چک به‌عنوان یکی از ابزارهای مالی پرکاربرد در معاملات تجاری و شخصی، نقش مهمی در نظام اقتصادی کشورها ایفا می‌کند. این ابزار پرداخت، امکان انجام معاملات غیرنقدی را فراهم کرده و به دلیل سهولت استفاده و قابلیت اعتماد، در بسیاری از کشورها، از جمله ایران، رواج گسترده‌ای دارد. با این حال، استفاده از این ابزار با چالش‌ها و مشکلاتی همراه است که می‌تواند اثرات منفی بر افراد و اقتصاد داشته باشد. در این مقاله، به بررسی مفهوم این ابزار مالی، مزایا و به‌ویژه معایب و بدی‌های آن پرداخته می‌شود.

چک سندی مالی است که به موجب آن، صادرکننده به بانک دستور می‌دهد مبلغ مشخصی را در تاریخ معین یا به‌صورت عندالمطالبه به دارنده آن پرداخت کند. در ایران، چک‌ها به انواع مختلفی مانند چک عادی، چک تضمین‌شده، چک مسافرتی و چک رمزدار تقسیم می‌شوند. این ابزار به‌عنوان جایگزینی برای پول نقد، در معاملات تجاری، پرداخت بدهی‌ها و تضمین قراردادها استفاده می‌شود.

سهولت در معاملات: امکان انجام معاملات با مبالغ بالا را بدون نیاز به حمل پول نقد فراهم می‌کند.

انعطاف‌پذیری: می‌تواند به‌صورت عندالمطالبه یا برای تاریخ مشخص صادر شود.

امنیت نسبی: در مقایسه با پول نقد، در صورت مفقود شدن قابل پیگیری است.

استفاده در تضمین: این ابزار به‌عنوان ابزار تضمین در قراردادها و معاملات کاربرد دارد.

معایب بزرگ چک

با وجود مزایای ذکرشده، استفاده از این ابزار با مشکلات متعددی همراه است که در ادامه به مهم‌ترین آن‌ها اشاره می‌شود:

یکی از بزرگ‌ترین معایب این ابزار ، صدور چک بی‌محل یا بدون پشتوانه است. در ایران، صدور چک بی‌محل یکی از جرایم مالی محسوب می‌شود و مشکلات حقوقی و قضایی متعددی را برای صادرکننده و دارنده چک ایجاد می‌کند. طبق آمار، حجم بالایی از پرونده‌های قضایی در ایران به دعاوی مرتبط با چک اختصاص دارد. این موضوع نه‌تنها وقت و هزینه زیادی از افراد می‌گیرد، بلکه اعتماد به این ابزار مالی را کاهش می‌دهد.

چک‌های عادی به دلیل وابستگی به موجودی حساب صادرکننده، ممکن است به دلیل کمبود موجودی یا مسدود بودن حساب، قابل وصول نباشند. این موضوع برای دریافت‌کننده، ریسک مالی بالایی ایجاد می‌کند، به‌ویژه در معاملاتی که اعتماد کامل بین طرفین وجود ندارد.

قوانین مربوط به چک در ایران، مانند قانون صدور چک و اصلاحات آن، پیچیدگی‌های خاص خود را دارند. برای مثال، فرآیند پیگیری برگشتیها شامل مراحل متعددی از جمله اخذ گواهی عدم پرداخت، طرح شکایت کیفری یا حقوقی، و اجرای احکام است که می‌تواند زمان‌بر و هزینه‌بر باشد.

چک به دلیل ماهیت خود، مستعد سوءاستفاده است. مواردی مانند جعل امضا، تغییر مبلغ یا تاریخ ، یا صدور به نفع افراد غیرواقعی از جمله مشکلاتی هستند که می‌توانند اعتماد به این ابزار را مخدوش کنند.

صدور چک بی‌محل یا برگشتی می‌تواند به اعتبار مالی صادرکننده آسیب جدی وارد کند. در ایران، افرادی که چک برگشتی دارند ممکن است با محدودیت‌هایی مانند مسدود شدن حساب‌های بانکی یا ممنوعیت دریافت تسهیلات مواجه شوند.

حجم بالای چک‌های برگشتی و دعاوی مرتبط با آن، بار سنگینی بر نظام بانکی و قضایی وارد می‌کند. بانک‌ها مجبورند منابع زیادی را صرف رسیدگی به این مسائل کنند، که می‌تواند کارایی آن‌ها را کاهش دهد.

برای کاهش مشکلات مرتبط با این ابزار ، اقداماتی در ایران انجام شده است که از جمله آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد.

اجرای قانون جدید چک: قانون اصلاح قانون صدور چک (مصوب 1397) با هدف کاهش چک‌های برگشتی، اقداماتی مانند ثبت اطلاعات در سامانه صیاد، محدودیت برای صادرکنندگان چک‌های برگشتی، و امکان استعلام وضعیت اعتباری صادرکننده را معرفی کرده است.

افزایش آگاهی عمومی: آموزش افراد درباره نحوه استفاده صحیح از این ابزار و عواقب صدور چک بی‌محل می‌تواند به کاهش مشکلات کمک کند.

تقویت ابزارهای جایگزین: استفاده از ابزارهای پرداخت الکترونیکی مانند کارت‌های بانکی، پرداخت آنلاین و حواله‌های بانکی می‌تواند وابستگی به این ابزار را کاهش دهد.

این ابزار به‌عنوان ابزاری مهم در نظام مالی، مزایای قابل‌توجهی مانند سهولت در معاملات و انعطاف‌پذیری دارد، اما معایب آن، به‌ویژه چک‌های بی‌محل، پیچیدگی‌های قانونی و ریسک‌های مالی، نمی‌توانند نادیده گرفته شوند. برای کاهش این مشکلات، نیاز به اصلاحات قانونی، افزایش آگاهی عمومی و توسعه ابزارهای جایگزین وجود دارد. در نهایت، استفاده مسئولانه و آگاهانه از این ابزار می‌تواند به حفظ اعتماد به این ابزار و کاهش اثرات منفی آن کمک کند.

فراموش نکنیم همه ما در مقابل اقتصاد مسئولیم و نتیجه رفتارهای ما به خودمان باز خواهد گشت. هر تصوری داشته باشیم، همان را در جامعه اعمال خواهیم کرد بدون آنکه بدانیم به سرعت نتیجه کارهای ما در مجموعه اقتصاد به خودمان هم باز خواهد گشت.وظیفه ما تغییر دیگران نیست. وظیفه ما تغییر خودمان و آگاهی دادن به دیگران است.

راوی:

فرامرز عیب پوش

پادکست مدیروز فضایی است برای مدیریت عمر و زندگی و توسعه فردی و کسب و کار.

فرامرز عیب پوش

وبسایت مدیروز:

www.modirooz.com