PrzySłowie

Amerykańska firma technologiczna Meta postanowiła nie czekać do końca procesu i dosyć niespodziewanie dla obserwatorów poszła na ugodę. Przed sądem federalnym w Oakland trwa proces w, którym amerykańskie stany zarzucały właścicielowi Facebooka i Instagrama, że celowo uzależnia od swoich platform dzieci. Zdążył zeznać m.in. sygnalista, a oskarżyciele pokazać dowody i Meta zgodziła się wypłacić prawie 17 miliardów dolarów skarżącym i wprowadzić daleko idące zmiany chroniące dzieci. Czy to początek rewolucji?

Przyimek „po” pełni w naszym języku wiele funkcji. I tak na przykład słownik pod red. Witolda Doroszewskiego wylicza ich 17. Dotyczą między innymi czasu. Mówimy na przykład "pójdę tam po pracy" albo "to stało się po kolacji". Możemy też używać "po" z jednostkami miary czy wartości, np. "po 2 złote", "po połowie" i tak dalej. Nas jednak interesuje inna kategoria - ta, która dotyczy ruchu i przestrzeni. Możemy chodzić "po lesie" czy "po mieście", pociąg porusza się "po torach", samochody jeżdżą "po ulicy", a mucha łazi "po stole". Za pomocą przyimka "po" możemy też wyrażać cel naszej podróży, mówiąc na przykład "idę po chleb" czy "jadę po mamę". Przyimek "po" zaczął oznaczać działać w określony sposób, podążać za wzorem. Kiedy więc mówimy "po polsku", to mówimy na polski sposób, działamy według polskiego wzorca, a metaforycznie podróżujemy drogą języka polskiego...

Zacznę od teorii, która krąży w internecie, i która - choć ciekawa - jest zupełnie... fałszywa. A mówi o tym, że dawniej zamiast "rozpuszczony jak dziadowski bicz" mówiono "rozpuszczony jak dziad biecki". Przymiotnik "biecki" odnosi się tu do miejscowości Biecz, która w XV i XVI wieku była zamożnym miastem. Żebracy, czyli właśnie dziadowie, mieli otrzymywać tam spore datki, co doprowadziło do tego, że byli po prostu rozpuszczeni. Jednak w żadnym tekście nie pojawia się powiedzenie "rozpuszczony jak dziad biecki", więc to mało prawdopodobne, była cała ta historia była prawdziwa. W językoznawstwie przyjmuje się inną interpretację. Dawniej wędrowni dziadowie nosili przy sobie bicze, które służyły do obrony przed psami. Taki bicz zwykle pozostawał zwinięty, jeśli nie był w użytku. Co ważne, jednym ze znaczeń czasownika "rozpuścić" jest rozplatać, rozwijać (tak jak dziś mówimy o rozpuszczonych włosach), a więc rozpuszczony dziadowski bicz to taki, którym się właśnie smaga...

Wyraz "panicz" powstał od słowa "pan" i oznacza niedorosłego syna w szlacheckiej albo zamożnej rodzinie. Zbudowany jest tak samo jak "królewicz" (syn króla). Dziś "paniczem" nazywamy - często z nutą dezaprobaty - młodego mężczyznę przyzwyczajonego do wygodnego życia, a dawnej na kogoś takiego mówiono "paniczyk". Natomiast przymiotnik "paniczny", czyli związany z trudnym do opanowania strachem, pochodzi od wyrazu "panika". Ten z kolei przywędrował do nas z francuskiego...

Określenie "Wrzeszcz" pochodzi od dawnej nazwy "wrzosiec”" albo "wrzost", która oznaczała wrzos. Nazwa gdańskiej dzielnicy, a wcześniej oczywiście osobnej wsi, ma związek z wrzosowiskami, które porastały tamtejsze tereny, a nie wydawaniem głośnych krzyków. Z tymi ostatnimi związana jest nazwa wrocławskiej dzielnicy – Krzyki. Pierwotne niemieckie określenie "Krietern" oznaczało kłótników i być może miało związek z zachowaniem mieszkańców osady, która później została włączona do Wrocławia. Ale wróćmy jeszcze na chwilę do Gdańska. Poza dzielnicą "Wrzeszcz" mamy tam jeszcze obszar o innej ciekawej nazwie - "Oliwa". Określenie to wzięło się od podgdańskiego klasztoru cystersów. Zakonnicy przyjęli za swój symbol właśnie drzewko oliwne...

