Lastige Leerling – Concertzender | Klassiek, Jazz, World en meer

Brigida Banti

Londen 1795. Haydn wordt toegejuicht bij de première van zijn ‘Drumroll’ Symfonie. Maar op datzelfde concert zou ook de onwaarschijnlijk populaire Italiaanse diva Brigida Banti zingen. Maar die is ziek. Twee maanden later is ze weer beter en zingt dan een dramatische concert aria die Haydn speciaal voor haar heeft geschreven. Volgens velen zijn beste aria. Dat vond Beethoven ook en hij componeerde een jaar later iets vergelijkbaars.

Joseph Haydn: Symfonie in Es gr. nr. 103 ‘Drumroll’

Koninklijk Concertgebouworkest

Colin Davis

Joseph Haydn: Scena di Berenice H XXIVa:10

Bernarda Fink, mezzo

Freiburger Barockorchester

René Jacobs

Ludwig van Beethoven: Concertaria ‘Ah!perfido’ op. 65

Susan Gritton, sopraan

London Chamber Orchestra

Christopher Warren-Green

Tussen Haydn en Beethoven boterde het lang niet altijd. Maar hun animositeit wordt door musicologen nogal eens opgeblazen. We denken nou eenmaal graag in kampen. Maar zo erg was het allemaal toch niet. Anders had Beethoven nooit van zijn leven zijn eerste drie pianosonates aan Haydn opgedragen. Opus 2 nr. 3 is romantisch, vernieuwend, orkestraal gedacht en technisch zo veeleisend dat het voor de meeste amateurs geen haalbare kaart is.

Ludwig van Beethoven: Pianosonate in C gr. op.2/3

Richard Goode, piano

Joseph Haydn: Strijkkwartet in g kl. op. 74/3

Auryn Quartett

Joseph Haydn: arrangement van het largo assai uit Strijkkwartet op. 74/3

Bart van Oort, fortepiano

Beethoven droeg zijn eerste drie pianosonates op aan zijn leraar Haydn, die er ook bij was toen Beethoven zelf ze voor het eerst uitvoerde.

Als stagiair was Beethoven getuige van de geboorte van Haydns

99e Symfonie, waaruit we het wonderschone adagio horen. En Beethoven stond zo perplex van Haydns expertise dat hijzelf nog niet aan een symfonie durfde te beginnen. Maar hij verwerkte het verlangen om grootschaliger te denken in deze eerste pianosonates van bijna symfonische proporties. Hij recyclede daarin eigen materiaal.

Als liederencomponist is Beethoven vrijwel onbekend. We horen een opgewonden exemplaar over een man die voor het eerst verliefd is.

Ludwig van Beethoven: Pianosonate in f kl. op. 2/1

Richard Goode, piano

Ludwig van Beethoven: ‘Ein Selbstgespräch’, tekst J.W.L. Gleim, WoO 114

Hermann Prey, bariton

Leonard Hokanson, piano

Ludwig van Beethoven: Pianosonate in A gr. op 2/2

Richard Goode, piano

Joseph Haydn: Adagio uit Symfonie nr. 99 in Es gr.

Capella Coloniensis olv. Bruno Weil

Het samenstellen van het programma ‘Lastige Leerling’ behelst ook een gigantische zoektocht door het oerwoud van Haydns mega-oeuvre. En tussen diens 104 symfonieën bevinden zich heel wat Doornroosjes. Zoals zijn 81e waarin Haydn de spot drijft met onze verwachtingen. In 1794 komt Beethoven – tot die tijd alleen bekend als pianist/improvisator – ook uit de kast als componist. Met drie pianotrio’s op. 1. Haydn was bij de première en enthousiast, behalve over nummer drie, die hij te revolutionair vond. Beethoven was boos en dacht dat Haydn jaloers was. Als stagiair was Beethoven aanwezig toen Haydn zich voorbereidde op zijn tweede reis naar Londen. Hij schreef toen o.a. een strijkkwartet voor strijkers die met een nieuw model strijkstok speelden. Nieuwe mogelijkheden!

Joseph Haydn: 1e deel uit Symfonie in G gr. nr. 81

Baseler Kammerorchester

Giovanni Antonini

Ludwig van Beethoven: Pianotrio in c kl. op. 1/3

Trio Wanderer

Joseph Haydn: 1e deel en finale uit Strijkkwartet in C gr. op. 74/1

Cuarteto Quiroga

Beethoven als stagiaire. Haydn neemt zijn leerling Beethoven mee naar het Esterházy Paleis in Eisenstadt, waar hij druk bezig is met het componeren en repeteren van symfonieën en strijkkwartetten voor zijn tweede muziekreis naar Londen. Beethoven geeft zijn ogen en oren goed de kost. Het plan was toen nog steeds dat Beethoven Haydn tijdens die tournee zou assisteren.

