OLEJ W GŁOWIE | Psychologia, Kultura i Mechanizmy

Czy winę można odziedziczyć po ojcu? A jeśli nie po ojcu, to po rodzinie, narodzie, partii? W rozmowie Wojciecha Cejrowskiego z Kubą Wojewódzkim to pytanie wraca raz po raz: w języku antropologii, Biblii i historii Polski.

Rozbieram tę debatę na mechanizmy: etykietowanie, ideologię i winę przenoszoną z pokolenia na pokolenie. Bez ogłaszania zwycięzcy.

Łączymy kropki pomiędzy:

• etykietą, która załatwia za rozmówcę cały argument („resortowe dziecko”, „czerwony”, „tęczowy”, „niemieckie medium”),
• „winą dziedziczoną” i pytaniem, czy dziecko odpowiada za to, kim był jego ojciec,
• wrogiem w woreczku, czyli sposobem, w jaki ideologia sortuje ludzi po kolorze, orientacji i kapitale zagranicznym,
• Wołyniem, Jedwabnem i argumentami dobieranymi do z góry przyjętej tezy,
• mediami, spektaklem i pytaniem, czy słuchamy rozmowy, czy jesteśmy produktem.

Na końcu odwracam kierunek: co dzieje się we mnie, kiedy ktoś tak mnie drażni?

Bądźmy w kontakcie! 👇
Kontakt: [email protected]
Instagram: olej.w.glowie

Czy romantyzm zabija człowieka, czy tylko nie zostawia w nim miejsca na nic innego? A jeśli Wokulski oddał wszystko, to czy się poświęcił, czy po prostu zaangażował?

Wracam do Lalki Bolesława Prusa po seansie kinowej ekranizacji Macieja Kawalskiego, w czasie gdy Netflix przypomniał Polsce o Wokulskim. Mam notatki z jednego wieczoru i kilka pytań, na które ten odcinek nie ma gotowych odpowiedzi (ja też nie).

Łączymy kropki pomiędzy:

• Wokulskim, który żyje w dwóch epokach naraz: romantyzm ma w biografii, pozytywizm w księgach rachunkowych
• arystokracją, która ma majątek, wykształcenie i nazwisko, ale nie ma napędu, oraz Ochockim, który marzy o maszynie latającej, a z codziennością nie ma nic wspólnego
• troską i wielkim gestem, czyli dlaczego niespodzianka na rocznicę jest łatwiejsza niż trzy lata rozładowywania zmywarki bez komentarza
• zauroczeniem i zamroczeniem, czyli Rzeckim, Frommem i Kierkegaardem w jednej rozmowie o miłości
• kurą, świnią i Izabelą Łęcką: poświęceniem, zaangażowaniem i miłością, która potrafi powiedzieć „nie zatrzymam cię"

Bądźmy w kontakcie! 👇
Kontakt: [email protected]
Instagram: olej.w.glowie

Kiedyś pytało się: „Czy mógłbyś wynieść śmieci?". Dziś: „Czy chciałbyś?". Jedno słowo, a obowiązek staje się kwestią nastroju, i to nie tylko wobec innych, ale też wobec samego siebie.

W tym odcinku komentuję wybrane wątki z rozmowy z prof. Marcinem Matczakiem: skąd wzięła się nasza podejrzliwość wobec norm i autorytetów, dlaczego postanowienia się nie trzymają i co zostaje, kiedy zdejmiemy z siebie wszystkie role. A jeśli normy nie są przeszkodą dla wolności, tylko jej warunkiem?

Łączymy kropki pomiędzy:

• „mógłbyś" a „chciałbyś", czyli jak obowiązek stał się kwestią ochoty
• celomanią a Viktorem Franklem i wieczną teraźniejszością Byung-Chul Hana
• eksperymentem Milgrama, Nietzschem i influencerem, który zajął miejsce autorytetu
• autentycznością a cebulą ze Shreka: co zostaje po zdjęciu wszystkich ról
• regułą benedyktyńską a poradą „wstawaj o 4:00", czyli systemem a pojedynczą normą

Bądźmy w kontakcie! 👇

Kontakt: ⁠[email protected]⁠

Instagram: ⁠olej.w.glowie⁠

Kiedy prosisz ChatGPT o napisanie trudnego maila, co tak naprawdę robisz? I — pytanie znacznie mniej wygodne — co przez to robisz ze sobą?

