Ne Biliyor Us?

Komedyen Deniz Göktaş'ın tahliyesinden yola çıkarak ifade özgürlüğü ve genel olarak özgürlüğe bakışımız üzerine, kısa bir kahve molası sohbeti.

Yanıt aradığımız sorular

Neden hepimiz özgürlüğe inandığımızı söyleriz ama başkalarının özgürlüğüne müdahale edebiliriz?

Başkalarının sözüne ya da kıyafetine karışırken aslında neyi savunuyoruz?

"Zarar verme" nerede başlar? Eleştiri ile hakaret, tek bir kişinin kanaati ile organize bir linç arasındaki çizgiyi nasıl çekeriz?

Kaynaklar

On Liberty – John Stuart Mill

The Open Society and Its Enemies – Karl Popper

İletişim

[email protected]

https://www.instagram.com/cenanhep⁠⁠⁠

Bir haber başlığının bizi yanıltması için yalan söylemesi gerekmiyor. Bu bölümde başlıkların ve fotoğrafların algımızı nasıl yönlendirdiğine, tekrarın neden inandırdığına ve buna karşı ne yapabileceğimize bakıyoruz.

Yanıt aradığımız sorular

• Bir başlık, tek kelime yalan söylemeden nasıl yanıltır?
• Haberin yanındaki fotoğraf, kim hakkında ne düşündüğümüzü değiştirebilir mi?
• Yazının tamamını okumak, başlığın açtığı hasarı onarır mı?
• Hangi başlıklar daha çok tıklanıyor ve bu yirmi yılda medyayı nasıl değiştirdi?
• Çarpıtan taraf hiçbir şey kaybetmiyor mu?
• Bir şeyi ikinci kez duyduğumuzda neden ona daha çok inanırız?
• Yanlış bilgi yayıldıktan sonra düzeltmek işe yarıyor mu?
• Kanmamak için ne yapabiliriz?

İçerik

(0:00) Giriş: Akademisyenlere sosyal medya yasağı haberi

(4:08) Yalan söylemeden çarpıtmak

(6:53) Hangi başlıklara tıklıyoruz?

(8:52) İstemeden yanıltma

(10:19) Tekrar neden inandırır?

(13:03) Yanlış bilgiyi düzeltmek mümkün mü?

(14:02) Ne yapalım?

Kaynaklar

The effects of subtle misinformation in news headlines

Exaggerated and questioning clickbait headlines and their influence on media learning

Negativity drives online news consumption

The evolution of online news headlines

Did clickbait crack the code on virality?

Clickbait — trust and credibility of digital news

The effects of repetition frequency on the illusory truth effect

The Effect of Repetition on Truth Judgments Across Development

Negative news headlines are more attractive: negativity bias in online news reading and sharing

A meta-analysis of correction effects in science-relevant misinformation

An initial accuracy focus prevents illusory truth

Accuracy prompts are a replicable and generalizable approach for reducing the spread of misinformation

Can shifting attention to accuracy reduce misinformation on social media? A replication and extension in China

Battling the coronavirus "infodemic" among social media users in Kenya and Nigeria

The illusory truth effect: A review of how repetition increases belief in misinformation

Sözcü — Akademisyenlere "garip" yasak

YÖK Kamuoyu Açıklaması

İletişim

[email protected]

https://www.instagram.com/cenanhep⁠⁠⁠

Bu bölümde,  birini "narsist" olarak tanımlamanın karşımızdakini anlamamıza yardım edip etmediğini sorguluyoruz.

İçerik

(00:00) Giriş

(01:35) Tanıda güvenilirlik nedir? 

(02:59) Uzmanların anlaşması yeterli mi? 

(05:05) Kategoriler neden çalışmıyor?

(06:52) "Narsist" teriminin gündelik hayatta erimesi

(08:07) Neden etiketliyoruz?

(09:51) Narsist demenin asıl işlevi

(10:58) Ne yapabiliriz?

Kaynaklar

Kernberg, O. F. (1975). Borderline Conditions and Pathological Narcissism. Jason Aronson.

Kohut, H. (1971). The Analysis of the Self. International Universities Press.

Tyrer, P., Crawford, M., Mulder, R. ve ark. (2011). The rationale for the reclassification of personality disorder in the 11th revision of the International Classification of Diseases (ICD-11). Personality and Mental Health, 5(4), 246–259.

Oldham, J. M., Skodol, A. E., Kellman, H. D. ve ark. (1992). Diagnosis of DSM-III-R personality disorders by two structured interviews: patterns of comorbidity. American Journal of Psychiatry, 149(2), 213–220.

İletişim

[email protected]

https://www.instagram.com/cenanhep⁠⁠⁠

Bu bölümde uykuda solunum bozukluklarını göğüs hastalıkları uzmanı Prof. Dr. Özen Kaçmaz Başoğlu ile ele alıyoruz.

