Luther Academie

Korte geschiedenis Lutheranen in Woerden

De Lutherse gemeenschap van Woerden heeft een uitzonderlijke en inspirerende geschiedenis: het is de oudste lutherse gemeente van Nederland én Woerden was zelfs de enige stad met een luthers stadsbestuur. Al in 1566 kreeg de gemeente toestemming om het lutherse geloof (volgens de Confessio Augustana) uit te oefenen en werd de Petruskerk tijdelijk hun hoofdkerk, waarna zij – na overdracht aan de calvinisten – standhielden via huiskerken en in 1646 hun karakteristieke schuilkerk bouwden, die er vandaag nog staat. Door de eeuwen heen bleef de gemeente veerkrachtig: ondanks oorlogsschade, verbouwingen, restauraties en maatschappelijke veranderingen groeide zij uit tot een monument van geloof en geschiedenis, erkend als rijksmonument en later onderdeel van de Protestantse Kerk in Nederland. Woerden is bovendien onlosmakelijk verbonden met de Reformatie via Jan de Bakker, de Woerdense priester die in 1525 werd geëxecuteerd om zijn overtuigingen. En alsof dat nog niet bijzonder genoeg is, schreef Woerden ook wereldgeschiedenis: hier deed op 10 november 1929 ds. Johanna (Haumersen haar intrede als de allereerste lutherse predikante – niet alleen van Nederland, maar wereldwijd – waarmee Woerden opnieuw liet zien een vooruitstrevende plek te zijn in de lutherse traditie.

Jantine HaumersenStel je voor: het is 1929. In de kerkbanken wordt er druk gefluisterd, want in Woerden gebeurt er iets wat velen voor onmogelijk hielden. Voor het eerst in de geschiedenis van de Lutherse Kerk in Nederland beklimt een vrouw de kansel als officieel predikant: Jantine Haumersen.

Haar weg naar die kansel was geen gespreid bedje. Terwijl pioniers bij de doopsgezinden en remonstranten al voorzichtig de deur hadden opengezet, moest Jantine navigeren door een mijnenveld van pittige discussies. Critici zwaaiden met Bijbelteksten om vrouwen het zwijgen op te leggen en twijfelden hardop of een vrouw wel 'sterk genoeg' was voor het zware werk in een gemeente. Maar Jantine, die de klaslokalen van het onderwijs al had verruild voor de collegebanken van de theologie, liet zich niet uit het veld slaan.

Gesteund door progressieve denkers die vonden dat talent niet in een mannen- of vrouwenpak zit, diende zij bijna twintig jaar lang de gemeenten van Woerden en Kampen. Ze was streed voor de positie van de vrouw, vertaalde eigenhandig een deel van het werk van Luther en bleef zelfs ongehuwd om haar ambt te kunnen blijven uitoefenen — want ja, trouwen betekende in die tijd nog verplicht ontslag voor vrouwen.

François Bakker is secretaris van de Evangelisch-Lutherse Gemeente Woerden, de oudste Lutherse kerk in Nederland dat stamt uit 1646.

Korte geschiedenis Lutheranen in Maastricht

Na de inname van Maastricht door Frederik Hendrik in 1632 kregen naast katholieken ook hervormden ruimte, maar andere geloofsgemeenschappen – waaronder de lutheranen – mochten hun geloof alleen in het geheim belijden. Toch was er al vanaf het einde van de jaren 1630 een actieve lutherse gemeente, die vanaf 1646 regelmatig predikanten ontving. Tijdens de Franse bezetting (1673–1678) kregen zij tijdelijk meer ruimte en mochten zij zelfs gebruikmaken van de Sint-Catharinakerk. Na het vertrek van de Fransen raakten zij dit weer kwijt, maar dankzij de lutherse gouverneur Georg Friedrich van Waldeck kregen zij toestemming om een eigen kerk te bouwen. In 1684 werd hun kerk aan de Hondstraat ingewijd. De eeuwen daarna kende de gemeente interne spanningen, financiële problemen en bestuurlijke veranderingen, vooral in de Franse tijd en na 1816, toen zij tijdelijk onder hervormd bestuur kwam. In 1842 werd de Maastrichtse gemeente weer opgenomen in de Nederlandse lutherse gemeenschap. Door sterke ledenterugloop in de 19e en 20e eeuw zocht men uiteindelijk versterking via samenwerking en fusie, wat in 1985 leidde tot het samengaan van de lutherse gemeenten van Maastricht, Heerlen en Vaals tot de gemeente Zuid-Limburg en later tot Luthers Zuid-Nederland