Ten odcinek wyrósł z kursu „Human agency and responsibility in the age of creative machines", w którym brałem udział na uniwersyteckim szkoleniu w Alicante. Punktem wyjścia są dwa łacińskie słowa: facere, czyli wytwarzać, oraz agere, czyli działać i stawać się kimś przez to, co się robi. Prawie cała dzisiejsza rozmowa o sztucznej inteligencji toczy się po stronie facere — czy wynik jest dobry, szybki, tańszy. Pytam, co dzieje się po drugiej stronie, po stronie wprawy, charakteru i osądu, których nie da się wygenerować.

Łączymy kropki pomiędzy:

• łacińskim rozróżnieniem agere i facere a różnicą między gotowym produktem a procesem, który nas kształtuje,
• rzemieślnikiem po tysiącu stołów a kimś, kto tysiąc razy kliknął „generuj",
• badaniem Microsoft Research i Carnegie Mellon na 319 pracownikach wiedzy a zależnością: im większe zaufanie do AI, tym mniej krytycznego myślenia,
• zjawiskiem automation bias a tym, dlaczego nie sprawdzamy odpowiedzi, które brzmią kompetentnie,
• GPS-em, kalkulatorem i autokorektą a pytaniem, czy osąd moralny też można oddać jak orientację w terenie,
• pojęciem moral deskilling Shannon Vallor a bronią autonomiczną, cyfrową wielozadaniowością i robotami opiekuńczymi,
• dylematem dwóch samochodów autonomicznych a badaniem „The Social Dilemma of Autonomous Vehicles" i eksperymentem Moral Machine,
• algorytmami banku, rekrutacji i ubezpieczyciela a decyzją, za którą nie stoi już żaden człowiek,
• pytaniem firmy Anthropic o ludzkie spełnienie w świecie, w którym maszyna wykona większość wartościowej ekonomicznie pracy, a powrotem do sokratejskiej ciekawości.

Bądźmy w kontakcie! 👇

Kontakt: [email protected]

Instagram: olej.w.glowie

Czy kiedykolwiek złapałeś się na tym, że sięgasz po kolejną tabliczkę czekolady nie z głodu, tylko dlatego, że coś w środku domaga się natychmiastowego znieczulenia? A czy w rozmowie z bliskimi zdarza Ci się czekać nie na to, co powiedzą, tylko na przerwę, w której wreszcie powiesz coś o sobie?

Ten odcinek nagrałem w drodze, schodząc nocą ze wzgórza Santa Bárbara w hiszpańskim Alicante, gdzie byłem na uniwersyteckim szkoleniu ze sztucznej inteligencji. Punktem wyjścia jest jedno zdanie, które usłyszałem tam kilka dni wcześniej od dziewiętnastoletniej Estonki: „Jestem zbyt szczęśliwa, by jeść słodycze". Proste, a odsłania mechanizm, o którym większość z nas nie chce rozmawiać — jedzenie emocjonalne, układ nagrody, dopaminę i nierozpoznane przez lata ADHD.

Łączymy kropki pomiędzy:

• dwiema tabliczkami czekolady dziennie w liceum a neurobiologią układu nagrody i ADHD,
• jedzeniem emocjonalnym a regulowaniem lęku, smutku i poczucia samotności,
• „narcyzmem konwersacyjnym" twórców a biologiczną regułą dwojga uszu i jednych ust,
• dumą z bycia Polakiem a niezręcznością wypowiedzenia tego na głos w międzynarodowym gronie,
• sztuką promptowania modeli językowych a tezą Wittgensteina, że granice mojego języka są granicami mojego świata,
• filmem, który broni się bez dźwięku, a prawdą o człowieku, która nie mieści się w słowach.

