
Sign up to save your podcasts
Or


Episode 34 : Lop
Ai vist lo lop, la lèbre e lo rainal que fasián lo torn de l’aubre…
Aujourd’hui, on parle du loup.
Lo lop es aquela bèstia negra que se pòt dire tanben corta-aurelha o, coma l’ors, pè-descauç, mas tanben un homme rapace, sordidement avare, extrêmement laborieux ; une sorte d’ulcère ; un jeu à la queue leu leu : a la coa-de-lop ; un loup de mer, une perche de mer ; un poisson : carroça, drelinhin, lobàs ; un pesolh (un pou), un barban per una noiriça ; un outil de foulon, un diable, une machine à carder avec des dents ; ou, encore, la lucarne d’un toit : la gòrja-de-lop, un lobet.
Se pòt cridar al lop : al lop, al diable lo lop ; o, coma a Narbona : a z-op, a z-op, a-z-op ! Fòc, fòc, fòc a la coga del lop
Anèssetz pas embarrar lo lop dins lo pargue : enfermer le loup dans la bergerie.
Podètz caminar al pas del lop, a pas de lop.
Faire lo gos e lo lop (le chien et le loup), aquò’s cambiar d’idèa de longa.
Lo calabrun (crépuscule) es lo moment de la jornada entre gos e lop.
La luna es la lantèrna dels lops; òm pòt èsser conegut coma lo lop blanc o faire de mal coma un lop gris. Qual a las còstas en long coma lo lop a de moviments un pauc regdes (raides). En Roèrgue, l’ivèrn, arriba qu’ecire coma lo paire dels lops : il fait alors une tourmente de neige diabolique (ecirar = souffler en soulevant la neige (vent) / ecir = vent de neige).
Se pòt plantar una vinha a trauc de lop : planter une vigne en faisant des fosses au lieu de sillons. Aquel qu’a cridat o jaupat al lop, a pas mai de votz e poirà pas dire unes provèrbis lobatièrs :
Lo gos n’a jamai manjat lo lop.
Jamai un lop non manja l’autre.
Quora un lop manja l’autre, prenèm garda a nautres.
La fam fa sortir lo lop del bòsc.
Tot lop morís dins sa pèl
Los lops fan pas d’anhèls.
E poirà pas tanpauc cantar :
Lop, lop, manjaràs pas de mas filhetas
Lop, lop, manjaràs pas de mos garçons.
Episode 33 : A picasE ben, pauròts, aquesta cronica es fotuda coma un ase de picas mas coparem pas a pica, nous ne changerons pas brusquement de sujet, que sèm pas de pica-pelada des mauvaises langues même si nous croisons al manja-dreit (buffet) de l’Ostal Occitan de Narbona un pica-assièta, un cèrca-dinnar o se ne vira (s’il le faut) un pica-al-sòl : un cantonnier de grande route ou d’autoroute, mas dins lo tresòr dòu Felibrige, lo Frederic Mistral citava pas las autorotas !Lo pica-aucèl es siá lo seniçon, le séneçon (une plante), siá lo farçum, une farce d’herbes et de viandes hachées ; un picabarral est un coup donné sur une futaille alara que lo pica-taulièr se tanca a l’estanquet dins l’espèra que se li paguèsse una cantina (bouteille) de picapol (de Picpoul, le vin) ; lo pica-brot es un aucelon, le bouvreuil e la pica-en-tèrra es una perditz de mar, la perdrix à collier; lo pica-formiga es un aucèl grimpaire ; lo pica-verna est un oiseau d’hiver qui se tient sous les aunes pour y chercher la nourriture dans les chatons (chaton d’un arbre : inflorescence souple, généralement pendante, caractéristique de certains arbres). Lo pica-bròca est la larve des insectes qui attaquent les pousses d’arbre. Lo pica-crosta est le couteau dont on se sert pour chapeler la croûte du pain, mas pòt tanben designar une épée rouillée, une rapière ; lo pica-en-pansa es çò que vos pòt emplenar la pansa : se pòt faire a pica-mandil, a aquel que manja lo mai, mas al molin de Picatalent quand i a de blat, manca de vent ; la pica-estrecha est un pic à lame étroite et courbe ; lo picagrapa est un maillet pour battre le plâtre alara que lo pica-mòta est un maillet pour rompre les mottes de terre ; lo pica-pè se ditz en francés : le perce-oreille ; un pica-peirièr trabalha las pèiras ; e un darrièr conselh : mesfisatz-vos dels pica-pebres : los rebecaires permanents (ceux qui se rebiffent tout le temps).
