PrzySłowie

Wyjaśniamy, od czego naprawdę pochodzi nazwa szczypiorku i dlaczego wcale nie chodzi tu o jego ostry smak. Autor tłumaczy dawny mechanizm skubania i zrywania roślin oraz przedstawia, jak szczypior trafił do potocznej polszczyzny jako określenie chudej lub niedoświadczonej osoby. Dowiadujemy się także, skąd wzięło się powiedzenie, że ktoś jest "zielony" lub "nie ma zielonego pojęcia".

Odpowiadamy na pytania słuchaczy i przyglądamy się alkoholowym określeniom w języku polskim. Wyjaśniamy, jak słowo "jabol" powiązano z jabłkami oraz z jakiego powodu przyrostek -ol nadaje słowom lekceważący wydźwięk. Autor rozbija też na czynniki pierwsze powiedzenie "pijany jak bela" – przedstawia hipotezy o toczącej się beli materiału lub ciężkiej kłodzie drewna i obala popularny mit o węgierskim królu Beli.

Przyglądamy się słowu "subiekt", znanemu m.in. z powieści Bolesława Prusa. Wyjaśniamy pochodzenie tego określenia oraz pokazujemy, jak na przestrzeni lat zmieniały się relacje między sprzedawcą a kupującym. Autor analizuje zwroty używane w sklepach – od dawnego, uniżonego "czym mogę służyć" po współczesne "w czym mogę pomóc" – i wskazuje, jakie zjawiska kulturowe odpowiadają za te językowe przeobrażenia.

Wyjaśniamy, skąd bierze się określenie na mówienie nie wprost oraz jak powstał związek między słowem klucz a wykręcaniem prawdy. Audycja ukazuje opartą na zakrzywieniu metaforę ukrytą w wyrazach takich jak kłamstwo czy krzywda. Autor przedstawia drogę, jaką pokonały te słowa w polszczyźnie, zmieniając znaczenie od zwykłych kształtów do opisu nieszczerych zachowań.

Wyraz "tłumok" oznacza oczywiście osobę głupią i niezdolną. A słowo to pochodzi prawdopodobnie od czasownika "tłumić", czyli ściskać, zgniatać z przyrostkiem "-ok". Dlatego "tłumok" to również duży, nieforemny pakunek z rzeczy zawiniętych w jakiś materiał. Skojarzenie naszych przodków dotyczące osoby polegało na tym, że ktoś taki ma ściśnięty, ciasny umysł, a więc nie wykazuje się inteligencją. A skąd się wzięły takie słowa jak "głupi' czy "ciemniak"?

W tym odcinku przedstawiamy odpowiedź na pytanie o etymologiczne relacje między słowami trup i strup. Omówienie praindoeuropejskich form językowych związanych z czynnością tarcia, twardnieniem skóry oraz metaforą nieruchomości ciała. Materiał przypomina także dawne, nieużywane już dziś polskie słowa opisujące gojącą się ranę.

Słownikowe zagadki i etymologia słów, które używamy na co dzień. Wyjaśniamy historyczne znaczenia wyrazów oraz powiązania między nazwami części ciała a codziennym językiem. Przyglądamy się również pochodzeniu słowa "staw" - zarówno w kontekście zbiornika wodnego, jak i połączenia kości. Wyjaśniamy także, skąd wziął się "paznokieć", jak ewoluowało to pojęcie od dawnego słowa "nogieć" oraz jakie jest powiązanie między pazurami a szponami i spinką.

Zapis słowa oznaczającego pobranie się budzi sporo wątpliwości ortograficznych. Przegląd najważniejszych słowników języka polskiego pokazuje rozbieżności, jednak ostatecznie dopuszczalne są obie formy - zarówno z literą "h", jak i "ch". Słowo to kryje również niezwykłą historię. Jedna z hipotez wiąże je z ukraińskim określeniem na odświętny ubiór i ogarnięcie się, z kolei inna wskazuje na dawny żargon i dźwiękonaśladowcze odwołanie do cięcia nożem.

Praca pod ziemią i słowo sugerujące góry to zestawienie, które może zastanawiać. W audycji przyglądamy się lingwistycznym źródłom wyrazu "górnik". Wyjaśniamy dawne znaczenie słowa "góra", tłumaczy historyczny sens nazwy Tarnowskie Góry i analizuje niemiecki wpływ na język polskiego górnictwa. W odcinku pojawia się również wątek Barbórki - jej śląskiego rodowodu oraz zasad zapisu wielką i małą literą.

Krzyżówka panoramiczna, jolka czy hetmańska różnią się nie tylko zasadami, ale i historią swoich nazw. W audycji odpowiadamy na pytanie słuchaczki i przyglądamy się lingwistycznym źródłom popularnych szarad. Wyjaśniamy proces uniwerbizacji, który doprowadził do powstania słowa "krzyżówka", tłumaczymy grecki rodowód określenia panoramicznego oraz zdradzamy, kim była tajemnicza Jola odpowiedzialna za trudniejszą odmianę łamigłówki. Dopełnieniem historii jest wyjaśnienie, skąd wzięła się ranga i nazwa krzyżówki hetmańskiej.