Joseph Haydn: finale uit Symfonie in Es gr. nr. 99

RCO

Colin Davis

Joseph Haydn: delen 1 en 2 uit Strijkkwartet in Bes gr. op. 71/1

Auryn Quartet

Joseph Haydn: delen 1 en 2 uit Symfonie in D gr. nr. 101 ‘De Klok’

RCO

Colin Davis

Joseph Haydn: Stuk voor een muzikale klok H XIX: 28

Joseph Haydn: Menuet uit Symfonie in D gr. nr. 101 ‘De Klok’

RCO

Colin Davis

Joseph Haydn: Trio uit Symfonie in D gr. nr. 101 ‘De Klok’

RCO

Colin Davis

Ludwig van Beethoven: fragment uit Symfonie nr. 6 in F gr. op. 68 ‘Pastorale’

Staatskapelle Dresden

Herbert Blomstedt

Joseph Haydn: Finale uit Symfonie in D gr. nr. 101 ‘De Klok’

RCO

Colin Davis

Joseph Haydn: Allegro voor een muzikale klok H XIX:28

In ‘Lastige Leerling XIII’ doen we uit de doeken hoe diepgaand Beethoven werd beïnvloed door zijn grote voorbeeld Mozart. Die op zijn beurt weer heel veel van zijn vriend Haydn had geleerd. Zo proberen we een rechtstreekse ontwikkelingslijn bloot te leggen met betrekking tot het veeleisende genre strijkkwartet.

Wolfgang Amadeus Mozart: Andante uit Strijkkwartet in A gr. KV 464

Leipziger Streichquartett

Wolfgang Amadeus Mozart: finale uit Strijkkwartet in A gr. KV 464

Leipziger Streichquartett

Ludwig van Beethoven: andante uit Strijkkwartet in A gr. op. 18/5

Belcea Quartet

Ludwig van Beethoven: finale uit Strijkkwartet in A gr. op. 18/5

Belcea Quartet

Carl Ditters von Dittersdorf: menuet uit Strijkkwartet nr 1 in D gr.

menuet uit Strijkkwartet nr. 4  in C gr.

Franz Schubert Quartett

Beethoven reist in 1792 van Bonn naar Wenen om daar ‘de geest van Mozart’, die net was overleden, ‘uithanden van Haydn te ontvangen’.

Haydn geeft hem een paar keer per week les, laat hem oefenen in het schrijven van fuga’s en raadt hem aan om partituren van Mozart en hemzelf noot voor noot over te schrijven om de kunst af te kijken. Tijdens Beethovens eerste Weense jaren baart hij vooral opzien als fantastisch pianist en improvisator. Veel mensen weten nog niet dat hij ook componeert. Hij vindt onderdak in het paleis van Prins Karl von Lichnowsky, die hem koestert als de opvolger van Mozart. En die met Beethoven kan geuren.

Vanuit Londen terugreizend naar Wenen had Haydn koffers vol nieuwe muziek. Daaronder ook gerecyclede partituren die hij had geschreven voor de lira organizzata, een combinatie van een draailier en een orgeltje. Hij gebruikte die muziek ook om het oorlogszuchtige Engelse publiek op te hitsen in zijn ‘Militaire’ Symfonie. Verder ontmoette hij Beethoven in Bad Godesberg en beloofde hem van alles.

Zomer 1792 reist Haydn vanuit Londen weer terug naar Wenen. In zijn bagage stapels manuscripten van muziek die hij daar schreef.

Vandaag horen we een greep daaruit. In Londen moest Haydn opboksen tegen zijn oud-leerling Ignaz Pleyel, die beroemd was in heel Europa. Om publiek – en orkestleden – aan zich te binden stopte Haydn zijn muziek vol met nog nooit vertoonde verrassingseffecten. Hij won van Pleyel op punten.

Joseph Haydn: andante uit Symfonie in G gr. nr 94 ‘Surprise’

RCO

Colin Davis

Joseph Haydn: Symfonie in C gr. nr 97

Capella Coloniensis

Bruno Weil

Ignaz Pleyel: finale uit Symfonie concertante in F gr. B 113

Radio-Sinfonieorchester Stuttgart des SWR

Johannes Moesus

Joseph Haydn: finale uit Symfonie concertante in Bes gr.

Austro-Hungarian Haydn Orchestra

Adam Fischer