Lastige Leerling – Concertzender | Klassiek, Jazz, World en meer

In ‘Lastige Leerling’, over de raakpunten tussen Haydn en Beethoven, staan we stil bij het meest opvallende raakpunt tussen die twee: het strijkkwartet. We draaien een laat kwartet van Haydn, waarin hij een indruk uit Londen verwerkte. Het begin lijkt sprekend op het geluid van de Big Ben. Verder is het een grimmig kwartet met een zeer buitenissig ‘heksen’menuet. Daarna horen we Beethovens 2e ‘Razoemovski’ kwartet, met daarin een supervredig adagio dat het aardse gedoe ontstijgt en in het derde deel klinkt het verplichte traditionele Russische ‘Slava’ thema. Dat later ook gebruikt is in Moesorgski’s opera Boris Godoenov.

Joseph Haydn: Strijkkwartet in d kl. op. 76 nr. 2 ‘Kwinten’

Carmina Quartett

Ludwig van Beethoven: Strijkkwartet in e kl. op 59 nr. 2

Quatuor Ebène

De programmaserie ‘Lastige Leerling’ gaat over de raakpunten tussen Haydn en Beethoven.

Vorige keer draaiden we fragmenten uit twee strijkkwartetten van die twee, om aan te tonen dat Beethoven van Haydn veel meer heeft geleerd dan hij ooit heeft willen toegeven. Vandaag laten we die twee kwartetten in hun geheel horen. Allebei geschreven in opdracht van rijke aristocraten. Dat van Haydn was een opdracht van Graaf Erdödy. (zie portret). Dat van Beethoven werd betaald door Graaf Razoemovski, die zelfs eiste dat hij als tweede violist mocht meespelen tijdens de première in zijn net opgeleverde gigantische Weense paleis (zie foto).

Joseph Haydn: Strijkkwartet in G gr. op. 76/1

Quatuor Ebène

Ludwig van Beethoven: Strijkkwartet in C gr.op. 59/3 ‘Razoemovski’

Vlach Quartet

Als eerste begon Mozart serieus te werken met dissonanten.

Hij deed dat in een strijkkwartet dat hij opdroeg aan Haydn. Destijds letterlijk en figuurlijk ongehoord. D23-01-2023ie dissonanten inspireerden Haydn tot het verklanken van de chaos in zijn mega populaire oratorium ‘Die Schöpfung’. En daar nam Beethoven weer een voorbeeld aan in een strijkkwartet. 2 April 1800 organiseerde Beethoven zijn eerste eigen concert. Op het programma stonden naast eigen werken ook twee nummers uit ‘Die Schöpfung’. Succes verzekerd. We gaan dat concert reconstrueren.

Joseph Haydn: ‘Die Vorstellung des Chaos’ uit ‘Die Schöpfung’

Capella Augustina olv. Andreas Spering

Ludwig van Beethoven: deel 3 uit Septet in Es gr. op. 20

Wiener Kammerensemble

Joseph Haydn: Menuet uit Strijkkwartet in G gr. op. 76/1

Quatuor Ebène

Ludwig van Beethoven: Menuetto uit Symfonie nr. 1 in C gr. op. 21

Staatskapelle Dresden olv. Herbert Blomstedt

Joseph Haydn: nrs. 8 en 32 uit ‘Die Schöpfung’

Sunhae Im, sopraan

Hanno Müller-Brachmann, bas

Capella Augustina olv. Andreas Spering

Ludwig van Beethoven: 1e deel uit Strijkkwartet in C gr. op. 59/3 ‘Razoemovski’

Belcea Quartet

In de programmaserie ‘Lastige Leerling’ zijn we op zoek naar raakpunten tussen Haydn en Beethoven.

Tot nu toe speurden we naar Haydns invloed in Beethovens vroege werken. Maar ook in zijn baanbrekende voorlaatste pianosonate vinden we een thema dat hij – bewust of onbewust – heeft geleend uit een van Haydns allermooiste symfonieën, zijn 88e. Aanleiding om over die symfonie het een en ander te vertellen en een zeldzaam mooie uitvoering te draaien door Het Orkest van de 18e Eeuw onder Frans Brüggen. Daarna werpen we ons op Beethovens Pianosonate opus 110. Geweldige muziek die hier en daar nog steeds revolutionair klinkt en best wat toelichting kan gebruiken. De uitvoering is van Piotr Anderszewski.

Joseph Haydn: Symfonie nr. 88 in G gr.

Orkest van de 18e Eeuw olv. Frans Brüggen

Ludwig van Beethoven: arrangement van ‘Das liebe Kätzchen’ Hess 133

Elisabeth Breuer, sopraan

Bernadette Bartos, piano

Ludwig van Beethoven: Pianosonate nr. 30 in As gr. op. 110

Piotr Anderszewski, piano

In ‘Lastige Leerling’, over de raakpunten van Haydn en Beethoven, grijpen we weer terug naar de revolutionaire finale van Haydns Strijkkwartet op. 54/2.