Relatie koningshuis en LutheranismeAls we aan de Oranjes en geloof denken, denken we meestal direct aan Calvijn. Maar wist je dat de stamboom van onze koninklijke familie eigenlijk diepgeworteld is in het lutheranisme? Sterker nog: de Vader des Vaderlands, Willem van Oranje, groeide op in een nest waar de leer van Maarten Luther de standaard was. Hoewel hij later om politieke redenen overstapte naar de katholieken en weer later naar de calvinisten, bleef die lutherse opvoeding altijd een rol spelen op de achtergrond.

Die lutherse lijn trok zich door via huwelijken. Eeuwenlang zochten de Oranjes hun huwelijkspartners in Duitsland, en die kwamen bijna altijd uit lutherse hoek. Dat zorgde soms voor behoorlijk wat politiek vuurwerk, zoals bij prinses Carolina in de achttiende eeuw. Zij wilde per se trouwen met haar lutherse prins, wat destijds voor zoveel commotie zorgde dat de Britse koning eraan te pas moest komen om groen licht te geven. Uiteindelijk brachten koningin Emma en Wilhelmina van Pruisen die lutherse invloeden definitief mee naar het Nederlandse hof.

De band was niet alleen symbolisch, maar ook heel tastbaar. Wist je dat het Koninklijk Huis zelfs twee originele, handgeschreven brieven van Maarten Luther uit de zestiende eeuw in bezit heeft? Prins Alexander kocht ze ooit als onderdeel van een enorme verzameling handschriften. En die verbinding is er nog steeds: van de avondmaalskelken die door de Oranjes aan kerken werden geschonken, tot de bezoeken van Beatrix aan lutherse jubilea.

Joren Reichel is een jonge Lutheraan en komt uit Limburg. Hij is bestuurslid van het Luther Museum en promoveert aan de Vrije Universiteit op Lutherse religiegeschiedenis.

Korte geschiedenis Lutheranen in Rotterdam

De Rotterdamse lutheranen hebben een bewogen reis achter de rug. Het begon allemaal op het Colchoseiland, in een prachtig versierde kerk die helaas één groot minpunt had: de locatie. In de zomer zorgden de nabijgelegen leerlooierijen voor zo'n verstikkende stank, dat de gemeente al snel droomde van een frissere plek.

Die droom werd in 1736 werkelijkheid aan de Wolfshoek. Daar verrees een iconische kerk die het trotse middelpunt van de Rotterdamse binnenstad werd. Het was een meesterwerk, vol koper. Maar op 14 mei 1940 sloeg het noodlot onverbiddelijk toe. Het verwoestende bombardement legde de kerk volledig in de as. Van de beroemde koperen adelaar-lessenaar werd later tussen het puin slechts één klein brokstukje van een vleugel teruggevonden, net als één donkergroen klein tegeltje dat in het puin is gevonden. Een aangrijpend symbool voor alles wat die dag verloren ging. Toch liet de gemeente zich niet kisten: uit de as herrees de Andreaskerk, waarmee een nieuw hoofdstuk begon in de veerkrachtige geschiedenis van luthers Rotterdam.

Hans Bas Val is bedrijfseconoom en de laatste afgestuurde lutherse theoloog aan de Universiteit van Amsterdam. Hij is meer dan 50 jaar kerkrentmeester geweest van onder meer Rotterdam, Zierikzee Gorkum en Zuid-Nederland. Hij was lid van de financiële en synodale commissie en hij was penningmeester en of voorzitter van de Nederlands Luthers Genootschap, de SLUB (spreek dat zo aan elkaar uit!), de Luther Stichting en Stichting Kerkelijke Kunst Nederland.

