کې طالبانو د سېپټمبر پر اوومه نېټه د ملا محمد حسن اخوند په مشرۍ خپله سرپرسته کابينه اعلان کړه. طالبان چې کله د اګست پر ۱۵مه نېټه طالبان کابل ته ننوتل نو تر دې وروسته د پاکستان په ګډون د افغانستان ګاونډیو هېوادونو هلته د ټولشموله حکومت غوښتنه وکړه. د پاکستان بهرنيو چارو وزير شاه محمود قريشي د بېلا بېلو هېوادونو سفرونه وکړل او د ځینو هېوادونو له مشرانو سره یې په ټېلېفون خبرې وکړي. په دې خبرو کې به نوموړي زيات ټینګار په افغانستان کې د ټولشموله حکومت پر جوړېدو کاوه. خو اوس چې طالبانو خپله کابينه اعلان کړې نو په دې کې ټول د دې ډلې مشران دي. پوښتنه دا ده چې د طالبانو اعلان شوې کابينه د پاکستان او نورو هېوادونو د توقعاتو برعکس ده او که څنګه؟ دا او نورې پوښتنې د مشال تر رڼا لاندې بحث کې څېړل شوې دي. خپرونه د غږ په ځای کې واورئ.

پر افغانستان د طالبانو قبضه او د اګست پر ۳۱مه نېټه د امريکا په بشپړه توګه له دې هېواده وتلو ته په سيمه ييز او نړيواله کچ د يوې لويې پېښې په سترګه کتل کېږي. نړيوال او د افغانستان ګاونډي هېوادونه په تېره بيا پاکستان هڅه کوي چې په دې هېواد کې خپلې ګټې خوندې کړي. د افغانستان او پاکستان مشرانو او کارپوهانو تل ويلي چې د دواړو هېوادونو حالات پر يو بل ژور اغېز کوي. پخوا چې کله هم په افغانستان کې بدلون راغلی نو د پاکستان سياسي ګوندونو ورته په ډېره فعاله توګه غبرګون ښودلی خو د کارپوهانو په وينا، دا ځل دغو سياسي ګوندونه د پخوا په شان جارحانه او فعاله غبرګون نه دی ښودلی. د دې ممکنه لاملونه څه کېدای شي؟

دا او نورې پوښتنې د مشال تر رڼا لاندې بحث کې څېړو.

د افغان ولسمشر اشرف غني، چې دا مهال يې هېواد پرې اېښی دی، په واکمنۍ کې د پاکستان او افغانستان تعلقات له ډېرو لوړو ژورو سره مخامخ ول. افغانستان تور پورې کاوه چې طالبان د اسلام اباد په خوله په دې هېواد کې تشدد کوي خو پاکستان بیا تل دا تور رد کړی و. خو اوس چې طالبانو افغانستان نيولی، په اړه يې پاکستان هم دا مني چې ورباندې څه ناڅه نفوذ لري، نو پوښتنه دا ده چې اسلام اباد به د افغانستان په اړه په خپله شته تګلاره کې کوم بدلون راولي او که څنګه؟ دا او نورې پوښتنې د مشال تر رنا لاندې بحث کې څېړل شوي دي.

د طالبانو لاس ته د افغانستان لوېدو او د ولسمشر اشرف غني تر وتو وروسته د هغه هېواد د اوسني وضعيت او راتلونکي حکومت جوړولو په اړه هلې ځلې روانې دي. د افغانستان دې بدلون په پاکستان کې د سياسي ګوندونو پر بیانيو او دريځونو هم اغېز کړی دی. مذهبي ګوندونو لکه جمعیت علمای اسلام او جماعت اسلامي د طالبانو له لوري د کابل نيولو هرکلۍ کړی خو بيا پښتون ملتياله ګوندونو په زور د کابل نيولو مخالفت کړی دی. داسې اندېښنې دي چې د افغانستان دغه بدلون به په راتلونکې کې د پاکستان سياست هم تر ژور اثر لاندې راولي. د مشال تر رڼا لاندې بحث کې د ګوندونو دريځونه او په افغانستان کې د سیاسي بدلونونو د پاکستان پر سياست د ممکنه اغېز موضوعات څېړل شوي.

د پاکستان جمهوري غورځنګ (پي ډي اېم) په نوم د یو شمېر اپوزیشن ګوندونو تحریک هڅه کوي چې بيا په يوه قوت خپل ځان د عمران خان په مشرۍ د تحريک انصاف د حکومت پرضد پیاوړی کړي. په ۲۰۲۰ز کال کې په جوړ شوي دې غورځنګ کې ۱۱ ګوندونه شامل ول چې د هېواد په يوشمېر ښارونو کې یې د حکومت ضد لويې جلسې کړې وې خو د پيپلز پارټۍ او عوامي نېشنل ګوند تر وتو وروسته غورځنګ خپل پخوانی زور له لاسه ورکړ. پوښتنه دا ده چې پي ډي اېم اوس دا توان لري چې د پخوا په شان زورور شي او د حکومت لپاره مشکلات پیدا کړي؟ دا او نورې پوښتنې د مشال تر رڼا لاندې بحث کې له کارپوهانو سره څېړل شوي دي.

د افغانستان په بېلا بېلو سيمو کې د افغان ځواکونو او وسله والو طالبانو ترمينځ جګړو زور اخيستی دی. طالبانو ځينې سيمې نيولې چې پکې له چمن سره نږدې د سپین بولدک ښارګوټی هم دی. دې تازه جګړو پر ډیورنډ کرښه میشتو پښتنو ټولنيز ژوند څومره اغېزمن کړی دی؟ د مشال تر رڼا لاندې خپرونه کې دا موضوع څېړل شوې ده.