کتیبه‌های هخامنشی جزو یکی از مهم‌ترین اسناد تاریخی ایرانیان است که یک سده و نیم به طول انجامید که رمزگشایی شوند و ابتدا به زبانهای اروپایی و سپس به فارسی ترجمه شوند. کتیبه‌ی کورش را شاید بتوان سفرنامه‌ای به بابل در مقام فاتح بابل دانست، هم‌چنان که کتیبه‌ی بیستون نیز سفرنامه‌ای است درباره‌ی داریوش شاه که چگونه برای بازگرداندن تخت شاهی به خاندان هخامنشی لشکرکشی میکند و شاید بتوان آن را سفری دانست در مفهوم قدیم. به هر حال درنظر داشته باشیم که سفر در هر دوره‌ای مفهوم خود را داشته است، زمانی سفر به منظور تصاحب و گسترش قلمرو باب بوده و زمانی برای زیارت و رفتن به مکانهای مذهبی، و زمانی مانند امروز چنان سفر با زندگیهایمان در آمیخته که جزو جدایی ناپذیر آن شده است. در هشت جلسه با حضور دوستان متخصص چند کتیبه‌ی مهم این خاندان را خواندیم و آن را تجزیه و تحلیل کردیم. افتخار داشتم که در کنار استادان عزیزی چون دکتر مهرداد ملک‌زاده،‌ دکتر اسماعیل مطلوب‌کاری وآقای صابر امیری پریان این خوانش انجام شد.

نخستین قسمت اختصاص دارد به مقدمه‌ای بر خوانش چند کتیبه‌ی دوره‌ی هخامنشیان به ویژه کتیبه‌ی داریوش هخامنشی. در این قسمت کتیبه‌های آریارمنه و ارشامه از کتاب کتیبه‌های هخامنشی ، نوشته‌ی پی‌یر لوکوک خوانده شده است. در ضمن در مورد کتیبه‌ی کورش دوم / استوانه‌ی بابل هم توضیحاتی از روی کتاب استوانه‌ی کورش بزرگ خوانده شد و هم ترجمه‌ی دکتر شاهرخ رزمجو را تماما در این قسمت خواندم.

در یک جلسه که پس از پایان خوانش تاریخ هردوت در خانه‌ی انجمن روناک در کلاب هاوس تشکیل دادیم. در این قسمت با حضور دوستانی چند از آن جمله خانم دکتر صدیقه نادری به بررسی کتاب پس از خوانش پرداختیم. همان طور که دیدیم و شنیدیم کتاب هردوت به نه کتاب یا به تعبیر امروزی فصل تقسیم شده است و هر کدام از آنها به نام الاهه‌ای نام‌گذاری شده است:‌

۱. کتاب اول ،‌کلیو ،‌الاهه‌ی تاریخ

۲. کتاب دوم ،‌ ائوترپه ،‌الاهه‌ی موسیقی

۳. کتاب سوم،‌ ثالیا،‌ الاهه‌ی کمدی

۴. کتاب چهارم،‌ ملپومنه،‌ الاهه‌ی تراژدی

۵. کتاب پنجم،‌ ترپیسخوره،‌ الاهه‌ی رقص

۶. کتاب ششم،‌ اراتو ،‌ الاهه‌ی غزلیات

۷. کتاب هفتم،‌ پولومنیا ، الاهه‌ی شعر مقدس

۸. کتاب هشتم،‌ اورانیا،‌ الاهه‌ی نجوم

۹. کتاب نهم، کالیوپه،‌ الاهه‌ی اشعار حماسی

هردوت خود کتاب را تقسیم بندی نکرده بود بلکه کسانی که پس از او آمدند این تقسیمات را بر آن منظور داشتند. درباره‌ی این حرف زدیم که تا چه اندازه میتوان کتاب هردوت را منبع قرار داد و به اطلاعات آن اعتماد کرد. و نکات شنیدنی دیگر که توصیه میکنم حتماً بدان گوش دهید.

کتاب نهم، کالیوپه ،الاهه‌ی شعر حماسی ص ۴۷۹ - پایان کتاب نهم و پایان تاریخ هرودوت ص ۵۱۸

کتاب نهم اختصاص به جنگ سالامیس دارد که از نظر هردوت و به تبع آن یونانیان اوج پیروزی بود،‌ هر چند که برای پارسیان شکست در این جنگ چندان اهمیتی نداشت و نهایتاً تا یک سده از شرق تا غرب را زیر سلطه‌ی خود داشتند.

در پایان کتاب نهم که پایان کتاب هردوت است هردوت از زبانی یکی از سرداران مینویسد که به کوروش کبیر گفته شد که چقدر خوب میشد در این سرزمینهای حاصل‌خیز خوش آب و هوا زندگی میکردیم. و کوروش در جواب گفته (نقل به مضمون) : «اگر علاقه دارید مانعی نیست،‌ سرانجا باید به زندگی جدیدی عادت کنید و به بندگی تن در دهید،‌ زیرا سرزمینهای حاصل‌خیز آدمهای تن پرور بار میاورد،‌ هیچ کشوری در جهان نیست که هم محصولات خوب داشته باشد و هم سربازان دلاور و جنگ‌آور. »

حرکت جهازات پارس به مقصد سالامیس، ص ۴۴۷ - پایان کتاب هشتم، ص ۴۷۴

به تعبیر هردوت به رغم شکستی که سپاه پارس از یونانیان چه در زمین و چه در دریا خورده است هم‌چنان به نبرد میپردازند و خشیارشا شاه به مشورت با وزیران و سرداران خود میپردازد .

