Łódź poprzez wieki. Rozmowy jak przy kawie

Gdzie w czasie okupacji najlepiej pracowało się polskim robotnikom?

Którzy hitlerowscy dygnitarze odwiedził Łódź?

Jakie ślady wojny i okupacji możemy dziś znaleźć w mieście?

Ofiarą II wojny światowej stała się Łódź już na samym jej początku – miasto było bombardowane od pierwszych dni września, a po rozbiciu Armii „Łódź” szybko zostało zdobyte. 9 września rano wojska niemieckie wkroczyły do miasta, które początkowo włączono do Generalnego Gubernatorstwa, a następnie – do Kraju Warty. Okupanci celebrowali ten akt zniszczeniem pomnika Tadeusza Kościuszki na placu Wolności.

W drugim odcinku podkastu „Łódź poprzez wieki. Rozmowy jak przy kawie” Justyna Tomaszewska rozmawia z drem Adamem Sitarkiem o czasie II wojny światowej. Pamiętając wkroczenie Niemców do Łodzi w 1914 roku, Łodzianie nie przypuszczali, że okupacja w duchu narodowego socjalizmu będzie zupełnie odmienna. Polacy z dnia na dzień stali się mieszkańcami drugiej kategorii, zostali wypędzeni ze swoich miejsc zamieszkania, nasilały się represje i strach związane z polityką okupanta. Społeczność żydowska padła ofiarą brutalnych prześladowań, w podłódzkich lasach Niemcy dokonywali egzekucji przeciwników narodowego socjalizmu.

Dr Adam Sitarek opowiada o wydarzeniach, które przyniosły kres wielokulturowej Łodzi oraz o zmianach w przestrzeni miasta i życiu codziennym, których ślady zachowały się do dziś.

Jak niemieccy okupanci potraktowali łódzkich rodaków?

Czym były tanie kuchnie i dlaczego miały swoich przeciwników? Dlaczego robotnicy sprzątali niepracujące fabryki?

Łodzianie mieli różne wyobrażenia nadchodzącego konfliktu. Niektórzy liczyli, że burza wojenna Łódź ominie, inni ufali, że jakoś to będzie, byli również tacy, którzy szukali pocieszenia u wróżbitów.

Ostatecznie ich złudzenia i rozterki szybko zostały rozwiane. Po wybuchu I wojny światowej i wkroczeniu Niemców do miasta fabryki stanęły, zapanowało masowe bezrobocie, a miejscowa ludność borykała się z biedą na nieznaną dotąd skalę.

Dr Aneta Stawiszyńska, pierwsza rozmówczyni nowego sezonu podkastu „Łódź poprzez wieki. Rozmowy jak przy kawie", opowiada o tym, jak Łódź i jej mieszkańcy radzili sobie w niespokojnych czasach Wielkie Wojny.

W rozmowie z Justyną Tomaszewską przywołuje m.in. zaskakujące formy walki z głodem, próby zorganizowania pracy i zarobkowania łodzian oraz przykłady wzajemnej solidarności mieszkańców. Zwraca także uwagę na losy łódzkich Niemców i opisuje ich relacje z pobratymcami z armii niemieckiej.

W rozmowie nie brakuje odniesień do barwnej sceny kulturalnej ówczesnego miasta, która, pomimo wojennych trudności, utrzymywała swoją działalność.

Czym stała się Łódź, gdy przestała być ziemią obiecaną Dlaczego Józef Piłsudski nie lubił naszego miasta? Czy odrobiliśmy lekcję z I wojny światowej?

Akcja wyzwoleńcza spod panowania niemieckiego rozpoczęła się w Łodzi 11 listopada 1918 r. W celu przejęcia kontroli nad miastem na ulice wyszły uzbrojone grupy bojowników POW, byłych legionistów, młodzieży gimnazjalnej, a nawet strażaków. Nie obyło się bez rozlewu krwi i dramatycznych wydarzeń.

Na ówczesnym Nowym Rynku, czyli obecnym Placu Wolności, Niemcy otworzyli ogień do oddziału polskich ochotników. Rozpoczęły się także szturmy na łódzkie dworce kolejowe. Najpierw Polacy zdobyli Dworzec Kaliski, następnie Dworzec Łódź Fabryczna.

Tymczasem nadburmistrz Leopold Skulski prowadził negocjacje z Niemcami na temat zawieszenia broni i przekazania władzy stronie polskiej. W tle ulica gotowała się do walk, a ludzie oddawali życie za niepodległą Łódź w niepodległej Polsce. Finalnie uzyskano rozejm, który zakładał zaprzestanie walk i rozpoczął proces przejmowania władzy przez Polaków.