Yanıt aradığımız sorular:

• Toplumda kaç kişide uyku apnesi var ve neden çoğu bunu bilmiyor?
• Horlamak tek başına uyku apnesi demek mi, ne zaman bir uyarı sayılmalı?
• Uykuda nefesimizin durduğunu kendimiz fark edebilir miyiz?
• Tek başına yaşayan biri uyku apnesinden nasıl şüphelenebilir?
• Uyku apnesi sadece kilolu, orta yaşlı erkeklerde mi görülür? Kadınlarda, gençlerde, çocuklarda durum ne?
• Akıllı saatler ve telefon uygulamaları uyku apnesi tanısı koyabilir mi?
• Sırtüstü yatmak gerçekten fark yaratıyor mu?
• Uykusuzluk ve depresyonla psikiyatriste başvuran birinde uyku apnesinden ne zaman şüphelenmeli?
• Uyku apnesi hangi hastalıkların riskini artırıyor?
• Burun bantları işe yarar mı, ameliyat kesin çözüm müdür?

İçerik

(00:00) Giriş ve konuğumuz

(03:15) Ne kadar sık görülüyor?

(04:10) Horlama, apne ve tanık

(08:27) Kimlerde görülür?

(10:28) Tanı ve yatış pozisyonu

(15:26) Psikiyatri ve diğer hastalıklar

(19:03) Tedavi ve kapanış

Kaynaklar

Benjafield, A. V., Ayas, N. T., Eastwood, P. R., ve ark. (2019). Estimation of the global prevalence and burden of obstructive sleep apnoea: a literature-based analysis. The Lancet Respiratory Medicine, 7(8), 687–698.

Başoğlu, Ö. K., & Taşbakan, M. S. (2014). Elevated risk of sleepiness-related motor vehicle accidents in patients with obstructive sleep apnea syndrome: a case-control study. Traffic Injury Prevention, 15(5), 470–476.

Guilleminault, C., Tilkian, A., & Dement, W. C. (1976). The sleep apnea syndromes. Annual Review of Medicine, 27, 465–484.

Sullivan, C. E., Issa, F. G., Berthon-Jones, M., & Eves, L. (1981). Reversal of obstructive sleep apnoea by continuous positive airway pressure applied through the nares. The Lancet, 317(8225), 862–865.

İletişim

[email protected]

https://www.instagram.com/cenanhep⁠⁠⁠

Bu bölümde, iyi giden bir şeyi konuşmanın onu bozacağı inancını ve kendini övmenin psikolojisini ele alıyoruz.

Yanıt aradığımız sorular:

• İyi giden bir şeyi konuşmak onu bozar mı? "Nazar değdi" dediğimizde aslında ne oluyor?
• Kendimizle ilgili olumlu şeyleri anlatmak neden çoğu zaman itici görünür?
• Bir hedefi başkalarına anlatmak onu gerçekleştirme şansımızı düşürür mü, yoksa bu bir mit mi?

İçerik

(00:00) Giriş
(00:45) "Sus, nazar değmesin"
(02:09) Kendini övme, aşırı tevazu ve iticilik
(04:40) Hedefini anlatmak ulaşma şansını düşürür mü?
(07:55) Nazar mı değdi?

Kaynaklar

Brookfield, C. R., Phillips, P. P. J., & Shorten, R. J. (2019). Q fever — the superstition of avoiding the word "quiet" as a coping mechanism: randomised controlled non-inferiority trial. BMJ, 367, l6446.

Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux.

Rodell, J. B., Shanklin, B. C., & Frank, E. L. (2024). "I'm so stressed!": The relational consequences of stress bragging. Personnel Psychology, 77(4), 1441–1465.

Johnson, M. K., Hashtroudi, S., & Lindsay, D. S. (1993). Source monitoring. Psychological Bulletin, 114(1), 3–28.

Gollwitzer, P. M., Sheeran, P., Michalski, V., & Seifert, A. E. (2009). When intentions go public: Does social reality widen the intention-behavior gap? Psychological Science, 20(5), 612–618.

Peetz, J., Buehler, R., & Wells, T. (2025). Goals out loud: Telling others about a goal increases support received and facilitates goal pursuit. Personality and Social Psychology Bulletin.

İletişim

[email protected]

https://www.instagram.com/cenanhep⁠⁠⁠

Bu bölümde alışkanlıkların beynimizde nasıl kurulduğunu ve motivasyon bittiğinde bir davranışı sürdürenin ne olduğunu ele alıyoruz.

Yanıt aradığımız sorular:

• Bir alışkanlık gerçekten 21 günde mi yerleşir? Bu kural nereden çıktı?
• Bir alışkanlığın oturması gerçekte ne kadar sürüyor?
• Bir gün, hatta bir hafta ara vermek ilerlemeyi bozar mı?
• Alışkanlık asla gelişmeyebilir mi?
• Motivasyon ve ilk ödüller azaldığında bir davranışı sürdüren nedir?
• Bir alışkanlığı kurmanın ya da sevmediğimiz bir alışkanlıktan kurtulmanın işe yarayan yolu nedir?
• Genetik yatkınlık alışkanlıklarımızı ne kadar belirliyor?

İçerik

(00:00) Giriş
(01:51) Alışkanlık nedir?
(02:53) "21 gün" miti ve Maxwell Maltz'ın gözlemi
(03:52) Gerçek süre: Lally'nin çalışması ve kişisel değişkenlik
(05:05) Neye alıştığımız neden önemli: ipucu, sabitlik ve karar
(06:38 ) Plato dönemi: ödüller azalınca ne olur?
(08:03) Kaçış yolunu zorlaştırmak ve Odysseus'un halatı
(09:54) Antrenör mü, arkadaş mı? Denetim bitince ne olur?
(11:36) Kötü alışkanlıklar ve "yolu değil, engeli tasarlamak"
(12:30) Biyoloji, genetik ve arazinin eğimi

Kaynaklar

Maxwell Maltz — Psycho-Cybernetics (1960)

Lally, P., van Jaarsveld, C. H. M., Potts, H. W. W., & Wardle, J. (2010). How are habits formed: Modelling habit formation in the real world. European Journal of Social Psychology, 40(6), 998–1009.

Lally, P., Wardle, J., & Gardner, B. (2011). Experiences of habit formation: A qualitative study. Psychology, Health & Medicine, 16(4), 484–489.

Time to Form a Habit: A Systematic Review and Meta-Analysis of Health Behaviour Habit Formation and Its Determinants. Healthcare, 2024.

Homeros — Odysseia

İletişim

[email protected]

https://www.instagram.com/cenanhep⁠⁠⁠

Bu bölümde dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunu (DEHB) tanı açısından sorgulayıcı bir gözle ele alıyoruz. 

Yanıt aradığımız sorular:

• Bir test, bir kişide DEHB olduğunu kesin olarak söyleyebilir mi?
• Pahalı dikkat testleri yaptırmaya değer mi?
• Psikolojik testler aslında neyi ölçüyor?
• DEHB neden bir "dopamin eksikliği" değil de farklı çalışan bir sistem?
• Aynı dikkat yapısı neden kimi için iyi, kimi için kötü?
• "Beklemeye tahammülsüzlük" gündelik hayatta nasıl görünüyor?
• DEHB toplumda ne kadar sık — ve neden bu kadar çok insan kendinde görüyor?

İçerik

(00:00) Giriş ve bilyeler
(02:12) Testle DEHB tanısı konur mu?
(05:50) Hepimizin bir dikkat puanı var
(07:03) Eksiklik değil, farklılık
(09:48) Beklemeye tahammülsüzlük
(11:48) Herkesin mi dikkati eksik?

Kaynaklar

Goddard, H. H. (1917). Mental Tests and the Immigrant. Journal of Delinquency, 2, 243-277.

Marx, I., Hacker, T., Yu, X., Cortese, S., & Sonuga-Barke, E. (2021). ADHD and the Choice of Small Immediate Over Larger Delayed Rewards: A Comparative Meta-Analysis. Journal of Attention Disorders, 25(2), 171-187.

Song, P., Zha, M., Yang, Q., Zhang, Y., Li, X., & Rudan, I. (2021). The prevalence of adult attention-deficit hyperactivity disorder: A global systematic review and meta-analysis. Journal of Global Health, 11, 04009.

İletişim

[email protected]

https://www.instagram.com/cenanhep⁠⁠⁠

Bu bölümde sevdiklerimize neden yalan söylediğimizi, suskunluğun ne zaman bir yalana dönüştüğünü ve kırılan güvenin nasıl onarılabileceğini ele alıyoruz.

Yanıt aradığımız sorular:

• Her yalan kötü müdür?
• Sevdiğimiz kişilere neden yalan söyleriz?
• Bir şeyi söylememek de yalan sayılır mı?
• Doğal mahremiyet ile bir şeyi örtbas etmek arasındaki sınır nerede?
• Aldatma yaptıysak partnerimize itiraf etmeli miyiz?
• Kırılan güven gerçekten onarılabilir mi?

İçerik

(00:00) Giriş ve yalanların ağırlığı
(01:55) Prososyal yalan, antisosyal yalan ve radikal dürüstlük
(04:10) Yakınlarımıza neden yalan söyleriz?
(07:02) Söylememek de yalan mıdır?
(07:37) Doğal mahremiyet mi, örtbas mı?
(09:56) Aldatma ve itiraf
(12:17) Kırılan güvenin onarımı

Kaynaklar

DePaulo, B. M., Kashy, D. A., Kirkendol, S. E., Wyer, M. M., & Epstein, J. A. (1996). Lying in everyday life. Journal of Personality and Social Psychology, 70(5), 979-995.