کتاب هشتم، اورانیا ،الاهه‌ی نجوم ص ۴۲۷- حرکت جهازات پارس به مقصد سالامیس ص ۴۴۷

شروع جنگ سالامیس میان یونانیان و سپاه پارسیان

سپاه شاهی ص ۳۸۶ - پایان کتاب هفتم ص ۴۱۹

در نبرد میان سپاه خشیارشا شاه و جزایر نشینان یونان،‌ گاه شاه هخامنشی متوجه کوههای یونان است و گاه از راه دریا حمله میکند. میان اقوام جزیره نشین اختلافات بسیار است و هر کدام ادعای رهبری سپاهیان خود را دارد و ادعای برتری میکند. با این همه،‌ بالاخره به نتیجه میرسند هر چند که اتحادی است بسیار شکننده ولی همین اتحاد شکننده به نتیجه میرسد. نهایتاً در پایان نبرد باز هم اختلافاتشان بروز میکند. همان اتفاقی که یک سده بعد پس از حمله‌ی اسکندر مقدونی و مرگ زودهنگام اسکندر رخ میدهد و اختلافات باعث جدا شدن سرزمینهایی میشود که اسکندر تصرف کرده بود.

شروع کتاب هفتم ، پولومنیا ، الاهه‌ی شعر مقدس لشکرکشی خشیارشا به یونان، ص ۳۴۹- سپاه شاهی ص ۳۸۶

داریوش برای حمله به یونان به خصوص پس از جنگ ماراتن آماده میشود . در این میان بین پسران داریوش بر سر جانشینی داریوش اختلاف میفتد. از دو همسر خود هر کدام چهار پسر داشت. یکی از همسران او دختر کوروش بود و پسر بزرگ او ، خشیارشا را انتخاب کرد،‌زیرا او هنگامی متولد شده بود که داریوش بر تخت شاهی تکیه زده بود. داریوش کبیر سی و شش سال بر تخت شاهی تکیه زد و پس از شورش در مصر در گذشت و فرصت پیدا نکرد که شورش را سرکوب کند و باز به مصر حمله کند و این مهم بر دوش خشیارشا شاه افتاد.آن چه با مرگ داریوش انجام نشد خشیارشا شاه تلاش کرد که به انجام برساند. در این جا است که آماده‌ی نبرد با یونانیان میشود و هردوت به تفصیل و اغلب با اغراق از تجهیزات و تعداد سپاهیان پارسیان میگوید . از اقوامی که در این نبرد دوشادوش پارسیان جنگیدند مینویسد. از پلهایی که برای رد شدن از رودخانه‌ها ایجاد کردند و این که چگونه کشتیهای خود را آماده‌ی نبرد میکنند.

کتاب ششم اراتو الاهه‌ی غزلیات ص ۳۲۷ -  پایان کتاب ششم ص ۳۴۶

کتاب ششم بیش‌تر به یونانیان و جزیره‌نشینان میپردازد که در هنگام حمله‌ی داریوش کبیر در چه وضعیتی قرار داشتند. این حملات منجر به نبرد ماراتن میشود که شکست سپاه پارسیان هر چند کوچک در مقابل جزیره‌نشینان یونانی بود. البته این پیروزی برای یونانیان و جزیره‌نشینان مدیترانه بزرگ به نظر آمد چون توانستند با هم اتحادی هر چند گذرا و کوچک ایجاد کنند.

کتاب پنجم ، ترپیسخوره ،الاهه‌ی رقص ص ۲۹۵ - پایان کتاب پنجم ص ۳۲۲

هم‌چنان خواننده‌ی کشورگشاییهای داریوش هخامنشی و گسترش وسعت قلمرو شاهنشاهی هخامنشیان در دوره‌ی او هستیم. هردوت در انتهای فصل قبل اشاره میکند که به جز کوروش دوم/کبیر هیچ کس به قدرت داریوش نمیرسد.

  کتاب چهارم ملپومنه الاهه‌ی تراژدی لشکرکشی داریوش به سرزمین سکاییان ص ۲۶۵ - پایان کتاب چهارم ص ۲۸۸

در این قسمت از جنگ میان داریوش کبیر و سکاییان میخوانیم نخستین بار هردوت بود که در کتاب خود به تفصیل از قوم سکاییان صحبت کرد و در این باره تحقیقات مفصلی صورت گرفته است. در ضمن،‌هردوت از نیروی دریای هخامنشیان میگوید و این که چگونه در دوره‌ی داریوش به حفر کانال سوئز برای باز کردن راه دریای مدیترانه به دریای سرخ اقدام کرده است.