Daarin zet hij de luisteraars op het verkeerde been door ze in plaats van een snel deel een plechtig langzaam stuk voor te schotelen met er middenin een kort presto stukje. De jonge Beethoven bestudeerde uitgebreid Haydns partituren en zag wel wat in deze truc. Hij paste hem toe in zijn heftige Pianosonate op. 13 ‘Pathétique’ en in zijn luchtige Strijkkwartet op. 18/2.

Joseph Haydn: Finale uit Strijkkwartet in C gr. op. 54/2

Dudok Kwartet

Ludwig van Beethoven: Pianosonate in c kl. op. 13 ‘Pathétique’

Richard Goode, piano

Ludwig van Beethoven: Strijkkwartet in G gr. op. 18/2 ‘Komplimentier’

Belcea Quartet

In ‘Lastige Leerling’, over Haydn en Beethoven, twee schitterende strijkkwartetten waarvan de hoofdthema’s van de openingsdelen zoveel verwantschap vertonen dat we vermoeden dat Beethoven zich door Haydn heeft laten inspireren.

Haydns kwartet op. 50/1 wordt uitgevoerd op vier oeroude Amati instrumenten, waarvan er twee ooit toebehoorden aan Mendelssohn en een aan Paganini (zie foto). In Beethovens op. 18/1 horen we dat hij had geleerd hoe dramatisch stiltes kunnen zijn. Hij dacht daarbij aan de laatste momenten van Romeo and Juliet.

Joseph Haydn: Strijkkwartet in B gr. op. 50/1

Tokyo String Quartet

Ludwig van Beethoven: Strijkkwartet in F gr. op. 18/1

Belcea Quartet

Voordat hij zich begaf op het glibberige pad van het strijkkwartet ging Beethoven niet over een nacht ijs. Hele kwartetten van Mozart en Haydn schreef hij noot voor noot over. Intensief luisteren naar Beethovens vroege kwartetten haalt die invloeden naar boven. Hij leerde van Haydn veel meer dan hij wilde toegeven. We horen twee baanbrekende kwartetten van allebei.

Ludwig van Beethoven: Strijkkwartet in Bes gr. op. 18 nr. 6

Belcea Quartet

Joseph Haydn: Strijkkwartet in C gr. op. 54 nr. 2

Dudok Kwartet

Joseph Haydn: finale uit Pianotrio in G gr. Hob. XV:25

Trio Wanderer

In de vorige aflevering van ‘Lastige Leerling’ hoorden we de mis die de onervaren Beethoven met angst en beven schreef omdat hij bang was voor de vergelijking met Haydn. Hij had gelijk, die late missen van Haydn zijn indrukwekkend. En dat geldt al helemaal voor zijn heftige Nelsonmis. Op zoek naar raakpunten tussen Haydn en Beethoven komen we natuurlijk ook weer terecht bij het strijkkwartet, het genre waarin Haydn voor Beethoven een lichtend voorbeeld was.

In 1807 had Beethoven al best een reputatie opgebouwd als componist van instrumentale muziek. Maar toen kreeg hij van de vorst Esterhazy de vererende opdracht om een mis te schrijven.

Beethoven hield wel van een uitdaging maar had totaal geen ervaring met religieuze muziek. En hij voelde zich geïntimideerd door de reeks onnavolgbaar mooie missen die Haydn in zijn nadagen voor het vorstenhuis componeerde. En ook Haydns opvolger Hummel had in dat opzicht zijn sporen al verdiend. Dus daar moest Beethoven allemaal tegenop boxen. De Mis in C kwam af, maar viel niet in de smaak bij de vorst. Tegenwoordig zijn veel mensen dat niet met hem eens.

Joseph Haydn: ‘Qui tollis’ uit ‘Gratias agimus tibi’ uit Harmoniemesse H. XXII:14

olv. John Eliot Gardiner

Joseph Haydn: ‘Agnus Dei’ uit Harmoniemesse H. XXII:14

olv. John Eliot Gardiner

Johann Nepomuk Hummel: ‘Et incarnatus est’,  uit de mis In Es gr, opus 80

olv. Richard Hickox

Ludwig van Beethoven: Mis in C op. 86

olv. John Eliot Gardiner

Haydn Hummel Beethoven

In deel XIX van Lastige Leerling, over de raakpunten tussen Haydn en Beethoven, gaan we nog wat dieper in op ‘componisten die op elkaars schouders gaan staan’. En daarmee bedoelen we componisten die vernieuwende trucs van elkaar overnemen. Zo liet Mozart in een strijkkwintet de langzame inleiding tot het openingsdeel ineens een tweede keer terugkomen. Koren op de molen van Haydn die dit principe meteen toepaste in een van zijn Londense symfonieën. En Beethoven maakte daar op zijn beurt weer gebruik van in zijn ‘Pathétique’ sonate en een pianotrio.

Ludwig van Beethoven: Pianosonate nr. 8 in c kl. op. 13 ‘Pathétique’

Richard Goode, piano

Ludwig van Beethoven: Pianotrio in Es gr. op. 70 nr. 2

The Florestan Trio