DePaulo, B. M., & Kashy, D. A. (1998). Everyday lies in close and casual relationships. Journal of Personality and Social Psychology, 74(1), 63-79.

Blanton, B. (1994). Radical Honesty: How to Transform Your Life by Telling the Truth. Sparrowhawk Publications.

Winnicott, D. W. (1971). Playing and Reality. Tavistock Publications.

Giacobbi, M., & Lalot, F. (2025). Unpacking trust repair in couples: A systematic literature review. Journal of Family Therapy, 47(1), e12483.

İletişim

[email protected]

https://www.instagram.com/cenanhep⁠⁠⁠

Bu bölümde yalan söylemeyi nörobilim bakışıyla ele alıyoruz.

Yanıt aradığımız sorular:

• İnsanlar günde ortalama kaç kez yalan söyler?
• Yalan söylemek sadece insana özgü bir beceri mi?
• Çocuklar yalan söylemeyi kaç yaşında öğreniyor?
• Cezalandırıcı yetiştirme tarzı dürüst çocuklar mı, yoksa daha iyi yalancılar mı yetiştiriyor?
• Yalan söylerken beynimizde tam olarak neler oluyor?
• Beynimiz tekrarlanan yalanlara alışıyor mu?
• Bedensel ipuçlarına bakarak yalan tespit etmek gerçekten mümkün mü?

İçerik

(00:00) Günde kaç yalan söylüyoruz?

(02:07) Hayvanlarda yalan ve Makyavelist Zeka

(05:33) Çocuklarda yalanın gelişimi

(08:11) Yalanın bilişsel maliyeti ve beyin bölgeleri

(11:08) Beyin sahteciliğe nasıl alışıyor?

(13:53) Othello hatası ve poligrafın güvenilirliği

Kaynaklar

Wheeler, B. C. (2009). Monkeys crying wolf? Tufted capuchin monkeys use anti-predator calls to usurp resources from conspecifics. Proceedings of the Royal Society B, 276(1669), 3013-3018.

Byrne, R. W., & Whiten, A. (Eds.) (1988). Machiavellian Intelligence: Social Expertise and the Evolution of Intellect in Monkeys, Apes, and Humans. Oxford University Press.

Dunbar, R. (1996). Grooming, Gossip, and the Evolution of Language. Harvard University Press.

Talwar, V., & Lee, K. (2011). A punitive environment fosters children's dishonesty: A natural experiment. Child Development, 82(6), 1751-1758.

Talwar, V., & Lee, K. (2002). Development of lying to conceal a transgression: Children's control of expressive behaviour during verbal deception. International Journal of Behavioral Development, 26(5), 436-444.

Garrett, N., Lazzaro, S. C., Ariely, D., & Sharot, T. (2016). The brain adapts to dishonesty. Nature Neuroscience, 19(12), 1727-1732.

Tavris, C., & Aronson, E. (2007). Mistakes Were Made (But Not by Me): Why We Justify Foolish Beliefs, Bad Decisions, and Hurtful Acts.

Machiavelli, N. Prens (Türkçe çeviri).

İletişim

[email protected]

https://www.instagram.com/cenanhep⁠⁠⁠

Bu bölümde, iki yıldır konuştuğumuz tüm meselelerin arkasında duran büyük soruyu doğrudan ele alıyoruz: Hayatın bir anlamı var mı?

İçerik

(00:00) Giriş: Elli bölüm, bir soru
(01:36) İki uyarı
(02:43) Albert Camus
(06:28) Sisifos ve absürt
(08:29) Üç seçenek ve isyan
(09:29) Felsefi mi, depresif mi?
(10:35) Hayat boş, Kerem Yılmazer ve Camus
(12:38) Elli bölüm ve Sisifos ritüeli

Kaynaklar

Albert Camus — Sisifos Söyleni (çev. Tahsin Yücel, Can Yayınları)

Albert Camus — Stanford Encyclopedia of Philosophy

Olivier Todd — Albert Camus: A Life (Camus biyografisi)

Homeros — İlyada, 6. Kitap

Steger, M. F., Frazier, P., Oishi, S., & Kaler, M. (2006). The Meaning in Life Questionnaire: Assessing the presence of and search for meaning in life. Journal of Counseling Psychology, 53(1), 80–93.

Kerem Yılmazer - Hayat Boş (1976, Söz: Ülkü Aker)

İletişim

[email protected]

https://www.instagram.com/cenanhep⁠⁠⁠