Episode 32 : Raca
Una cronica que vos arracarà pas brica de l’aver escotada a l’entorn del mot raca qu’a mai d’un sens :
– la grapa, la gaspa : la rafle, la grappe dont on a enlevé les grains
– la rapuga : la grappe de raisin
– l’asena, lo lièrpi, lo retruèlh : le marc de vendange
– la radassa : une eau de vie de mauvaise qualité
– la malandra : une épidémie en Guyenne
– brutlar de raca : distiller le marc à la vapeur
– passar sus la raca : passer du vin ou de la piquette sur le râpé (Raisin nouveau qu’on met dans un tonneau pour raccommoder le vin quand il se gâte)
– nòble passat sus la raca : gentilhomme fait à la hâte
– monsur passat sus la raca : monsieur sans rentes, bourgeois qui vit dans la gêne
– faire la raca : faire le diable à quatre (faire du tapage), faire merveille ou être en bonne convalescence
– hèr raca, en gascon : sentir mauvais
– malaraca : malepeste
– n’es qu’una raca : ce n’est qu’une rosse
– la racassa : le mauvais marc de raisin
– la rafatalha : le rebut, la lie
– la racadura : ce qu’on a grappillé
– la racada : le marc d’une pressée de raisin ; ou l’eau dans laquelle on a fait bouillir du marc pour aviner un tonneau ou la décoction de rameaux et de baies de genévrier pour le même usage.
Episode 31 : Bèla
La bèla pòt designar la reina de las abelhas. Se li ditz : pausa, bèla ! En tustant sus vases d’aram per la convidar a se pausar endacòm.
Mistral nos parla de la bèla de jorn, la fleur appelée le liseron tricolore ou la belle de jour ; nos parla tanben de la bèla de l’alba, una planta que sas flors se dubrisson als primièrs rais del solelh e de son contrari la bèla de nuèit que vei sas flors se dubrir lo ser.
La bèla-dòna se sona tanben l’èrba empoisonada.
L’autor del Tresaur nos presenta la Bèla de Mai : jove filha vestida de blanc, coronada de flors, un ramelet a cada man qu’al mes de mai pren la pausa al canton d’una carrièra sus un sèti (siège) levat e sas collègas demandan la pèça als passants. Se podiá escambiar una pèça contra un poton de la bèla.
Nos conta tanben la fèsta de la Bèla-Estela a Pertús en Vau Clusa, la velha d’Epifania. Se passejan brancas enflambadas que representan l’estela dels reis mages sus un carri. La manifestacion èra presidida per l’abat de la joinessa qu’aviá una escòrta de 24 joves en costume latin, portaire de bròcs ondrats de franjas mirgalhadas. Los tres reis seguissián l’abat e d’autres grops executavan divèrses exercicis provençals, mas ne vos podèm pas dire mai sus aqueles exercicis. Lo carri èra tirat per uèit muòlas e sus el se teniá un jove dins un ensarri banhat. La fola seguís e tusta lo carri a còps de bròcs : mocan la bèla-Estèla. D’aprèp un etnològue, la fèsta vendriá d’una idèia dels princes dels Bauces que se disián venir en dreita linha dels Reis mages. Una plan bèla istòria !
Episode 30 : Pòrc gras !
Pòrc gras, t'ai crompat te vòli pas vendre ! Pòrc gras, t'ai crompat, te vòli manjar !
Aujourd’hui, on parle du porc.
Òm pòt èsser lord coma un pòrc (lord/brut = sale) o gras coma un pòrc, o encara bèstia coma un pòrc !
Grand pòrc, gròs pòrc son pas de tèrmes d'amabilitat. Lo primièr pòrc al nauc (lo nauc : l’auge, la mangeoire), c'est le gros bonnet, un personnage important, le chef que voldriá lo pòrc e mai l'argent qui souhaiterait avoir l'argent et la marchandise en daissant lo monde barrutlar coma un pòrc malaut : rôder sans but.
Òu, cresi pas qu'agem gardat los pòrcs amassa, nous n'avons pas élevé les cochons ensemble. Devon aver tuat son pòrc, coneisson res : se dit des gens hautains. E nòstre pòrc, ne'n vòlon pus : se dit pour un cadeau maladroitement offert. Aquel present pòt èsser la coa del pòrc : recevoir les hommages du voisinage, allusion à un usage féodal qui consistait à présenter au seigneur la queue du cochon qu'on tuait. Los pòrcs negres, aquò's l'escais (le surnom) del monde de Sant-Andrieu de Sangonis e d'Adissan dins Erau.
Mas lo pòrc val pas un escut que non l'age manjat o begut. Pòrc gras romp lo jaç. A Sant-Adrieu, lo pòrc al riu : à la Saint-andré, on tue le porc gras et on va laver ses tripes à la rivière. Per sant-Martin, tua ton pòrc e convida ton vesin. Cada pòrc a son sant Martin, cada coquin son missant maitin (o matin). Qual manja pòrc, manja sa mòrt. E lo pòrc dona qu'aprèp sa mòrt.
Episode 29 : En plaça !
Vos cal demorar en plaça qu’ara es l’ora d’escotar unes provèrbis posats dins lo grand diccionari del Mèstre Frederic Mistral per un grand jòc de cadièras musicalas :
– Plaça soleta es senhoriá
– qual va a la caça pèrd sa plaça ; qual a bon ponhet la torna aver
– sèm en ivèrn : qual quita sa plaça la pèrd
– sèm en estiu : qual pana una plaça la dèu
– Uèi es sant Robèrt : qual se lèva de sa plaça la pèrd.
– Uèi es santa Colomba : qual se lèva de sa plaça, ié retorna
– Ren non demòra en plaça : çò qu’un daissa, l’autre l’amassa.