Czasownik "przesadzać" ma co najmniej dwa znaczenia. Po pierwsze możemy przesadzić roślinę lub kogoś z miejsca na miejsce. Po drugie przesadzamy czasem, kiedy nie zachowujemy umiaru, na przykład z jedzeniem. Oba te znaczenia wzięły się od czasownika "sadzać" w rozumieniu umieszczać w jakimś miejscu. W przypadku zmiany miejsca sprawa jest jasna - przedrostek "prze" oznacza tu ruch z punktu A do punktu B, tak jak w przypadku słów "przenieść", "przewieźć", "przelecieć" i tak dalej. Ale co "przesada" ma wspólnego z brakiem umiaru? Być może chodziło o to, że przenosząc coś z miejsca na miejsce, możemy przekroczyć granicę i pójść z naszym działaniem za daleko. Możliwe, że określenie "przesada" ma związek z przeładowaniem - dawniej czasownik "sadzać" oznaczał też umieszczaniem gdzieś ładunku. Jeśli położymy go za dużo, to właśnie przesadzimy...

W wyrażeniu "wieszać na kimś psy" prawdopodobnie chodzi o dawny zwyczaj, który polegał na tym, że osobę, która popełniła przestępstwo, skazywano na chodzenie po okolicy z (najczęściej nieżywym) psem na szyi. Miało to symbolizować karę, na jaką ta osoba zasłużyła: haniebną "psią" śmierć. Psy - najczęściej bezdomne - wieszano także razem ze skazańcem, by dać do zrozumienia, że nie był on warty więcej niż zwierzę. Dlatego wieszać na kimś psy oznacza właśnie hańbić czy obrażać kogoś...

"Do imentu" oznacza oczywiście całkowicie, w maksymalnym stopniu, ale już mniej oczywiste jest jego pochodzenie. Początkowo uważano, że to zapożyczenie z języka węgierskiego, w którym imént (imjent) to wkrótce, dopiero co. W polszczyźnie węgierskie słowo miało zmienić znaczenie i na stałe połączyć się z przyimkiem "do", a to dlatego, że poza wyrażeniem "do imentu" słowo "iment" nie występuje. Ta teoria przez wielu badaczy języka została zakwestionowana, a jeden z nich - Andrzej Bańkowski, proponuje inne wyjaśnienie. Uważa, że "do imentu" to przekształcenie gwarowego wyrażenia "dojmę tu" w znaczeniu groźby już ja ci dam!, ja ci pokażę!. Gwarowe akcentowane na pierwszą sylabę "dojmę tu" przekształciło się w "do imentu". Żeby jednak całkowicie rozwikłać zagadkę "imientu", musimy poczekać na kolejne ustalenia etymologów... A skąd "do cna"?

Dawne określenie "paliwoda" miało trzy znaczenia: po pierwsze, to ktoś lekkomyślny i niepoważny, głupi; po drugie - porywczy, nerwowy i gwałtowny; awanturnik, a po trzecie - łgarz i kłamca. Te wszystkie znaczenia mają związek z obrazem, który wyłania się z wyrazu "paliwoda". A powstał on oczywiście przez połączenie czasownika "palić" z rzeczownikiem "woda". Ten ogromny kontrast oznacza w pierwszej kolejności kogoś niepoważnego, który gotowy jest bezsensownie podpalić wodę. Wskazuje to i na brak kontaktu z logicznym myśleniem, i na porywczość, która powoduje, że taka osoba jest gotowa dokonać czegoś niemożliwego. Gwałtowność wzmocniona jest tu przez czasownik "palić", bo przecież ogień od wieków jest symbolem gniewu i złości.Jednocześnie podpalenie wody, jako coś niemożliwego, przywołuje skojarzenia z bajaniem i kłamaniem.

Mówienie do malucha w okresie płodowym ma ogromny wpływ na jego rozwój. Dźwięki docierające do dziecka już od około 16. tygodnia ciąży kształtują jego słuch, dają poczucie bezpieczeństwa oraz pozwalają przyswoić melodię języka ojczystego. Z badań wynika, że noworodki potrafią odróżnić swój język od obcego już od 4. dnia życia, a nawet płaczą w rytm mowy, którą słyszały w łonie matki. Czytanie i rozmawianie z nienarodzonym dzieckiem daje mu niezwykły, językowy pakiet na start.