رادیو دورنما

مجموعهٔ عطف، سری پادکست‌های جدیدی در رادیو دورنماست که بنا دارد به مرور و معرفی آثار کلاسیک غربی در مطالعات اسلام بپردازد؛ کتاب‌هایی که هرکدام به نوعی و به دلیلی نقطه عطفی در مطالعات آکادمیک اسلام رقم زده‌اند.

در شمارهٔ دوم این مجموعه، در ادامهٔ قسمت یکم با موضوع تاریخ قرآن، به معرفی و تحلیل چند اثر برجسته در مطالعات قرآن با تمرکز بر موضوع تاریخ قرآن پرداخته‌ایم که با رویکرد تجدیدنظر طلبی نوشته شده‌اند . این بررسی را با جان ونسبرا، ‌مطالعات قرآنی: منابع و روش‌های تفسیر متن مقدس (۱۹۷۷)، آغاز می‌کنیم و سپس به سراغ هاجریه: ساخت دنیای اسلام (۱۹۷۷) اثر مشترک پاتریشیا کرون و مایکل کوک خواهیم رفت. پس از اشاره‌ی مختصری به دیگر تجدیدنظرطلبان و آثارشان، این قسمت را با بررسی خلق قرآن: یک مطالعه تاریخی-انتقادی (۲۰۲۲) اثر استیون شومیکر به پایان خواهیم برد.

کاور این شماره تصویر جان ادوارد ونسبرا (۱۹۲۸ - ۲۰۰۲) مورخ و شرق‌شناس متولد آمریکا و از بنیان‌گذاران رویکرد «تجدیدنظر طلبی» است. نظریات ونسبرا بر دانشجویانش و گروهی دیگر از پژوهشگران مطالعات اسلام تاثیر فراوانی گذاشت. از جمله شاگردان او می‌توان به چهره‌هایی مانند اندرو ریپین، نورمن کالدر، جرالد هاوتینگ، پاتریشیا کرون و مایکل کوک اشاره کرد. 

 منابع استفاده‌شده در این قسمت را می توانید در کانال تلگرام دورنما پیدا کنید.

دهمین و آخرین شمارۀ پادکست راوی به مرور روش‌شناختیِ نُه شمارۀ قبلیِ این پادکست اختصاص دارد. تاجی در این قسمت نه در صدد تکرار یافته‌ها و اطلاعات مقاله‌های پیشین، بلکه در پی معرفی منابع و ابزارهایی است که به فهم دقیق‌تر و عمیق‌تر تاریخ، به‌ویژه تاریخ نخستین سده‌های اسلامی، کمک می‌کنند. او می‌گوید مشق تاریخ به ما می‌آموزد که بیشتر مشاهده‌گر و گزارش‌گر باشیم و کمتر به ورطۀ ارزش‌داوری و تعیین مطلقِ درست و غلط دچار شویم.

کاور این شماره تصویر نگاره‌ای است با عنوان «تاریخ»، نقاشی رنگ روغن اثر ادوارد مونک، که از ۱۹۱۱ تا ۱۹۱۶ برای تالار اجتماعات دانشگاه اسلو خلق شده است. این نقاشی، با ترسیم پیرمردی با ظاهر معمولی که برای پسرک داستانی روایت می‌کند، نگاهی مدرن به تاریخ ارائه می‌دهد که در تضاد با تصاویر کلاسیک سنتی است و اهمیت سنت شفاهی را در هویت ملی برجسته می‌سازد.

شمارۀ نهم پادکست راوی به روایت مقاله‌ای از پترا سیپستاین، استاد مطالعات عربی دانشگاه لیدن، اختصاص دارد. سَیپستاین در این مقاله بر اساس پاپیروس‌های به‌جای‌مانده از آن دوران نشان می‌دهد که حکومت اعراب در نخستین سده‌های اسلامی در مصر، بیش از انگیزه‌های مذهبی، تحت‌تأثیر نظام اداری و اقتصادی آن سرزمین بوده است. به‌گفتۀ او، حاکمان جدید عرب پس از فتح مصر، با استفاده از قوانین و روش‌هایی جدید که از شام آموخته بودند، به‌تدریج توانستند با نظام مالی و اداری سرزمین جدید سازگار شوند؛ این تغییرات تدریجی و البته پیوستگی با فرهنگ میزبان کم‌کم فضا را برای پی‌ریزی یک امپراتوری بزرگ اسلامی در آینده فراهم کرد.