Bądźmy w kontakcie! 👇Kontakt: [email protected]Instagram: olej.w.glowie

Czy algorytm naprawdę cię rozumie, czy po prostu stał się najdoskonalszym pochlebcą w historii ludzkości? Zamiast konfrontować się z trudną prawdą w relacjach z ludźmi, coraz częściej uciekamy do cyfrowej wyroczni, która nigdy nie ocenia, zawsze przytakuje i bezwzględnie utwierdza nas we własnych złudzeniach.

Łączymy kropki pomiędzy:

• zjawiskiem AI sycophancy a naszą podświadomą potrzebą unikania odrzucenia i krytyki,

• historyczną ewolucją autorytetów według Yuvala Noaha Harariego – od kapłanów i szamanów, przez terapeutów, aż po bezduszne modele językowe,

• antropomorfizacją technologii a lękiem młodych dorosłych przed wchodzeniem w ryzykowne, wymagające relacje międzyludzkie,

• konstruowaniem promptów jako testem samopoznania: dlaczego precyzja pytania obnaża to, czego w sobie nie przepracowaliśmy,

• sokratejską mądrością a zanikającą w kulturze natychmiastowych odpowiedzi zdolnością do tolerowania własnej niewiedzy.

Bądźmy w kontakcie! 👇

Kontakt: ⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠wo⁠⁠[email protected]⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠

Instagram: ⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠olej.w.glowie⁠

Czekasz na idealne warunki, lepszy moment i gwarancję, że nikt cię nie oceni? Bezpieczeństwo jest wygodnym portem, ale woda stojąca w miejscu w końcu zamienia się w bagno.

W tym odcinku dekonstruujemy iluzję strefy komfortu, sprawdzamy, dlaczego za każdą próbę zatrzymania życia płacimy własną tożsamością i dlaczego kalkulacja zysków rzadko idzie w parze z poczuciem sensu.

Łączymy kropki pomiędzy:

• różnicą między strachem a lękiem – i dlaczego odwaga nie wymaga braku obaw,

• pułapką bezpiecznego portu a syndromem odraczanego życia („poczekam, aż urosną mi skrzydła”),

• metaforą stabilizacji motyla – co tracisz, gdy wybierasz nienaruszalny spokój,

• rozróżnieniem Władysława Bartoszewskiego: dlaczego to, co najbardziej warto zrobić, rzadko przynosi natychmiastowy zysk,

• społecznym lękiem przed byciem posądzonym o „lizusostwo” a mocą autentycznej wdzięczności.

Bądźmy w kontakcie! 👇

Kontakt: ⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠wo[email protected]⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠

Instagram: ⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠olej.w.glowie⁠

Czy potrafisz kochać kogoś tak dojrzale, by kibicować jego odejściu? Największym błędem, jaki popełniamy w relacjach – zarówno wychowując dzieci, jak i budując związki – jest mylenie troski z posiadaniem na własność.

W tym odcinku dekonstruujemy mit rodzicielskiej kontroli i przyglądamy się największemu paradoksowi wychowania: prawdziwym sukcesem relacji jest moment, w którym druga strona staje się w pełni samowystarczalna. Sprawdzamy, jak budować bezpieczne korzenie, nie podcinając skrzydeł, dlaczego „programowanie” człowieka rodzi opór oraz co poezja Khalila Gibrana i psychologia przywiązania mówią nam o sztuce bezwarunkowego odpuszczania.

Łączymy kropki pomiędzy:

• Poezją Khalila Gibrana („Twoje dzieci nie są twoimi dziećmi”) a psychologiczną potrzebą autonomii

• Metaforą korzeni i skrzydeł Jacka Walkiewicza w kontekście teorii bezpiecznej bazy Johna Bowlby’ego

• Tresurą i posłuszeństwem a budowaniem podmiotowej relacji opartej na ciekawości (analiza przypadku mycia zębów)

• Paradoksem dojrzałego rodzicielstwa: dlaczego najlepszy rodzic to ten, który staje się „zbędny”

• Lękiem przed stratą, żałobą i odwagą do powiedzenia bliskiej osobie: „Po prostu idź”

Bądźmy w kontakcie! 👇

Kontakt: ⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠[email protected]⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠

Instagram: ⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠olej.w.glowie

Czy popełnienie błędu automatycznie czyni Cię mądrzejszym człowiekiem? Prawda jest brutalna: porażka bez autorefleksji nie uczy niczego poza lękiem przed kolejnym działaniem.

