Mae’r bennod hon yn canolbwyntio ar Sarah Jane Rees (1839-1916), y fenyw amryddawn o Langrannog a fabwysiadodd yr enw Cranogwen.

Trafodwn ychydig o’i hanes rhyfeddol, gan gynnwys ei hymwneud â diwydiant morwrol Cymru, a’r ffaith iddi herio a goresgyn rhagfarn yn sawl maes mewn cymdeithas a oedd yn rhywiaethol iawn. Edrychwn ar ddetholiad o’i cherddi, gan ddechrau â’r bryddest ‘Y Fodrwy Briodoasol’ a ddaeth yn fuddugol yn Eisteddfod Genedlaethol Aberystwyth yn 1865, a hithau wedi curo dau o feirdd gwrywaidd enwocaf y cyfnod, Ceiriog ac Islwyn. Ystyriwn ei chyfraniad pwysig fel golygydd Y Frythones a chawn gyfle i grybwyll hanes ei thaith lwyddiannus i’r Unol Daleithiau. Dyma gyfle i ystyried pwysigrwydd Dirwest yng Nghymru’r cyfnod hefyd . . . a chlywed am dueddiadau Piwritanaidd Richard Wyn Jones.

*

Cranogwen

This episode focuses on (1839-1916), the multi-talented woman from Llangrannog who adopted the name Cranogwen.

We discuss some of her amazing history, including her work in the Welsh maritime industry, and the fact that she challenged and overcame discrimination in several areas in a society which was extremely sexist. We look at a selection of her poems, beginning with the long free-metre poem ‘The Wedding Ring’, which was victorious in the Aberystwyth National Eisteddfod in 1865, as she beat two of the nation’s most famous male poets, Ceiriog and Islwyn. We consider her important contribution as the editor of Y Frythones and we have an opportunity to mention her successful trip to the United States. Here’s a chance to think about the importance of the Temperance movement in Wales as well . . . and to hear about Richard Wyn Jones’s puritanical tendencies.

Cyflwynwyd gan: Yr Athro Jerry Hunter a'r Athro Richard Wyn Jones

Cynhyrchwyd gan: Richard Martin ar gyfer Mimosa Cymru

Cerddoriaeth: 'Might Have Done' gan The Molenes

Darllen Pellach/Further Reading:

- Sarah Jane Rees, Caniadau Cranogwen (1870).

- Jane Aaron, Pur fel y dur [:] Y Gymraes yn Llên Menywod y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg (2013).

- Jane Aaron, Cranogwen (2024).