کاور این شماره،‌ طرح جلد کتاب سپستاین، نگاره‌ای است مربوط به مقامهٔ چهل‌وسومِ کتاب «مقامات حریری»، اثری از یحیی بن محمود الواسطی، نگارگر عراقی، که در ۱۲۳۷ میلادی کشیده شده و در کتابخانۀ ملی فرانسه نگهداری می‌شود.

در سومین نشست حضوری دورنما، محمدعلی طباطبایی با تمرکز بر موضوع کیهان‌شناختیِ «ستون‌های آسمان» و تعبیر قرآنیِ «بغَیر عمَدٍ تَرونها»، می‌کوشد نشان دهد که قرآن، به‌جای ورود مستقیم به بحث‌های جاری دربارۀ چالش علم و دین، نزاع‌های علمی زمانه‌اش را دور زده و در جایی فراتر از آنها ایستاده است. به اعتقاد او، قرآن در دو آیۀ مرتبط با این پدیده، با بهره‌گیری از ابزارهای پیچیدۀ زبانی و با استفاده از صنعت ادبی ایهام، راه را برای تفسیرهای مختلف باز گذاشته تا نظریه‌های مختلف کیهان‌شناختی رایج در آن دوره را به‌آسانی پوشش دهد، بدون آنکه هیچ‌یک از آنها را نفی کند.

مجموعهٔ عطف، سری پادکست‌های جدیدی در رادیو دورنماست که بنا دارد به مرور و معرفی آثار کلاسیک غربی در مطالعات اسلام بپردازد؛ کتاب‌هایی که هرکدام به نوعی و به دلیلی نقطه عطفی در مطالعات آکادمیک اسلام رقم زده‌اند.

در شمارهٔ یکم این مجموعه به معرفی و تحلیل کتاب «تاریخ قرآن» اثر برجستهٔ تئودور نولدکه پرداخته‌ایم، که آن را در زمرۀ آثار پایه‌گذار مطالعات اسلام و قرآن در غرب در دورهٔ معاصر دانسته‌اند. از زندگی نولدکه و سرنوشت جالب و پیچیدهٔ کتاب او می‌گوییم و با نگاهی نقادانه محتوای کتاب و ارتباط آن با زمینه و زمانه‌اش و همچنین اثر آن بر مطالعات بعدی را بررسی می‌کنیم.
کاور این شماره تصویر تئودور نولدکه (۱۸۳۶-۱۹۳۰)، سامی‌شناس، ایران‌شناس و اسلام‌شناس سرشناس آلمانی، است که یکی از مهم‌ترین و اثرگذارترین محققان مطالعات خاورمیانه در زمان خود بود.

 منابع استفاده‌شده در این قسمت را می توانید در کانال تلگرام دورنما پیدا کنید.

شمارۀ هشتم پادکست راوی به روایت مقاله‌ای از آنتوان بورو ، استاد تاریخ دانشگاه مریلند، اختصاص دارد. بورو معتقد است بیشتر روایت‌های موجود از وقایع اسلام آغازین تحت‌تأثیر روابط قدرت و سیاست و فرهنگ در دوران عباسیان ساخته شده‌اند. او در این مقاله، با بهره‌گیری از مفهوم «حافظۀ تاریخی» در فرآیندهای اجتماعی، می‌کوشد نشان دهد روایت واقعۀ کربلا در طول تاریخ بین فراموشیِ آگاهانه از سوی نویسندگان اموی و یادآوریِ ناگزیر از جانب عباسیان در نوسان بوده است.
کاور این شماره تصویری است از تابلوی «عصر عاشورا»، اثر مشهور محمود فرشچیان (۱۳۰۸-۱۴۰۴ش)، که آن را در عاشورای ۱۳۵۵ ترسیم کرد. موضوع این اثر بازگشت اسب بی‌سوار حسین‌بن‌علی به خیمه‌ها در واقعۀ کربلا در عاشورای سال ۶۱ق است.