Korte geschiedenis Lutheranen in Gouda

De geschiedenis van de Lutheranen in Gouda is onlosmakelijk verbonden met de Sint-Joostkapel, een gebouw dat al sinds de vijftiende eeuw een centrale rol speelt in het stadsgezicht. Oorspronkelijk werd de kapel rond 1425 gesticht door het Sint-Joostgilde, ook wel bekend als het Zakkendragersgilde. In 1680 kreeg het gebouw een nieuwe bestemming toen de Lutherse gemeente, die tot dan toe samenkwam in een gebouw genaamd 'De drie tafelkaersen', de kapel van het stadsbestuur aankocht. Na een noodzakelijke verbouwing kon de kerk op 18 oktober 1682 plechtig worden ingewijd. Een opvallend kenmerk van de Goudse Lutherse traditie was de relatief rijke versiering van het interieur, wat destijds ongebruikelijk was in het sobere protestantse Nederland. De architectuur van de kapel onderging door de eeuwen heen ingrijpende wijzigingen. In 1869 werd het gebouw in neogotische stijl verbouwd, waarbij de oorspronkelijke kerktoren werd gesloopt. Pas bij een grootschalige restauratie rond 1957 kreeg de kapel haar huidige gotische uiterlijk terug. De westgevel werd bekroond met een sierlijk torentje voorzien van een windvaan in de vorm van een zwaan, het internationale symbool van de Lutheranen.

In de moderne tijd heeft de kapel haar deuren wijd opengezet voor andere geloofsgemeenschappen. Sinds de jaren zestig van de vorige eeuw maken ook de doopsgezinden en de remonstranten gebruik van het gebouw.

Jelco Mastenbroek is een jonge lutheraan en verbonden aan Commissie Lutharana in de Joostkapel in Gouda. Hij studeert theologie en architectuurgeschiedenis in Utrecht en Amsterdam.

Korte geschiedenis Lutheranen in Almere

De geschiedenis van de lutheranen in de jonge provincie Flevoland begon met kerkdiensten eens per veertien dagen in Almere Haven. In 1991 kwam er een kerkenraad voor de gehele provincie: de Evangelisch-Lutherse Gemeente in Flevoland. In 1994 werd het principebesluit genomen om samen te trekken met de hervormden en gereformeerden in Almere Stad Oost. De lutherse identiteit kreeg een plek binnen wisselende locaties; van een lokaal in een school tot de aula van een scholengemeenschap. Een mijlpaal was de bouw van kerkcentrum De Triangel in 1999. De naam van dit markante, driehoekige gebouw van architect Kees Bos symboliseerde de eenheid tussen de drie kerkstromingen.

De eenentwintigste eeuw bracht echter nieuwe verschuivingen door veranderende wijkgrenzen en vastgoedkeuzes. Na een tijdelijke terugkeer naar Almere Haven en het sluiten van De Triangel in 2012, vond de lutherse gemeenschap uiteindelijk een bestendig thuis in De Drieklank in Almere Buiten. Hoewel de lutherse gemeente in 2019 officieel opging in de Protestantse Gemeente Almere, blijft het lutherse gedachtegoed en erfgoed in De Drieklank aanwezig.

Rianne Veenstra was gemeentepredikant van De Drieklank en Luthers Flevoland en is momenteel justitiepredikant, uitgezonden door De Drieklank om het ambtswerk als dominee in de gevangenis te verrichten.

Voor de tentoonstelling 'Op de 8e dag. Maria, geloof en genade' in het Luther Museum gaat podcastmaker Bart Geeraedts in gesprek met kunstenaar Gijs Assmann, Theoloog der Nederlanden Arnold Huijgen en luthers predikant André van der Stoel.

Waarom blijft Maria mensen inspireren, ook buiten de kerk? Aan de hand van hedendaagse kunst van Assmann ontstaat een gesprek over Maria. Hoe is zij een voorbeeld van nederigheid, geloof en ontvanger van genade?

Onze vaste podcasthost Bart Geeraedts gaat in gesprek met de samensteller van de tentoonstelling Inge Weustink en gastspreker voor de opening Lisa Loeb. Ze bespreken de tentoonstelling 'De vele gezichten van Katharina'. Wat zegt deze tentoonstelling over Katharina en wat zegt haar verhaal over de geschiedenis?