W 105. rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości publikujemy specjalny odcinek podkastu, w którym prof. Przemysław Waingertner relacjonuje nie tylko dramatyczne wydarzenia z 11 listopada 1918 roku, ale także omawia szczegółowo ówczesną sytuację Łodzi. To rozmowa o trudnych czasach zawieruchy wojennej, ówczesnych nastrojach w Łodzi i gorzko-słodkiej niepodległości.

Przemysław Waingertner jest redaktorem 3. tomu monografii Łodzi, który ukaże się w 2024 roku. Tymczasem zapraszamy na premierę 2. tomu „Łodzi poprzez wieki. Historii miasta” 21 listopada 2023 r. o godz. 17:00 do Biblioteki UŁ.

Drugi tom książki „Łódź poprzez wieki. Historia miasta” opisuje dzieje miasta od 1820 do 1914 roku. Niespełna jeden wiek zmienił nie do poznania oblicze miasteczka nad Łódką, czyniąc z niego na początku XX wieku dynamiczną i nowoczesną metropolię. 

Książka opisuje ten proces. Ukazuje życie codzienne, tworzenie się nowoczesnego społeczeństwa, rolę i znaczenie kobiet, atrakcyjność architektoniczną miasta i rozwój aglomeracji łódzkiej. Wymyka się przy tym stereotypowej wizji zadymionej Łodzi, opisując jej historię na nowo.

Profesor Jarosław Kita, redaktor drugiego tomu monografii Łodzi, w ostatnim odcinku drugiego sezonu naszego podkastu opowiada między innymi o tworzeniu książki, wprawnym łączeniu postaci, wątków, tekstów i źródeł. Podpowiada także, jak czytać tę wyjątkową książkę.

Skąd na Widzewie tradycje piłkarskie? Która szkoła uchodziła za najlepszą w Imperium Rosyjskim? Kto jest dziś w Łodzi największym fabrykantem?

Zapraszamy do wysłuchania rozmowy o mniej znanych łódzkich fabrykantach, o firmach i zakładach nie tylko włókienniczych.

Jest tu też mowa o polskich przedsiębiorcach, którzy patentowali własne rozwiązania, a ich produkty były użytkowane w całym kraju. To pełna anegdot opowieść o odważnych ludziach wielu kultur i nacji, którzy budowali potęgę miasta aż do czasów I wojny światowej.

Ile prawdy historycznej znajdziemy w „Ziemi obiecanej” Reymonta? Dlaczego Wajda zmienił zakończenie swojego filmu? Czym dzisiaj Łódź fascynuje pisarzy? 

Czy Łódź to miasto 4 kultur? Co przyniosła łodzianom Rewolucja 1905 r.? W jaki sposób tworzyła się odrębność podłódzkich osad?

Choć w Łodzi robiło się wielkie interesy, a po mieście można było się poruszać tramwajem eklektycznym, tuż obok rzucały się w oczy niedostatki, które sprawiały, że było to miasto wielkich kontrastów. Aby tu żyć i funkcjonować, należało rozwijać mechanizmy współpracy i samopomocy. Powstała przestrzeń dla idealistów i społeczników, którzy aktywnie działali w obszarze kultury, sztuki, edukacji czy opieki zdrowotnej. 

W kolejnym odcinku podkastu Justyna Tomaszewska rozmawia z Kamilem Śmiechowskim o paradoksach miasta prosperity, niezwykłym tyglu kultur, Rewolucji 1905 roku oraz o miejscu fascynującym dynamiką swego rozwoju. Doprowadził on Łódź na przełomie XIX i XX wieku do momentu, w którym stała się miastem z ambicjami i zaczęła wychodzić poza przestrzeń ośrodka przemysłowo-handlowego, stając się centrum aglomeracji, zaskakującej – jak ona sama.

Jak wyglądało życie kobiet w dynamicznie rozwijającym się ośrodku przemysłowym? W jaki sposób łódzkie włókniarki radziły sobie z wychowywaniem dzieci? O co walczyły w Rewolucji 1905 roku?

Dziewiętnastowieczna Łódź była przede wszystkim miastem pracy, która łączyła wszystkich pokładających w nadzieje w „ziemi obiecanej”. Nie wszystkim jednak oferowała równe prawa i warunki życia. Obowiązujące przepisy ograniczały możliwości kobiet, często marginalizując ich pozycję. W populacji Łodzi kobiety górowały jednak nad mężczyznami, aktywnie wkraczając w sferę życia zawodowego i publicznego.