هفتمین شماره از پادکست راوی به روایت مقاله‌ای از عمران البدوی، استاد دانشگاه هیوستن، اختصاص دارد. البدوی در این مقاله می‌کوشد معنای اولیۀ «رهبانیت» در قرآن را بیابد و با ارجاع به متون رسمی مسیحی (ازجمله دیدسکالیا)، تطور معنایی این واژه را در احادیث و متون تفسیری اسلامی نشان دهد. مطابق پژوهش البدوی و البته پژوهشی دیگر از هولگر زلنتین، دو واژۀ رهبانیت و رُهبان در قرآن ـ بر خلاف سنت رایج تفسیر و ترجمه‌ ـ به کشیشان و رهبران مسیحی به‌طورعام دلالت دارد، و معانی دیگری چون زهد و دنیاگریزی و به‌ویژه ترک ازدواج و رابطۀ جنسی در سده‌های بعدی، متأثر از متون مسیحی، به منابع پساقرآنی راه یافته‌اند.

کاور این شماره ترسیمی است از شورای کوینیسِکت در اثری روسی متعلق به قرن شانزدهم. کوینیسکت شورای کلیساییِ پنجم-ششم (قسطنطنیه، ۶۹۲ میلادی) بود که، برخلاف سنت کلیسای لاتین، ترک همسر را برای رسیدن به مرتبهٔ شماسی یا کشیشی لازم نمی‌دانست.

مجموعهٔ عطف، سری پادکست‌های جدیدی در رادیو دورنماست که بنا دارد به مرور و معرفی آثار کلاسیک غربی در مطالعات اسلام بپردازد؛ کتاب‌هایی که هرکدام به نوعی و به دلیلی نقطه عطفی در مطالعات آکادمیک اسلام رقم زده‌اند.

در قسمت صفرم این مجموعه مروری مختصر کرده‌ایم بر تاریخ مطالعات اسلام در غرب تا پیش از ورود به جزئیات تصویری کلی از داستانداشته باشیم.  منابع استفاده‌شده در این قسمت را می توانید در کانال تلگرام دورنما پیدا کنید.

کاور این قسمت تصویر «کتابخانهٔ بابِل» اثر نقاش فرانسوی، اریک دِمَزیه است براساس ایده‌ٔ خورخه لوییس بورخس در داستان کوتاه معروفش به همین نام. استعاره‌ٔ کتابخانه‌ٔ بابل، کتابخانه‌ای بی‌نهایت که در دل آن کتابی پنهان شده که حقیقت جهان را توضیح می‌دهد، به نحوه‌ٔ ادراک انسان از هستی اشاره‌ای خیال‌انگیز دارد.

مجموعهٔ «راوی»، کاری از ایمان تاجی، به مرور مقالاتی از اسلام‌پژوهان غربی، اغلب با موضوع اسلام آغازین و قرآن، می‌پردازد. ششمین قسمت از مجموعهٔ راوی به مرور مقاله‌ای از گابریل رینولدز با عنوان «عیسای مسلمانان: مرده یا زنده؟» اختصاص دارد.

کاور این قسمت تصویری است از پلاک «راه اندوه» (به‌لاتین: «وِیا دُلوروسا») در بخش باستانی اورشلیم. به‌ باور مسیحیان، مسیر این خیابان همان راهی است که عیسی در روز مصلوب‌شدن صلیب‌بردوش طی کرد.

حمایت مالی از دورنما از طریق حامی‌باش:

https://hamibash.com/doornamaa

دومین نشست حضوری دورنما ۲۱ اسفندماه به میزبانی کانون زبان قرآن برگزار شد. در این نشست حسین مرادی زنجانی از بازخوانی مفهوم «تعلیم قرآن» صحبت کرد و توضیح داد که «تعلیم قرآن» هرگز به معنای آموزش فنون و مهارت‌هایی چون روخوانی و تجوید و صوت‌و‌لحن یا ترجمه و تفسیر نیست. او با نقد رویکرد رایج در محفل‌ها و درس‌نامه‌های آموزش قرآن، تاکید کرد که تعلیم قرآن در مکتب پیامبر و اهل‌بیت آن فرآیندی است که شخص مسلمان را به هر آن‌چه برای مسلمانی لازم است می‌رساند.