Via Edam, Hoorn en Enkhuizen bereiken de eerste lutheranen uit Europa de haven van Harlingen. Anderen trekken uit Duitsland, om te dienen in het Friese leger. En jonge studenten uit Duitsland, Zweden en Denemarken reizen naar Franeker om daar te studeren. In 1650 wagen 31 van die studenten een poging. Ze vragen de Friese Staten om een eigen lutherse gemeente. Het antwoord is kort: nee. Maar de lutheranen laten zich niet ontmoedigen. Enkele decennia later, in 1677, krijgen ze toch grond in Leeuwarden. Aan de Nieuwe Oosterstraat. Met steun van jonkheer Andreas Moller verrijst er in 1681 de eerste lutherse kerk. De gemeenschap groeit. Rond 1773 telt de gemeente zeshonderd tot zevenhonderd leden. En dus komt er een nieuwe kerk in 1774, ontworpen door architect Nooteboom. Die kerk staat er nog altijd. En in de consistoriekamer van die kerk spreek ik met Tietie Westra. Zij is gemeentelid en voormalig diaken van de Lutherse Kerk in Leeuwarden en is presidente van de Lutherse vrouwenvereniging Martha Maria. Toen zij met haar man, na vele verhuizingen vanwege zijn werk bij Rijkswaterstaat, in 1977 in Leeuwarden kwam te wonen, is zij lid geworden van Martha Maria. Een gesprek over deze bijzondere vereniging.

Via Edam, Hoorn en Enkhuizen bereiken de eerste lutheranen uit Europa de haven van Harlingen. Anderen trekken uit Duitsland, om te dienen in het Friese leger. En jonge studenten uit Duitsland, Zweden en Denemarken reizen naar Franeker om daar te studeren. In 1650 wagen 31 van die studenten een poging. Ze vragen de Friese Staten om een eigen lutherse gemeente. Het antwoord is kort: nee. Maar de lutheranen laten zich niet ontmoedigen. Enkele decennia later, in 1677, krijgen ze toch grond in Leeuwarden. Aan de Nieuwe Oosterstraat. Met steun van jonkheer Andreas Moller verrijst er in 1681 de eerste lutherse kerk. De gemeenschap groeit. Rond 1773 telt de gemeente zeshonderd tot zevenhonderd leden. En dus komt er een nieuwe kerk in 1774, ontworpen door architect Nooteboom. Die kerk staat er nog altijd. En sinds kort weer met een vloer die de gemeente kan dragen. Nico Pellenbarg weet daar alles van. Hij is gemeentelid en voormalig ouderling van de Lutherse Kerk in Leeuwarden en is betrokken geweest bij de verbouwing van de kerk in 2017. Door zijn werkzaamheden bij Rijkswaterstaat heeft hij op heel wat plekken gewoond en heel wat lutherse kerken bezocht. Maar sinds 2004, sinds zijn pensionering, neergestreken in Harlingen.

Rond 1600 ontstaat er in Zwolle een kleine lutherse gemeenschap. Handel met het Oostzeegebied en de komst van Duitse soldaten brengen nieuwe mensen en ideeën naar de stad. Omdat alleen de gereformeerde kerk in het openbaar diensten mag houden, komen de lutheranen aanvankelijk bij elkaar in woonhuizen. In 1615 krijgt de groep haar eerste eigen predikant, Johannes Cremerius. Toch gaat het niet vanzelf. In 1649 bouwen de lutheranen een schuilkerk in de Koestraat, maar de overheid legt hun meteen beperkingen op. Kerkdiensten zijn verboden en wie de regels overtreedt, moet boetes betalen. Pas vanaf 1661 wordt er oogluikend meer vrijheid toegestaan, en kan de gemeente in rust groeien. In de 18e eeuw krijgt het gebouw steeds meer het uiterlijk van een echte kerk. Er komt een nieuw interieur, en in 1722 zelfs een prachtig orgel van de beroemde Hamburgse orgelbouwers Schnitger. Door de eeuwen heen maakt de gemeentewisselingen door, sluit zich aan bij nieuwe verbanden en keert weer terug. Het kerkgebouw verandert mee, met verbouwingen in de 19e en 20e eeuw. En die veranderingen zijn niet alleen in het gebouw te zien. In deze aflevering een gesprek met Ilse Swart. Zij is lid van de Lutherse Gemeente in Zwolle, promoveert aan de VU in Amsterdam maar is ook proponent in de PKN. Dat betekent dat zij beroepbaar is als predikant.