W kolejnym odcinku podkastu „Łódź poprzez wieki. Rozmowy jak przy kawie” Justyna Tomaszewska rozmawia z prof. Martą Sikorską. Badaczka z Uniwersytetu Łódzkiego podkreśla, że choć kobiety w „polskim Manchesterze” miały większe szanse na przebicie się i wykonywanie różnych zawodów, to ich los był tutaj bardzo ciężki. Pracowały ponad siły w przemyśle oraz w innych profesjach. Jako nauczycielki, lekarki, dentystki, farmaceutki dzieliły wspólne troski – niskie uposażenia, przedmiotowe traktowanie, ograniczone możliwości opieki nad dziećmi.

Nasza rozmówczyni opowiada o determinacji i solidarności kobiet, które organizowały się, zakładając stowarzyszenia pomocowe, rozpychały się w tzw. męskich zawodach, masowo wychodziły na ulicę podczas Rewolucji 1905 r., upominając się o swoje prawa.

Ta rozmowa porusza zaledwie wycinek łódzkich herstorii, do których w naszym podkaście na pewno jeszcze wrócimy.

Jak XIXI-wieczni planiści widzieli przyszłość Łodzi? Które łódzkie kamienice są najciekawsze i dlaczego? Co łączy rezydencję fabrykanta z folwarkiem?

Budynek hotelu Savoy to jeden z symboli łódzkiej prosperity. Wzniesiony w 1911 roku był najwyższym niesakralnym obiektem w Łodzi i manifestacją ambicji miasta. Gdyby nie rok 1914, najpewniej kolejne kamienice równałyby do „pierwszego łódzkiego wysokoścowca”.  

W nowym odcinku podkastu „Łódź poprzez wieki. Rozmowy jak przy kawie” Justyna Tomaszewska rozmawia z profesorem Piotrem Gryglewskim o fenomenie „polskiego Manchesteru”.

Łódź, na początku XIX wieku miasto rolnicze, kilkadziesiąt lat później, usiana pałacami i kamienicami, czerpała wzorce architektoniczne z Paryża, Wiednia czy Berlina. Mimo tragicznych dla wielu mieszkańców warunków życia Łódź stała się żywym pomnikiem nowoczesności. Fascynowała współczesnych, którzy dostrzegali w „mieście nad Łódką” coś niezwykłego, należącego do wyłaniającej się zza horyzontu przyszłości.

Piotr Gryglewski z pasją opowiada o tych czasach, dużo uwagi poświęcając początkom Łodzi przemysłowej, którą projektowano w duchu miasta idealnego. Zwraca uwagę na prawdziwe wizjonerstwo planistów, którzy ponad 200 lat temu przygotowali 3 km ulicy gotowej na sukces.

Co dostrzegł w mieście nad Łódką Rajmund Rembieliński? Jak wyglądało codzienne życie w cieniu pierwszych kominów? Dlaczego prężnie rozwijające miasto cieszyło się w kraju złą

Przy ulicy Piotrkowskiej w cieniu kultowego Domu Handlowego

Tych trzech panów nikomu przedstawiać nie trzeba – to twórcy Łodzi przemysłowej, najwięksi fabrykanci w historii miasta, ale… nie pierwsi. O ich prekursorach i początkach przemysłowej Łodzi opowiada Justynie Tomaszewskiej Profesor Wiesław Puś.

W pierwszym odcinku drugiego sezonu naszego podkastu Profesor Puś przywołuje historie pierwszych łódzkich przedsiębiorców, m.in. Krystiana Wendischa i Tytusa Kopischa oraz wyjaśnia, co przyciągało do miasta masy niemieckich i żydowskich osadników. Ich dynamiczny napływ sprawił, że miasteczko z niespełna ośmiuset mieszkańcami w 1820 r. stało się, ze swoją półmilionową populacją u progu I wojny światowej, piątym ośrodkiem miejskim w Cesarstwie Rosyjskim.

Dynamiczny rozwój miał swoją cenę – Profesor Puś omawia tragiczne warunki życia łodzian. Sukces miasta zrodził również wyjątkowe na tle ziem polskich inicjatywy – organizowanie samopomocy społecznej, bezpłatną opiekę społeczną, mieszkaniowe osiedla robotnicze, na podwórkach których toczyło się barwne życie sąsiedzkie.

Zapraszamy na opowieść o jedynym polskim mieście kapitalistycznym.