Episode 28 : Piu-piu
Uèi parlam d’aucèls. Aujourd’hui, on parle d’oiseaux. Avec de nombreuses espèces que je ne connaissais pas avant d’enregistrer cette chronique. Si vous souhaitez avoir la version écrite et orale de la chronique pour faire plus de recherches, vous pouvez les retrouver sur le site internet de Ràdio Lengadòc Narbonne, ou sur toutes les plateformes d’écoute, en tapant le nom de l’émission : Nòstra lenga es un tresaur.
Doncas, los aucèls piulan : piu-piu, totjorn viu ! De tot biais, val mai piular que fiular. Fiular veut dire siffler.
Lo vèrb piular a mai d’un sens : piauler, geindre, gazouiller plaintivement, appeler avec un appeau, siffler, caqueter. Piulejar significa tanben gazouiller, pépier
Lo piulaire es un tiron fiulaire, un canard siffleur. La piulana o fista-gavòta o gròs piulin es un Anthus de Richard, vesètz ? Alara que lo piulin d’aiga es plan logicament l’anthus aquaticus e lo piulin de montanha l’anthus rufus ou rousseline.
Lo piu-piu es un pipit, una mena de lauseta ; lo piu-piu maurèl est le pipit obscur e lo piu-piu rossèl, le pipit rousseline.
Lo piulant est une espèce des oiseaux des marais dans l’Aude e se ditz ; quilhat sus sos cambilhs (dressé sur ses jambes) coma lo piulant.
En Gasconha, se ditz : a la piula ! Il est gris et entre deux vins alara qu’en Roèrgue lo piulàs designa lo gau-galin : le coquelicot.
Episode 27 : La pèl
Dins los episòdis passats, parlàvem del mot “pel”. Dans les deux épisodes précédents, nous parlions du mot “pel”. Uèi parlarem del mot “pèl”. Aujourd’hui, nous parlerons du mot “pèl”. Oui oui, ce n’est pas pareil. Lo pel, avec un e fermé la pèl avec un e ouvert. Lo pel, c’était les cheveux, ou le poil. Tandis que la pèl signifie la peau.
Jos la pèl, se trapa l’ase. Mas es pas uèi que vos direm lo conte de la Pèl d’Ase, l’histoire de Peau-d’âne. Zo sus la pèl : haro sur le baudet ! Aviatz que de respondre coma cal a la devinhòla :
Qu’es aquò, qu’es aquò ? Pèl mòrta, sauta valat : e ben, los solièrs de cuèr brave monde !
La pèl mòrta : les durillons ; la primièra pèl : l’épiderme ; la pèl de gat : la peau de chat, la peau de chagrin tirée d’un poisson de mer ; la pèl de castanha, la pelure de châtaigne ; la pèl de sèrp : la mue du serpent ; la pèl virada : personne versatile, qui change d’opinion politique, renégat, apostat ; la pèl d’un topin de lait, la pellicule du lait bouilli ; prendre una pèl :se soûler, s’enivrer ; faire una pèl de rire : rire à coeur-joie ; i daissar la pèl : comme en français, y laisser sa peau, y trouver la mort ; se levar la pèl : se tuer au travail ; val res dins sa pèl : il est toujours malade ; susar las sèt pèls : transpirer excessivement ; venir de sèt pèls : rougir, pâlir et blêmir ; levar las sèt pèls : injurier à outrance ; Frederic Mistral nos ditz que las femnas an sèt pèls : les femmes se plaignent de peu de choses et résistent beaucoup ; levar las nòu pèls : écorcher jusqu’aux os, gruger ; lo diable ta pèl ! Que le diable t’emporte !
Episode 26 : Lo pel (2/2)
Uèi, parlam de pel. Coma la setmana passada. Aujourd’hui, on parle du mot “pel”, comme la semaine dernière. Çaquelà, aquesta setmana, cependant, cette semaine, on aborde plutôt le mot au sens de poil. Car lo pel, au singulier, veut dire les cheveux (comme vu la semaine dernière), mais cela veut aussi dire le poil.
Aquesta rubrica serà a rèire-pel : à contre-poil, e a rebors de pel, à rebrousse-poil vist que fa pas un pel d’aire.
Una cronica doncas a se derrabar lo pel, à s’arracher les cheveux
Episode 25: Lo pel (1/2)
Uèi, parlam de pel. Aujourd’hui, on parle de cheveux. Les cheveux, en occitan, c’est lo pel, c’est singulier.
Aquesta rubrica a tira-pelses, vos parlarà :
del long pel, les cheveux longs ; lo pel ponchut, les cheveux plats ; lo pel aigre, le poil hérissé ; lo pel espelofit : les cheveux ébourrifés ; lo pel folet, folatin, le poil follet ; lo gròs pel : les cheveux épais ; lo pel blond, blond ou blanc, blanc o negre, noir ; lo pel amechit : le cheveu gras ; lo pel de milh : le pistil du maïs ; lo pel de somessa : le sarment de vigne ; un pel de vent : un souffle de vent, un brin d’air.
From the publisher's feed