W tym odcinku dekonstruujemy mit samorozwoju i sprawdzamy, dlaczego tak panicznie boimy się rys na własnym wizerunku. Przyglądamy się temu, jak słowa usłyszane w dzieciństwie kształtują nasz lęk przed kompromitacją, dlaczego potrzebujemy „świadka” naszych potknięć oraz jak japońska sztuka naprawiania porcelany złotem może uratować Twoją samoocenę.

Łączymy kropki pomiędzy:

• Mitem „nauki na błędach” a psychologiczną pułapką syndromu ofiary

• Badaniami nad Growth Mindset: dlaczego chwalenie za wrodzoną inteligencję blokuje rozwój

• Spowiedzią, psychoterapią i potrzebą bezpiecznego zwerbalizowania wstydu

• Porysowanym monitorem Tomasza Raczka a japońską filozofią Kintsugi i Wabi-sabi

• Myślą Viktora Frankla o tym, że to nie wydarzenia nas definiują, lecz nasza odpowiedź na nie

Bądźmy w kontakcie! 👇

Kontakt: ⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠[email protected]⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠

Instagram: ⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠olej.w.glowie

W 1688 roku szwajcarski lekarz Johannes Hofer zdiagnozował nostalgię jako śmiertelną chorobę fizyczną. Dziś tęsknota za minionym czasem nie jest już jednostką chorobową, ale wciąż potrafi paraliżować naszą teraźniejszość. W tym odcinku podcastu OLEJ W GŁOWIE rozkładamy na części pierwsze zjawisko tożsamości w czasie i pytamy wprost: czy człowiek, którym byłeś kilka lat temu, to wciąż ta sama osoba?

Zamiast powierzchownego sentymentalizmu, sięgamy po narzędzia filozofii analitycznej, psychologii poznawczej i etyki. Sprawdzamy, dlaczego ludzki mózg obsesyjnie generuje alternatywne scenariusze życia, jak błąd perspektywy wstecznej zmusza nas do niesprawiedliwych samoocen oraz czym różni się bierne rozpamiętywanie od dojrzałego przekształcenia własnej narracji biograficznej.

Łączymy kropki pomiędzy:

• Teorią tożsamości osobowej Dereka Parfita a odpowiedzialnością moralną: Dlaczego ciągłość psychiczna nie jest wartością stałą, lecz stopniowalną? Analizujemy, czy mamy prawo sądzić przeszłego siebie dzisiejszymi standardami etycznymi i poznawczymi.

• Nostalgią jako mechanizmem przetrwania: Jak ewolucyjna tęsknota za domem i przeszłością przekształciła się we współczesne narzędzie budowania rezyliencji psychicznej i poczucia sensu.

• Myśleniem kontrfaktycznym a mitem „Drogi niezapewnionej”: Dlaczego wiersz Roberta Frosta stał się największą literacką pomyłką interpretacyjną i w jaki sposób iluzja „lepszych wyborów” odbiera nam sprawczość tu i teraz.

• Błędem perspektywy wstecznej (hindsight bias): Mechanizmy umysłu, które sprawiają, że przeszłe decyzje wydają się oczywiste dopiero po fakcie – i dlaczego wpadamy przez to w pułapkę nadmiernego samokrytycyzmu.

• Radykalnym samowybaczeniem według Freda Luskina: Dlaczego wybaczenie samemu sobie nie oznacza wymazania faktów, lecz zmianę relacji z własną historią i przejście od roli ofiary przeszłości do autora teraźniejszości.

Zapraszam do analizy mechanizmów pamięci, tożsamości i procesów, które pozwalają zamknąć przeszłe rozdziały bez wypierania własnych doświadczeń.

Bądźmy w kontakcie! 👇

Kontakt: ⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠[email protected]⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠

Instagram: ⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠olej.w.glowie