#SantAttarSinghji #Sakhi 

ਪੱਛਮੀ ਸਭਿਅਤਾ ਕਾਰਣ ਗੁਰਮਤਿ ਤੋਂ ਦੂਰੀ  

ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਡੱਲ ਝੀਲ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸੈਰ ਕਰਦਿਆਂ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਇੱਕ ਮੇਮ (ਅੰਗਰੇਜ਼ ਔਰਤ) ਨੂੰ ਦੇਖ ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ੁਰਮਾਇਆ, "ਭਾਈ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਆਤਮ-ਰਸ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਕਾ ਹੀ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਲੋਕ ਰੱਬ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਦੂਰ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਭੈ ਅਤੇ ਭਾਉ ਉੱਕਾ ਹੀ ਉੱਡ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦ ਦਾ ਭਾਰਤ-ਵਰਸ਼ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਪਾਪ-ਚੱਕਰ ਏਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚੱਲਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ ਸੀ, ਜੋ ਕੁਰਾਨ ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਡੰਗ ਦੀ ਰੋਟੀ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਫ਼ਕੀਰੀ ਦੀ ਰਮਜ਼ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਫ਼ਕੀਰੀ ਨੂੰ ਟਿੱਚਰ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰੇਤ-ਚੱਕਰ ਨਿਕਲ ਜਾਵੇ।

#SantAttarSinghji #Sakhi 

ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼  ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਡੱਲ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸ਼ਤੀ 'ਤੇ ਸੈਰ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਡੱਲ ਦੇ ਟਿਕੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਖਿੱਚਿਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਫ਼ੁਰਮਾਇਆ, "ਭਾਈ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ! ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੇਠਲੇ ਪਹਾੜ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹੈ ਨਹੀਂ, ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮਹਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਅਥਾਹ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆਂ ਇੱਕ ਅਭਾਸ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਹੈ ਨਹੀਂ।"  

ਦ੍ਰਿਸਟਿਮਾਨ ਹੈ ਸਗਲ ਮਿਥੇਨਾ ॥ ਇਕੁ ਮਾਗਉ ਦਾਨੁ ਗੋਬਿਦ ਸੰਤ ਰੇਨਾ ॥ (੧੦੮੩) 

 ਦ੍ਰਿਸਟਿਮਾਨ ਹੈ ਸਗਲ ਬਿਨਾਸੀ ਇਕਿ ਸਾਧ ਬਚਨ ਆਗਾਧਾ ॥ (੧੨੦੪)  

ਜੋ ਦਿਸੈ ਸੋ ਵਿਣਸਣਾ ਸਭ ਬਿਨਸਿ ਬਿਨਾਸੀ ॥  

ਥਿਰੁ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮੁ ਪਰਮੇਸਰੋ ਸੇਵਕੁ ਥਿਰੁ ਹੋਸੀ ॥ (੧੧੦੦)  

ਜਗ ਰਚਨਾ ਸਭ ਝੂਠ ਹੈ ਜਾਨਿ ਲੇਹੁ ਰੇ ਮੀਤ ॥ (੧੪੨੯)  

ਇਹੁ ਜਗੁ ਧੂਏ ਕਾ ਪਹਾਰ ॥ ਤੈ ਸਾਚਾ ਮਾਨਿਆ ਕਿਹ ਬਿਚਾਰਿ ॥ (੧੧੮੬)

#SantAttarSinghji #Sakhi

ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਅਨਮੋਲ ਬਚਨ  

ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਦੌਰੇ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਡਾਕ-ਬੰਗਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਦੀਵਾਨ ਸਜਿਆ। ਭੋਗ ਪਿੱਛੋਂ ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਫ਼ੁਰਮਾਇਆ, "ਭਾਈ! ਅੱਜ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਦੀਵਾਨ ਸੀ, ਤੇਤੀ ਕਰੋੜ ਦੇਵਤੇ, ਸ਼ਹੀਦ, ਮੁਰੀਦ ਸਭ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ।" ਫਿਰ ਫ਼ੁਰਮਾਇਆ, "ਭਾਈ! ਪੰਡ ਬੜੀ ਭਾਰੀ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਤੇ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ-ਰਸ ਵਰਤਣਾ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਲੈਣਾ ਬੜਾ ਹੀ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰ ਕਿਰਪਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਬਖਸ਼ੇ ਤਾਂ ਹੀ ਇਹ ਕੰਮ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵੱਖਰਾ ਡੇਰਾ ਅਤੇ ਜੱਥਾ ਬਣਾ ਕੇ ਬਹਿ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸੇਵਕ ਮਗਰ ਲਾ ਲੈਣਾ ਕੋਈ ਔਖੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ।" 

ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਬਚਨ ਕੀਤਾ, "ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਝੂਠ, ਠੱਗੀ, ਫਰੇਬ ਬਹੁਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਵੇ।" ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸੀਸ ਦਿੱਤੀ:  

"ਅਧਰਮ ਖੈ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਵੇ।"  

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਰੀ ਆਯੂ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਵਰ-ਸਰਾਪ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।

#SantAttarSinghji #Sakhi

ਸਾਧੂ ਹੋ ਕੇ ਕੇਸ ਕਟਾਉਂਦੇ ਹੋ?  

ਬਨਾਰਸ ਵਿਖੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਲਾਚੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਬੁਲਾਇਆ। ਸੰਤ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਸਾਧੂ ਹੋ ਕੇ ਕੇਸ ਕਟਾਉਂਦੇ ਹੋ? ਕੇਸ ਧਾਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕਰੋ। ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਤਾਂ ਛਕਾਂਗੇ।" ਇਲਾਚੀ ਰਾਮ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ! ਕੇਸ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀਆਂ ਜਾੜ੍ਹਾਂ ਦੁਖਦੀਆਂ ਹਨ।" ਇਹ ਸੁਣ, ਸੰਤ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਇੱਕ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਜਾੜ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਛੱਟੇ ਮਾਰੇ ਅਤੇ ਫ਼ੁਰਮਾਇਆ, "ਪ੍ਰੇਮੀਓ! ਅੱਜ ਤੋਂ ਕੇਸ ਰੱਖ ਲਵੋ, ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਜਾੜ੍ਹਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦੁਖਣਗੀਆਂ।" ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਧੂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਬਚਨ ਮੰਨ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕੇਸ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ। ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਜਾਂ ਜਾੜ੍ਹਾਂ ਨਾ ਦੁਖੀਆਂ।

#SantAttarSinghji #Sakhi

ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਨੀਂਹ-ਪੱਥਰ ਰੱਖਣਾ 

 ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜੇ-ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਨੀਂਹ-ਪੱਥਰ ਕਿਸੇ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਕੋਲੋਂ ਰਖਵਾਈਏ ਤਾਂ ਕਿ ਸਾਡੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚੰਗੀ ਵਧੇ-ਫੁੱਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇਸ ਵਕਤ ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਸਤੂਆਣੇ ਵਾਲੇ ਇਸ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੀ ਪਦਵੀ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਯੋਗ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਪੰਡਤ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਾਸ ਭੇਜਿਆ। ਪੰਡਤ ਜੀ ਸੰਗਰੂਰ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਜੋੜੇ ਉਤਾਰ ਕੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਮਸਤੂਆਣੇ ਗਏ ਅਤੇ ਚਰਨਾਂ 'ਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਆਪ ਇਸ ਘੋਰ ਕਲਜੁਗ ਵਿੱਚ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਤਾਰ ਰਹੇ ਹੋ। ਆਪ ਜੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੋ, ਤਾਂ ਕਿ ਉੱਥੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿੱਦਿਆ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜੀਂਦ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਏ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਦਿਆਲੂ-ਕ੍ਰਿਪਾਲੂ ਸੰਤ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਮੰਨ ਬਨਾਰਸ ਪਹੁੰਚੇ। ਪੰਜ ਅਖੰਡ ਪਾਠਾਂ ਦੇ ਭੋਗ ਮਗਰੋਂ ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਾਲਜ ਦਾ ਨੀਂਹ-ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ। ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ- ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨਰਾਇਣ ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੀ ਅਤਿ ਪੂਜਨੀਕ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਦੀ ਗੱਦੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਬੜੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਆਸਣ ਕਰਵਾਇਆ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਅਨਿਨ ਸੇਵਕ (ਸੰਤ) ਭਾਈ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਜੋ ਐਮ.ਏ. ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚਲਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਦੇ ਦਿਉ। ਸੰਤ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਪਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਬਣੇ। ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਭਾਈ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਈ ਮਸਤੂਆਣੇ ਕਾਲਜ ਬਣਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਅਸੀਂ ਉਗਰਾਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ। ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਆਪਣਾ ਖ਼ਰਚਾ ਰੱਖ ਕੇ ਬਾਕੀ ਮਸਤੂਆਣੇ ਭੇਜ ਦਿਆ ਕਰ। ਭਾਈ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗ੍ਰਹਿਸਤੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇਹ ਸਾਰੇ ਬਚਨ ਪਾਲਦੇ ਰਹੇ। ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਉਗਰਾਹੀ ਕਰਕੇ ਮਸਤੂਆਣੇ ਲਈ ਗਾਡਰ ਭਿਜਵਾਏ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ 'ਤੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਧਰ ਸਕੂਲ-ਕਾਲਜ ਖੋਲ੍ਹਣੇ ਹਨ, ਭਾਈ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੁਡਵਾ ਕੇ ਮਸਤੂਆਣੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲਗਵਾ ਲਿਆ।

#SantAttarSinghji #Sakhi

ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਪਸਾਰ  

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੇਜੇ ਹੋਏ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਹਿਲੇ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਵਿੱਦਿਆ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ੧੯੦੬ ਵਿੱਚ ਲੜਕੀਆਂ ਲਈ ਮਸਤੂਆਣੇ ਵਿਖੇ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ, ਜੋ ਮਗਰੋਂ ਭਸੌੜ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ੧੯੧੩ ਵਿੱਚ ਲੜਕਿਆਂ ਦਾ ਸਕੂਲ ਤੇ ਕਾਲਜ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਖੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਕੂਲ ਤੇ ਕਾਲਜ ਸੰਗਤਾਂ ਤੋਂ ਖੁਲ੍ਹਵਾਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਸੰਸਥਾ ਖੁਲ੍ਹਵਾਈ ਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਉਸ ਦੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਭਾਈ ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਮਹਿਤਾ (ਸੰਤ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ), ਜੋ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ੧੯੦੪ ਤੋਂ ੧੯੦੬ ਤਕ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਰਹੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਗਏ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਨ 'ਤੇ ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਮਸਤੂਆਣੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ ਕਲਗੀਆਂ ਵਾਲੇ ਦਾ ਬਖਸ਼ਿਆ ਹੋਇਆ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਮਹਿਤਾ ਤੋਂ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਬਣੇ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੈਰਾਗ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਮਸਤੂਆਣੇ ਸੰਤ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਪਾਸ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਕੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਤਨ, ਮਨ, ਧਨ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ।  

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਚਾਰੇ ਉਦਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਸਾਰਾ ਮਿਡਲ-ਈਸਟ, ਭਾਰਤ, ਚੀਨ ਅਤੇ ਜਪਾਨ ਆਦਿ ਤਕ ਨਾਮ-ਬਾਣੀ ਦਾ ਛੱਟਾ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਰਨ ਇੰਗਲੈਂਡ, ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਨੇਡਾ ਤੇ ਯੂਰਪ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਏ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਥਾਪੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕ ਭਾਈ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਕੇ ਨਾਮ-ਬਾਣੀ ਦਾ ਛੱਟਾ ਦਵਾ ਕੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਵਾਈ। ਸੰਤ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਫ਼ੁਰਮਾਇਆ, "ਭਾਈ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ! ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦੀ ਇਸ ਸੇਵਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਆਉ ਤਾਂ ਕਿ ਇੱਥੇ ਸਕੂਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰ ਸਕੀਏ।" ਭਾਈ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗਏ ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਲੁਕਾਈ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸੱਚ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਐਮ.ਏ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

#SantAttarSinghji #Sakhi

ਗੁਰੂ ਕਾਂਸ਼ੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ  

ਸ਼ਿਮਲੇ ਨਾਭਾ ਹਾਊਸ ਵਿਖੇ ਸੰਗਤਾਂ ਬਹੁਤ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਉਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਤਿਸੰਗ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸੱਚ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀਆਂ। ਸੰਤ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕਾਂਸ਼ੀ ਵਿਖੇ ਹੋ ਰਹੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਮਾਇਆ ਸਫ਼ਲੀ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੇ। ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੇ ਇਸ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਾਇਆ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੇ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕਮਾਈ ਅਤੇ ਘਰ-ਬਾਹਰ ਵੇਚ ਕੇ ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਸੰਤ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਫ਼ੁਰਮਾਇਆ, "ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ! ਤੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਲਈ ਹੈ ਤੇ ਆਵਾ-ਗਉਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ। ਜਿਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗ-ਵੈਰਾਗ ਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਆਵਾ-ਗਉਣ ਦੇ ਗੇੜ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪੂਰਨ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਕਮਾਉਣੀ।" ਪਰ ਕਈ ਮਾਇਆ ਦੇ ਲਾਲਚੀ, ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਉਣੋ ਹਟ ਗਏ ਤਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸੰਤ ਜੀ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਜਿਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਸਫ਼ਲੀ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਤਿਸੰਗ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ-ਮੇਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਮਾਇਆ ਦੀ ਪਕੜ ਦੀ ਖੇਡ ਇੰਨੀ ਪ੍ਰਬਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" ਸੰਤ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਇਸ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਕਮਰਕੱਸਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸੰਤ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ, "ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਸਫ਼ਲੀ ਕਰ ਲਉ ਭਾਈ, ਫਿਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਮੰਗਤਾ ਦੁਬਾਰਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਤੇ ਹੋਰ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮਹਾਰਾਜ! ਤੁਸੀਂ ਕਿਉਂ ਮੰਗਤੇ ਬਣਦੇ ਹੋ? ਇਹ ਸਾਰੀ ਸੇਵਾ ਅਸੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।" ਸੰਤ ਜੀ ਨੇ ਇਲਾਹੀ ਜਲਾਲ ਵਿੱਚ ਫ਼ੁਰਮਾਇਆ, "ਭਾਈ! ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਐਨੀ ਤਾਕਤ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਮਲੇ ਤੋਂ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਤਕ ਸੋਨੇ ਦੀ ਨਹਿਰ ਚਲ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਹਰ ਅਮੀਰ-ਗ਼ਰੀਬ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਪੁਵਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕਲਗੀਆਂ ਵਾਲੇ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਜਨਮ ਸਫ਼ਲਾ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਨਾ ਰਹੋ, ਵਿਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਕਲਗੀਆਂ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਵਾਰ ਦਿਉ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਲਓ।"

#SantAttarSinghji #Sakhi #SantSamagam

ਜਾ ਤਿਸੁ ਭਾਵੈ ਤਾ ਹੁਕਮੁ ਮਨਾਵੈ ॥ ਇਸ ਬੇੜੇ ਕਉ ਪਾਰਿ ਲਘਾਵੈ ॥ (੩੩੭)  

ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਬੇੜੀ ਸਹਿਜ-ਸੁਭਾਇ ਹੀ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਗਈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਸਾ ਕੇ ਦਸਾਂ ਨਹੁੰਆਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਗੁਰੂ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਲਾਵਾਂਗੇ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉੱਠ ਕੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਨਾਮ-ਬਾਣੀ ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟਾਂਗੇ ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ:  

ਫਿਰਿ ਚੜੈ ਦਿਵਸੁ ਗੁਰਬਾਣੀ ਗਾਵੈ ਬਹਦਿਆ ਉਠਦਿਆ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਧਿਆਵੈ ॥ (੩੦੫)  

ਦੇ ਮਹਾਂਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਾਂਗੇ ਤਾਂ ਇਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨਾਮ ਜਹਾਜ਼ 'ਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਰੂਪੀ ਭਵਸਾਗਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੇ ਦੇਸ਼ (ਸੱਚਖੰਡ) ਪਹੁੰਚ ਜਾਵਾਂਗੇ। 

 ਨਿਰੰਕਾਰ ਕੈ ਦੇਸਿ ਜਾਹਿ ਤਾ ਸੁਖਿ ਲਹਹਿ ਮਹਲੁ ॥ (੫੯੫) 

 ਸਚ ਖੰਡਿ ਵਸੈ ਨਿਰੰਕਾਰੁ ॥ (੮)

#SantAttarSinghji #Sakhi 

ਵਰਸਹੁ ਕਿਰਪਾ ਧਾਰਿ 

 ਜੈਤੋ ਦੀਵਾਨ ਸਮੇਂ ਬੜੀ ਸਖ਼ਤ ਗਰਮੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜਲ ਦੀ ਥੁੜ੍ਹ ਕਾਰਣ ਬੜੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਸੀ। ਸੰਗਤ ਨੇ ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤੋਂ ਮੀਂਹ ਵੱਸਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰੋ। ਸੰਤ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਫ਼ੁਰਮਾਇਆ, ਆਓ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਮਿਲ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰੀਏ:  

ਮਿਲਿ ਸਤਿਸੰਗਤਿ ਖੋਜੁ ਦਸਾਈ ਵਿਚਿ ਸੰਗਤਿ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭੁ ਵਸੈ ਜੀਉ ॥ (੯੪)  

ਕਰਤਾਰ ਜ਼ਰੂਰ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣੇਗਾ। ਅਰਦਾਸ ਉਪਰੰਤ ਸੰਤ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ:  

ਬਾਬੀਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੈ ਬੋਲਿਆ ਤਾਂ ਦਰਿ ਸੁਣੀ ਪੁਕਾਰ ॥  

ਮੇਘੈ ਨੋ ਫੁਰਮਾਨੁ ਹੋਆ ਵਰਸਹੁ ਕਿਰਪਾ ਧਾਰਿ ॥ (੧੨੮੫)  

ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਚਿਰ ਮਗਰੋਂ ਮੂਸਲਾਧਾਰ ਬਾਰਸ਼ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕੋਈ ਥੁੜ੍ਹ ਨਾ ਰਹੀ।

#SantAttarSinghji #Sakhi 

ਬਹਮ ਗਿਆਨੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਹੰਦ ਹਨ 

 ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਮਾਤਾ ਭੋਲੀ ਜੀ ਦਾ ਸੱਚਖੰਡ ਪਿਆਨਾ ਨੇੜੇ ਆਣ ਕਰਕੇ, ਸੰਤ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸੰਤ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਵਕਤ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਭਾਸਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹੋ?" ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਤ, ਸਾਧ, ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨੀ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਉਹ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਸੁਆਸ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ (ਸੰਤ) ਭਾਈ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਵਾਰਤਾ ਦੱਸੀ ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਦਾਸ ਨੂੰ ਭਾਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਬਿਦੇਹ-ਮੁਕਤ, ਆਤਮ-ਦਰਸ਼ੀ ਹੋ ਕੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।" ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ੁਰਮਾਇਆ ਕਿ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਅਜੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ (ਆਵਾ-ਗਉਣ) ਦੇ ਗੇੜ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੁਕਮ ਮੰਨ, ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ, ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ, ਇਹ ਆਤਮ-ਪਦਵੀ ਪਾ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸੰਤ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਗੋਡੇ ਦਾ ਕਸ਼ਟ ਤਾਂ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਪਰ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣ ਅਤੇ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਭੇਦ ਸਮਝਾ, ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਸਦਾ ਲਈ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਦੁੱਖ ਕੱਟ ਕੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ:  

ਨਾਨਕ ਸਾ ਕਰਮਾਤਿ ਸਾਹਿਬ ਤੁਠੈ ਜੋ ਮਿਲੈ ॥ (੪੭੫)